Termodinamik sikllar — termodinamikadagi ishchi jismning boshlang‘ich va yakuniy holatlari bir xil bo‘ladigan siklik jarayonlardir. Ishchi jismning holatini quyidagi parametrlar belgilaydi (bosim, hajm, harorat va entropiya).
Termodinamik sikllar — real issiqlik mashinalarida issiqlik energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantirish jarayonlarining modellari. Bu jarayonlarning natijasi — mexanik ish.
Har qanday issiqlik mashinasining tarkibiy qismlari — ishchi jism, qizdirgich va sovitgich (ular yordamida ishchi jismning holati o‘zgartiriladi).
Qaytar deb ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda amalga oshirish mumkin bo‘lgan siklga aytiladi. Bunday sikl bajariladigan tizim — yopiq tizim. Bunday sikl davomida tizimning umumiy entropiyasi o‘zgarmaydi. Issiqlik almashinuvi faqat ishchi jism, qizdirgich va sovitgich o‘rtasida amalga oshadigan mashina uchun yagona qaytar sikl — Karno sikli. Boshqa sikllar ham mavjud (masalan, Stirling sikli va Eriksson sikli[ingl.]); ularda qaytarlik qo‘shimcha issiqlik rezervuari — regenerator kiritish orqali ta’minlanadi. Regeneratsiyali barcha bunday sikllar uchun umumiy sikl (yuqorida keltirilgan sikllar uning xususiy hollaridir) — Reytlinger sikli. Qaytar sikllarning samaradorligi eng yuqori ekanini isbotlash mumkin (qarang: Karno sikli haqidagi maqola).
Asosiy tamoyillar
Issiqlik energiyasini bevosita ishga aylantirish Tomson postulati bilan taqiqlanadi (qarang: Termodinamikaning ikkinchi qonuni). Shuning uchun bu maqsadda termodinamik sikllardan foydalaniladi.
Ishchi jism holatini boshqarish uchun issiqlik mashinasi tarkibiga qizdirgich va sovitgich kiradi. Har bir siklda ishchi jism qizdirgichdan ma’lum miqdordagi issiqlikni () oladi va miqdordagi issiqlikni sovitgichga beradi. Shunday qilib, issiqlik mashinasining bir siklda bajargan ishi quyidagiga teng:
- ,
chunki ichki energiya ning siklik jarayondagi o‘zgarishi nolga teng (u holat funksiyasi).
Eslatib o‘tamiz, ish holat funksiyasi emas; aks holda, sikl davomida bajarilgan jami ish ham nolga teng bo‘lar edi.
Bunda qizdirgich miqdorda energiya sarflaydi. Shu sababli issiqlik mashinasining issiqlik (termik yoki termodinamik) foydali ish koeffitsiyenti (foydali ishning sarflangan issiqlik energiyasiga nisbati) quyidagiga teng:
- .
Termodinamik siklda ish va FIKni hisoblash
Ta’rifga ko‘ra, termodinamik siklda bajarilgan ish quyidagiga teng:
- ,
bu yerda — sikl konturi.
Boshqa tomondan, termodinamikaning birinchi qonuniga ko‘ra, quyidagicha yozish mumkin:
- .
Xuddi shuningdek, qizdirgichdan ishchi jismga uzatilgan issiqlik miqdori quyidagiga teng:
- .
Bundan ko‘rinadiki, termodinamik siklda ishchi jismning holatini tavsiflash uchun eng qulay parametrlar harorat va entropiyadir.
Karno sikli va issiqlik mashinasining maksimal FIKi
Asosiy maqola: Karno sikli.

Quyidagi siklni tasavvur qilaylik:
А→Б bosqichi. Ishchi jismning harorati qizdirgich haroratiga teng bo‘lganida, u qizdirgich bilan kontaktga keltiriladi. Qizdirgich ishchi jismga miqdordagi issiqlikni izotermik jarayonda (o‘zgarmas haroratda) beradi, bunda ishchi jismning hajmi ortadi.
Б→В bosqichi. Ishchi jism qizdirgichdan ajratiladi va adiabatik ravishda (atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvisiz) kengayishda davom etadi. Bunda uning harorati sovitgich haroratigacha pasayadi.
В→Г bosqichi. Ishchi jism sovitgich bilan kontaktga keltiriladi va unga miqdordagi issiqlikni izotermik jarayonda uzatadi. Bunda ishchi jismning hajmi kamayadi.
Г→А bosqichi. Ishchi jism adiabatik ravishda boshlang‘ich hajmigacha siqiladi va uning harorati qizdirgich haroratigacha ko‘tariladi.
Demak, uning FIKi quyidagiga teng:
- ,
ya’ni FIK faqat sovitgich va qizdirgich haroratlariga bog‘liq. Ko‘rinib turibdiki, 100% FIKga faqat sovitgich harorati mutlaq nolga teng bo‘lgandagina erishish mumkin, ammo bunga erishib bo‘lmaydi.
Karno issiqlik mashinasining FIKi maksimal ekanini, ya’ni qizdirgich va sovitgich haroratlari bir xil bo‘lgan hech bir boshqa issiqlik mashinasining FIKi bundan yuqori bo‘lolmasligini isbotlash mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, Karno issiqlik mashinasining quvvati nolga teng, chunki haroratlar farqi bo‘lmaganda issiqlik uzatilishi cheksiz sekin kechadi.
Havolalar
Adabiyotlar
- Bazarov I. P. Termodinamika. (havola ishlamaydi) M.: Visshaya shkola, 1991, 376 bet.
- Bazarov I. P. Termodinamikadagi yanglish qarashlar va xatolar. 2-nashr, tuzatilgan. M.: Editorial URSS, 2003. 120 bet.
- Diskin L. M., Puzikov N. T. Termodinamik sikllarni hisoblash.
- Kvasnikov I. A. Termodinamika va statistik fizika. 1-jild: Muvozanatli tizimlar nazariyasi: Termodinamika. 1-jild. 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. M.: URSS, 2002. 240 bet.
- Sivuxin D. V. Fizikaning umumiy kursi. — M.: Nauka, 1975. — j. II. Termodinamika va molekulyar fizika. — 519 bet.
- Aleksandrov A. A. Issiqlik energetikasi qurilmalari sikllarining termodinamik asoslari. MEI nashriyoti, 2004.