| Kuril orollari | |
|---|---|
| Xususiyatlari | |
| Orollar soni | 56 |
| Eng katta orol | Iturup |
| Umumiy maydoni | 10 500 km² |
| Eng baland nuqta | 2339 m |
| Aholisi | 20 925 kishi (2025) |
| Aholi zichligi | 1,99 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 46°30′ sh. k. 151°30′ shq. u.HGЯO | |
| Yuvib turuvchi suv havzalari | Oxota dengizi, Tinch okeani |
| Davlat | |
| Rossiya Federatsiyasi subyekti | Saxalin viloyati |
| Tumanlar | Severo-Kurilsk tumani, Kuril tumani, Yujno-Kurilsk tumani |
Kuril orollari (aynu. Chupka, Tyupka, Tsyupka /Shimoliy Kuril lahjasi/, Tsyupuka /Janubiy Kuril lahjasi/, Kamchatka bilan — «quyosh chiqadigan joy», shuningdek Kurumisi, «odamlar yurti»; yapon. 千島列島 Chishima rettō: — «ming orol arxipelagi»), shuningdek Kuril tizmasi, Kurillar, — orollar zanjiri vulqon kelib chiqishiga ega o‘rtasida yarimorol Kamchatka va orol Xokkaydo, Oxota dengizini Tinch okeanidan okean tomonga biroz qavariq yoy shaklida ajratib turadi. Ilmiy ishlarda geologiya va geotektonika nuqtayi nazaridan qaraladi: Kuril orollar yoyi.
Uzunligi taxminan 1200 km. Umumiy maydoni 10,5 ming km². Ularning janubidan Rossiya bilan Yaponiya chegarasi o‘tadi. Orollar ikkita parallel orollar tizmasini hosil qiladi: Katta Kuril tizmasi va Kichik Kuril tizmasi. Arxipelag 56 ta oroldan iborat bo‘lib, ulardan to‘rttasida doimiy aholi yashaydi. Bir tomondan suv hududi bo‘g‘ozlarga bo‘linadigan, ikkinchi tomondan esa yaxlit alohida iqtisodiy zonani hosil qiladigan orollar zanjiri sifatida Kuril orollari muhim harbiy-strategik va iqtisodiy ahamiyatga ega.
2025-yilda Kuril orollarida jami 20 925 kishi yashagan (ularning eng qadimgi aholisi — aynular — esa bu yerda endi qolmagan).
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng ular SSSR tarkibiga ( (Saxalin viloyati sifatida) kirdi). Arxipelagning janubiy orollari — Arxipelagning janubiy orollari — — Iturup, va Kunashir, shuningdek Kichik Kuril tizmasi orollari — ustidan suverenitet masalasi Yaponiya bilan bahsli; Yaponiya ularni Xokkaydo prefekturasi tarkibiga kiritadi. Yaponiya hukumati nuqtayi nazaridan, qolgan Kuril orollarining maqomi hamon noaniq, chunki San-Fransisko shartnomasidaYaponiya Kuril orollariga bo‘lgan huquqlaridan qaysi davlat foydasiga voz kechayotgani aytilmagan.
Yaponiya hukumati Rossiya hukumati tomonidan jarimaga tortilgan yoki sudlangan yapon baliqchilariga katta miqdorda pul kompensatsiyasi to‘laydi. Shu sababli Rossiyaning suv hududida (hatto Yaponiya bahslashayotgan qismidagina emas) noqonuniyravishda biologik resurslarni Rossiya suv hududida ovlash holatlari tez-tez uchraydi.
Nomi
Orollarning nomi «kurillar» so‘zidan kelib chiqqan. Bu so‘z orollarda ilgari yashagan tub xalq — aynularning ruscha ekzoetnonimi bo‘lib, u o‘z navbatida aynu tilidagi kur — «odam» so‘zidan kelib chiqqan.
Geografiyasi, geologiyasi va iqlimi
Mavzuga oid adabiyotlarda Kuril arxipelagi ikkita tizma — Katta va Kichik tizma esa o‘z navbatida an’anaviy ravishda Shimoliy, O‘rta va Janubiy Kuril orollariga bo‘linadi; ular iqlimi, geologiyasi , o‘simlik va hayvonot dunyosi jihatidan o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Orollar zanjirining shimoliy qismi Atlasovdan Ketoygacha cho‘zilib, Severo-Kurilsk tumanini tashkil etadi; zanjirning o‘rta qismi Simushirdan Iturup — Kuril tumaniniarxipelagning janubiy qismi — Kunashir va Kichik Kuril tizmasi — Yujno-Kurilsk tumanini.
Ayrim orollarning sohilbo‘yi hududlarida yo‘ldosh orollar mavjud (masalan, Urupda va Shikotanda). Janubiy orollar Anapa kengligida, Shikotan oroli esa Sochi shahri kengligida joylashgan bo‘lsa-da, orollar zanjiri iqlimiga sovuq Kuril oqimi hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli Kuril orollari huquqiy jihatdan Uzoq Shimol hududlariga.
Iqlim
Kuril orollari zanjirining sharqiy qirg‘oqlari bo‘ylab sovuq Kuril oqimining tarmoqlari Oxota dengiziga ham Diana, Bussol, Urup bo‘g‘ozlari orqali kiradi (Ketoy, Simushir, Chyornye Bratya va Urup), bu yerda ular iliq Soya oqimi suvlari bilan aralashadi. So‘nggi oqim Kunashir va Iturupning Oxota dengizi tomonidagi sohillariga ta’sir ko‘rsatadi. okean oqimlarining (aniqrog‘i, sovuq Kuril oqimi va iliq Yapon oqimlari to‘qnashadigan joydagi harorat farqining) Kuril tizmasidagi o‘ziga xos ob-havoga ta’sirini dengizchi Snou XIX asr oxiridayoq qayd etgan:
Kuril tizmasi yaqinida yozda va Iessoning sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab kuzatiladigan doimiy tumanlar, shubhasiz, avval iliq suvlar ustidan esib o‘tadigan janubiy shamollar tufayli yuzaga keladi: Kuro-Sivo... so‘ngra sovuq suvlar ustidan esadigan Oya-Sivo...
