Magniy
← Natriy | Alyuminiy →
12 Be ↑ Mg ↓ Ca 12Mg
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
Magniy kristallari
Atom xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Magniy / Magnesium (Mg), 12
Guruh, davr, blok	2 (eski tasnifda IIA), 3, s-element
Atom massasi (molyar massa)	[24,304; 24,307] a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ne] 3s2 1s22s22p63s2
Atom radiusi	160 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	136 pm
Ion radiusi	66 (+2e) pm
Elektrmanfiylik	1,31 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	−2,37 V
Oksidlanish darajalari	0, +2
Ionlanish energiyasi (birinchi elektron)	737,3 (7,64) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik (ya’ni normal sharoitda)	1,738 g/sm3
Erish harorati	650 °C (923 K)
Qaynash harorati	1090 °C (1363 K)
Molyar erish issiqligi	9,20 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	131,8 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	24,90 J/(K·mol)
Molyar hajm	14,0 sm3/mol
Kristall panjara (oddiy modda)
Panjara tuzilishi	Geksagonal
Panjara parametrlari	a=0,32029 nm, c=0,52000 nm
Nisbat c/a	1,624
Debay harorati	318 K
Boshqa tavsiflar
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 156 Vt/(m·K)
CAS raqami	7439-95-4
Emissiya spektri
Eng uzoq yashovchi izotoplar
Asosiy maqola: Magniy izotoplari Izotop Tarqal- ganligi Yarim yemirilish davri Yemirilish kanali Yemirilish mahsuloti 24Mg 79,0% barqaror - - 25Mg 10,0% barqaror - - 26Mg 11,0% barqaror - -

Magniy (kimyoviy belgisi — Mg, nomi lotincha Magnesium) — davriy sistemaning kimyoviy elementi bo‘lib, u 2-guruhga (eski tasnif bo‘yicha ikkinchi guruhning asosiy kichik guruhiga, IIA), uchinchi davrga mansubdir. Ushbu kimyoviy elementlar davriy sistemasini D. I. Mendeleyev yaratgan; magniyning atom raqami 12. U ishqoriy-yer metallari qatoriga kiradi.

Oddiy modda magniy — kumushsimon oq rangli, yengil va bolg‘alanuvchan metall.

Aynan 1695-yilda Angliyadagi mineral suvli Epsom bulog‘i suvidan achchiq ta’mli va ich suruvchi ta’sirga ega tuz ajratib olingan. Dorishunoslar uni «achchiq tuz», shuningdek, «ingliz tuzi» yoki «Epsom tuzi» deb atashgan. Epsomit mineralining tarkibi kristallogidrat magniy sulfatdan iborat bo‘lib, uning kimyoviy formulasi MgSO₄ · 7H₂O.

Keyinroq, 1792-yilda Anton fon Ruprext dastlab oq magneziyani uglerod yordamida qaytarib, ilgari noma’lum bo‘lgan metallni ajratib oldi va uni avstriy deb atadi. Keyinchalik «avstriy» juda past tozalikdagi magniy ekani aniqlandi, chunki dastlabki modda temir bilan kuchli ifloslangan edi.

Keyin, 1809 yilda ingliz kimyogari Xemfri Devi elektroliz usuli orqali namlangan magneziya va simob oksidi aralashmasidan noma’lum metallning amalgamasini oldi va unga «magnesium» deb nom berdi. Bu nom hozirgacha ko‘plab mamlakatlarda saqlangan. Rossiyada 1831-yildan boshlab «magniy» nomi qabul qilingan. Elementning lotincha nomi qadimgi Magneziya shahridan kelib chiqqan bo‘lib, u Kichik Osiyoda joylashgan; uning atrofida magnezit konlari mavjud. 1829-yilda fransuz kimyogari A. Byussi magniyning eritilgan xloridini metall kaliy bilan qaytarib magniy oldi. 1830-yilda M. Faradey magniyni elektroliz yo‘li bilan suyuqlantirilgan magniy xlorididan oldi.

