Adiabatik invariant nima

Adiabatik invariant — fizik kattalik bo‘lib, u fizik tizimning ayrim parametrlari asta-sekin o‘zgarganda o‘z qiymatini saqlab qoladi. Bunda parametrlarning o‘zgarishiga xos vaqt tizimning o‘zida kechadigan jarayonlarning xarakterli vaqtidan ancha katta bo‘ladi.

Atamaning kelib chiqishi

Adiabatik jarayon dastlab atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvisiz kechadigan jarayonni anglatgan. Bu nom «adiabatik qobiq» atamasidan kelib chiqqan (qadimgi yunoncha ἀδιάβατος — «o‘tib bo‘lmaydigan») — issiqlikni o‘tkazmaydigan qobiq.

Biroq XX asr o‘rtalarida ayrim olimlar (xususan, L. D. Landau) deyarli muvozanat holatlari orqali, ya’ni yetarlicha sekin va bir maromda kechadigan jarayonni shunday atay boshladilar. Hozir bunday jarayon kvazistatik yoki muvozanatli jarayon deyiladi. Tarixan «adiabatik invariant» atamasi shunday termodinamik jarayonga qiyosan paydo bo‘lgan.

Hozirgi vaqtda «adiabatik» so‘zi yana dastlabki ma’nosida («atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvisiz kechadigan jarayon») ishlatiladi, biroq «adiabatik invariant» atamasi allaqachon keng qo‘llanadigan bo‘lib qolgan.

Klassik mexanika

Agar klassik mexanik tizim davri bo‘lgan davriy harakat qilsa va parametriga bog‘liq bo‘lsa, parametr o‘zgarishining adiabatikligi quyidagi shart bilan aniqlanadi

.

Gamilton funksiyasi tizimning ichki o‘zgaruvchilari va parametrga bog‘liq

Ichki o‘zgaruvchilar va vaqt davomida davr bilan tez o‘zgaradi. Ammo tizim energiyasi parametr o‘zgarmaganda harakat integrali hisoblanadi. Ammo parametr vaqt bo‘yicha o‘zgarganda esa

.

Bu ifodani bir davr davomida vaqt bo‘yicha o‘rtachalaganda, parametrini o‘zgarmas deb hisoblash mumkin.

,

bu yerda o‘rtachalash quyidagicha aniqlanadi

.

Vaqt bo‘yicha integrallashdan boshqa o‘zgaruvchi bo‘yicha integrallashga o‘tish qulay, bu o‘zgaruvchi — :

.

Bu holda davr quyidagiga teng

,

bu yerda integrallash harakatning bir davri davomida koordinata o‘zgaradigan chegaralar oralig‘ida oldinga va orqaga amalga oshiriladi.

Impulsni energiya , koordinata va parametrning funksiyasi sifatida ifodalab, bir qator almashtirishlardan so‘ng quyidagini hosil qilish mumkin

.

Yakuniy natijani quyidagicha yozish mumkin

,

bu yerda kattalik

aynan adiabatik invariant bo‘ladi.

Integral olingan ifodada qatnashadi. Uning sodda geometrik ma’nosini anglash uchun fazaviy fazo va undagi tizimning fazaviy trayektoriyasini ko‘rib chiqish kerak. Bu holatda tizim bitta erkinlik darajasiga ega, shu bois fazaviy fazo fazaviy tekislikdan iborat. Bu tekislikdagi nuqtalarning koordinatalari va . Tizim davriy harakat qilgani uchun uning fazaviy trayektoriyasi yopiq egri chiziq bo‘ladi. Shunga ko‘ra integral ham shu yopiq egri chiziq bo‘ylab olinadi. Demak, integral tizimning fazaviy trayektoriyasi bilan chegaralangan shakl yuzasiga teng.

Yuzani ikki o‘lchovli integral ko‘rinishida ham ifodalash mumkin. Bunda adiabatik invariant uchun quyidagi munosabat bajariladi

.

Misol. Garmonik ossillyator

Misol tariqasida bir o‘lchovli garmonik ossillyatorni ko‘rib chiqamiz. Bunday ossillyatorning Gamilton funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega

,

bu yerda — ossillyatorning xususiy (siklik) chastotasi. Bu holatda fazaviy trayektoriya tenglamasi energiyaning saqlanish qonuni bilan aniqlanadi va shu sababli quyidagi ko‘rinishga ega

.

Tenglamadan ko‘rinadiki, trayektoriya yarim o‘qlari va bo‘lgan ellipsdir. Shunga mos ravishda uning yuzasini ga bo‘lgandagi natija ga teng. Demak, garmonik ossillyator uchun adiabatik invariant hisoblanadi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, ossillyator parametrlari sekin o‘zgarganda uning energiyasi chastotaga mutanosib ravishda o‘zgaradi.

Adiabatik invariantning xossalari

Adiabatik invariantning energiya bo‘yicha hosilasi davrning ushbu songa bo‘lingan qiymatiga teng: .

,

yoki

,

bu yerda — siklik chastota.

Shuningdek, kanonik almashtirishlar orqali adiabatik invariantni ta’sir o‘zgaruvchisi deb ataladigan yangi o‘zgaruvchi sifatida tanlash mumkin. Yangi o‘zgaruvchilar tizimida u quyidagi kattalik rolini bajaradi: impuls. Unga kanonik qo‘shma bo‘lgan o‘zgaruvchining nomi — burchak o‘zgaruvchisi.

Adabiyotlar

  • Landau L. D., Lifshits Ye. M. Mexanika.  — 4-nashr, tuzatilgan. — M.: Nauka, 1988.  — B. 199—202. — 215 b.  — («Nazariy fizika», jild I). — ISBN 5-02-013850-9.
  • Kotelnikov I. A. Plazma fizikasi bo‘yicha ma’ruzalar. 1-jild: Plazma fizikasining asoslari.  — 3-nashr. — SPb.: Lan, 2021. — 400 b. — ISBN 978-5-8114-6958-1.