Tabiiy magniy uchta barqaror izotop ²⁴Mg, ²⁵Mg va ²⁶Mg dan iborat bo‘lib, ularning molyar ulushi aralashmada mos ravishda 78,6 %, 10,1 % va 11,3 % ni tashkil etadi.

Shuningdek, sun’iy yo‘l bilan olingan 19 ta radioaktiv magniy izotopi ma’lum. Ulardan eng uzoq yashovchisi ²⁸Mg bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 20,915 soat.

Magniyning klarki — 1,98 % (19,5 kg/t). U Yer po‘stining eng keng tarqalgan elementlaridan biridir. Magniy ko‘p miqdorda dengiz suvida erigan tuzlar shaklida (massa bo‘yicha 0,12—0,13 %) uchraydi.

Magniy tuzlari katta miqdorda tuzli ko‘llarning o‘z-o‘zidan cho‘kkan qatlamlarida uchraydi. Cho‘kindi kelib chiqishli karnallit konlari ko‘plab mamlakatlarda mavjud.

Magnezit asosan gidrotermal sharoitda hosil bo‘ladi va o‘rta haroratli gidrotermal konlarga mansub bo‘ladi. Dolomit ham muhim magniy xomashyosidir. Dolomit konlari keng tarqalgan, ularning zaxiralari juda katta. Ular kelib chiqishi jihatidan karbonatli cho‘kindi qatlamlar bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘pchiligi tokembriy yoki perm geologik davrlariga mansub. Dolomit yotqiziqlari cho‘kish yo‘li bilan hosil bo‘ladi, biroq ohaktoshlar gidrotermal eritmalar , yerosti yoki yerusti suvlari ta’sirida ham dolomitga aylanishi mumkin.

Tabiiy sof magniy juda noyob mineral bo‘lib, u qaytaruvchi gazlar oqimida hosil bo‘ladi. U ilk bor 1991-yilda daryo qirg‘og‘i yotqiziqlarida topilgan: Chona (Sharqiy Sibir); keyinroq esa lava jinslarida ham topilgan: Janubiy Hisor (Tojikiston).

Metall magniyni sanoatda olishning odatiy usuli — elektroliz hisoblanadi. Bunda suyuqlanma suvsiz magniy xloridi MgCl₂ (bishofit), natriy NaCl va kaliy KCl dan iborat bo‘ladi. Suyuqlanmada elektrokimyoviy qaytarilishga magniy xloridi uchraydi:

${\displaystyle 𝖬𝗀𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖬𝗀\mathsf{+}𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}}$

Eritilgan metall vaqti-vaqti bilan elektroliz vannasidan ajratib olinadi va vannaga magniyli xomashyoning yangi qismlari qo‘shiladi. Bu yo‘l bilan olingan magniyda nisbatan ko‘p (taxminan 0,1 %) aralashmalar bo‘lgani sababli zarurat tug‘ilganda «xom» magniy qo‘shimcha tozalanadi. Buning uchun elektrolitik rafinatsiya, shuningdek, vakuumda maxsus qo‘shimchalar — flyuslar bilan qayta eritish yoki metallni vakuumda haydash (sublimatsiya) usullaridan foydalaniladi. Tozalangan magniyning sofligi 99,999 % va undan yuqori darajaga yetadi.

Magniy olishning yana bir — termik usuli ham ishlab chiqilgan. Bunda yuqori haroratda magniy oksidini qaytarish uchun kremniy yoki koks qo‘llanadi:

${\displaystyle 𝖬𝗀𝖮\mathsf{+}𝖢\mathsf{\to }𝖬𝗀\mathsf{+}𝖢𝖮}$

Kremniydan foydalanish magniyni dolomit CaCO₃·MgCO₃ kabi xomashyodan magniy va kalsiyni oldindan ajratmasdan olish imkonini beradi. Dolomit ishtirokidagi reaksiyalar avval dolomitni kuydirishdan boshlanadi:

${\displaystyle 𝖢𝖺𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\cdot }𝖬𝗀𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖬𝗀𝖮\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}}$

So‘ngra kremniy bilan kuchli qizdiriladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖬𝗀𝖮\mathsf{+}𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖲𝗂\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖲𝗂{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖬𝗀}$

Termik usulning afzalligi — tozaligi yuqoriroq magniy olish imkoniyatidir. Magniy olish uchun faqat mineral xomashyo emas, balki dengiz suvi ham ishlatiladi.

Magniy — kumushsimon oq rangli, geksagonal panjarali, metall yaltiroqlikka ega metall; fazoviy guruhi P 6₃/mmc, panjara parametrlari a = 0,32029 nm, c = 0,52000 nm, Z = 2. Oddiy sharoitda magniy yuzasi ancha mustahkam himoya qatlami — magniy oksidi MgO bilan qoplangan bo‘ladi. Bu qatlam havoda 560 °C gacha qizdirilganda yemiriladi , shundan so‘ng metall ko‘zni qamashtiruvchi oq alanga bilan yonadi va magniy oksidi hamda nitridi hosil bo‘ladi — Mg₃N₂. Yonayotgan magniyga faqat qoramtir ko‘zoynak yoki qoraytirilgan shisha orqali qarash tavsiya etiladi. Aks holda ko‘z to‘r pardasi yorug‘likdan kuyishi va vaqtincha ko‘r bo‘lib qolish xavfi mavjud.

Magniyning zichligi 20 °C da 1,738 g/sm³, erish harorati 650 °C, qaynash harorati 1090 °C, issiqlik o‘tkazuvchanligi 20 °C da 156 Vt/(m·K) ga teng.

Yuqori darajada toza magniy plastik bo‘lib, uni oson presslash, prokatlash va kesib ishlov berish mumkin.

Magniy havoda qizdirilganda yonib, oksid va oz miqdorda nitrid hosil qiladi. Bunda ko‘p miqdorda issiqlik va yorug‘lik ajralib chiqadi:

${\displaystyle 2\mathrm{M}\mathrm{g}+\mathrm{O}{\phantom{A}}_2\stackrel{\mathrm{t}\text{°}}{\to }2\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+\text{1203 кДж}}$

${\displaystyle 3\mathrm{M}\mathrm{g}+\mathrm{N}{\phantom{A}}_2\stackrel{\mathrm{t}\text{°}}{\to }\mathrm{M}\mathrm{g}{\phantom{A}}_3\mathrm{N}{\phantom{A}}_2}$

Magniy hatto karbonat angidridda ham yaxshi yonadi:

${\displaystyle 2\mathrm{M}\mathrm{g}+\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2\stackrel{\mathrm{t}\text{°}}{\to }2\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+\mathrm{C}}$

Qizigan magniy suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. Shuning uchun yonayotgan magniyni suv bilan o‘chirish mumkin emas:

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow +\text{75 ккал}}$

Sovuq suv bilan sekin reaksiyaga kirishadi. Iliq va issiq suv bilan esa tezroq reaksiyaga kirishadi:

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\stackrel{\mathrm{t}\text{°}}{\to }\mathrm{M}\mathrm{g}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow +\text{80,52 ккал}}$

Ishqor eritmalari magniyga ta’sir qilmaydi. U kislotalarda, hatto kuchsiz kislotalarda ham juda tez eriydi. Magniy nitrat kislotani ham chuqur qaytara oladi:

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{C}\mathrm{O}\mathrm{O}\mathrm{H}⟶(\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{C}\mathrm{O}\mathrm{O}){\phantom{A}}_2\mathrm{M}\mathrm{g}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$

${\displaystyle 12\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+5\mathrm{M}\mathrm{g}⟶5\mathrm{M}\mathrm{g}(\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2+\mathrm{N}{\phantom{A}}_2\uparrow +6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

Shuningdek, Grinyar reaktivlarini, ya’ni alkil- yoki arilmagniy galogenidlarini ham eslatish lozim:

${\displaystyle 𝖱𝖧𝖺𝗅\mathsf{+}𝖬𝗀\underset{}{\overset{(C_2{H}_5{)}_{2}O}{\to }}𝖱𝖬𝗀𝖧𝖺𝗅}$

Bu yerda Hal = I, Br, kamroq hollarda Cl.

Metall magniy kuchli qaytaruvchi bo‘lib, sanoatda titanni metall holatigacha titan tetraxlorididan va metall uranni uning tetraftorididan qaytarib olishda ishlatiladi.

${\displaystyle 𝖳𝗂𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖬𝗀\mathsf{\to }𝖳𝗂\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖬𝗀𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}}$

${\displaystyle 𝖴{𝖥}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖬𝗀\mathsf{\to }𝖴\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖬𝗀{𝖥}_{\mathrm{𝟤}}}$

Magniy kukuni kuchli oksidlovchilar, masalan, quruq kaliy permanganati bilan portlash tarzida reaksiyaga kirishadi.

Kuchli qaytaruvchilik xususiyati tufayli u muayyan sharoitlarda hatto ishqoriy metallarni ham qaytara oladi. Masalan, magniy kukuni va natriy gidroksid aralashmasi yondirilganda turli reaksiya mahsulotlari, jumladan, metall natriydan iborat aralashma hosil bo‘ladi:

${\displaystyle 2\mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}\stackrel{\mathrm{t}}{\to }2\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+2\mathrm{N}\mathrm{a}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$

Hosil bo‘lgan aralashmani 1,4-dioksanda qaynatish orqali ajratish mumkin. Bunda natriy yirik tomchilarga birlashadi va ularni ajratib olish mumkin.

Bundan tashqari, magniy natriy, kaliy, shuningdek, oz miqdorda litiy va rubidiy ham katalizatorlar ishtirokida va nisbatan pastroq haroratlarda qaytara oladi. Masalan, natriyni magniy qirindilari va natriy gidroksidi aralashmasini toza mineral moyda katalizator sifatida mentol yoki ayrim boshqa uchlamchi spirtlar (masalan, terpinen-4-ol, borneol va boshqalar) kabi katalizatorlar ishtirokida 230 °C haroratda qizdirib olish mumkin. Reaksiya taxminan 30—40 soat davom etadi:

${\displaystyle 2\mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}\stackrel{\mathrm{t},\text{ментол}}{\to }2\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+2\mathrm{N}\mathrm{a}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$

Rossiyada magniy ishlab chiqarish ikki korxonada jamlangan: Solikamsk (SMZ) va Berezniki (AVISMA). Umumiy ishlab chiqarish quvvati yiliga taxminan 35 ming tonnani tashkil etadi.

O‘rin	Mamlakat	Ishlab chiqarish (ming tonna)
—	Butun dunyo	6970
1	Xitoy	4900
2	Rossiya	400
3	Turkiya	300
4	Ispaniya	280
5	Avstriya	200
6	Slovakiya	200
7	Braziliya	150
8	Avstraliya	130
9	Gretsiya	115
10	KXDR	80
11	Hindiston	60
—	Boshqa mamlakatlar	150

2006-yilda quyma magniyning o‘rtacha narxi 3 AQSH dollari/kg ni tashkil etgan. 2012-yilda magniy narxi taxminan 2,8—2,9 dollar/kg bo‘lgan.

1. ↑ Указан диапазон значений атомной массы в связи с неоднородностью распространения изотопов в природе.

• Eydenson M. A. Magniy / Tixonov V. N. — M., 1969.
• Magniyning analitik kimyosi / Ivanov A. I., Lyandres M. B., Prokofyev O. V. — M., 1973.
• Magniy ishlab chiqarish / S. I. Drakin, P. M. Chukurov. — M., 1979.
• Devis A. Nutritsevtika. Hayot, salomatlik va uzoq umr uchun ovqatlanish. — M.: Sattva, Transpersonal psixologiya instituti, 2004. — B. 180—188. — ISBN 5-93509-021-X.
• Mindell E. Vitaminlar va mineral moddalar bo‘yicha ma’lumotnoma. — M.: Tibbiyot va ovqatlanish, 2000. — B. 83—85. — ISBN 5-900059-03-0.

• Magniyga oid so‘nggi yangiliklar (ingliz tilida). Magnesium .com. Murojaat sanasi: 30-oktabr 2013-yil. Arxivlangan: asl nusxadan 1-noyabr 2013-yil.
• Magniy . Kimyoviy elementlarning ommabop kutubxonasi. Murojaat sanasi: 30-oktabr 2013-yil.