Orollardagi iqlim keskin farqlanmaydigan okean iqlimidir: shimoliy orollarda u subarktik xususiyatlarga ega, janubiy orollarda esa mo‘tadil iqlimga yaqin (Kunashirning janubi-g‘arbiy qismida Kunashir hududi subtropik o‘simliklar o‘sishi uchun ham yetarlicha qulay). Eng iliq orol — Kunashir, eng yumshoq iqlim esa Shikotan orolida. Qishda shimoliy va janubiy orollar orasidagi harorat farqi 2 °C dan oshmaydi, avgustda esa 6 °C ga yetadi: shimolda +10 °C dan janubda +16 °C gacha.
Materikdagi musson iqlimi bu yerda sezilarli darajada o‘zgaradi; Tinch okeanining; ta’siri tufayli kontinental sovuq ancha yumshaydi. Eng sovuq oyning (fevral) o‘rtacha harorati −5 °C. Eng iliq oyning (avgust) o‘rtacha harorati Kunashirda +18 °C ga yetadi, yillik o‘rtacha harorat esa +6 °C dan yuqori; shimoliy orollarda esa avgust oyining o‘rtacha harorati +10 °C darajasida bo‘ladi.[manbada mavjud emas][ishonchli bo‘lmagan manba].
Orollar ro‘yxati

Maydoni 1 km² dan katta bo‘lgan orollar ro‘yxati (Kichik tizmaning qo‘riqlanadigan orollari bundan mustasno, ulardan ayrimlari kichikroq), shimoldan janubga qarab tartiblangan.
| Nomi | Maydoni, km² |
Eng katta balandligi, m |
Geografik kengligi | Geografik uzunligi | Havoning o‘rtacha yillik harorati | Faol haroratlar yig‘indisi |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Katta Kuril tizmasi | ||||||
| Shimoliy guruh | ||||||
| Atlasov | 150 | 2339 | 50°52' | 155°34' | — | — |
| Shumshu | 388 | 189 | 50°45' | 156°21' | — | — |
| Paramushir | 2053 | 1816 | 50°23' | 155°41' | 1,5 | — |
| Antsiferova | 7 | 747 | 50°12' | 154°59' | — | — |
| Makanrushi | 49 | 1169 | 49°46' | 154°26' | — | — |
| Onekotan | 425 | 1324 | 49°27' | 154°46' | — | — |
| Xarimkotan | 68 | 1157 | 49°07' | 154°32' | — | — |
| Chirinkotan | 6 | 724 | 48°59' | 153°29' | — | — |
| Ekarma | 30 | 1170 | 48°57' | 153°57' | — | — |
| Shiashkotan | 122 | 934 | 48°49' | 154°06' | — | — |
| O‘rta guruh | ||||||
| Raykoke | 4,6 | 551 | 48°17' | 153°15' | — | — |
| Matua | 52 | 1446 | 48°05' | 153°13' | — | 406 |
| Rasshua | 67 | 948 | 47°45' | 153°01' | — | — |
| Ushishir orollari | 5 | 388 | — | — | — | — |
| Riponkicha | 1,3 | 121 | 47°32' | 152°50' | — | — |
| Yankicha | 3,7 | 388 | 47°31' | 152°49' | — | — |
| Ketoy | 73 | 1166 | 47°20' | 152°31' | — | — |
| Simushir | 353 | 1539 | 46°58' | 152°00' | — | 518 |
| Brouton | 7 | 800 | 46°43' | 150°44' | — | — |
| Chyornye Bratya orollari | 37 | 749 | — | — | — | — |
| Chirpoi | 21 | 691 | 46°30' | 150°55' | — | — |
| Brat-Chirpoev | 16 | 749 | 46°28' | 150°50' | — | — |
| Janubiy guruh | ||||||
| Urup | 1450 | 1426 | 45°54' | 149°59' | 2,2 | 700—540 |
| Iturup | 3318,8 | 1634 | 45°00' | 147°53' | 4,3 | 1350 |
| Kunashir | 1495,24 | 1819 | 44°05' | 145°59' | 4,7 | 1700 |
| Kichik Kuril tizmasi | ||||||
| Shikotan | 264,13 | 412 | 43°48' | 146°45' | 5,0 | 1650 |
| Polonskogo | 11,57 | 16 | 43°38' | 146°19' | — | — |
| Oskolki orollari | 0,2 | 38 | 43°35' | 146°25' | — | — |
| Zelyoniy | 58,72 | 24 | 43°30' | 146°08' | — | — |
| Tanfil’yev | 12,92 | 15 | 43°26' | 145°55' | — | — |
| Yuriy | 10,32 | 44 | 43°25' | 146°04' | — | — |
| Dyomin orollari | 0,7 | 34 | 43°25' | 146°10' | — | — |
| Anuchin | 2,35 | 33 | 43°22' | 146°00' | — | — |
- Dolgaya qoyasi (Lovushki qoyalari)
Kuril bo‘g‘ozlari

Barcha Kuril bo‘g‘ozlari orasida arxipelag ichida joylashgan faqat ikkita bo‘g‘oz muzlamaydi va Oxota dengizi bilan Tinch okeani o‘rtasida yil davomida kema qatnovi uchun yaroqli — Friza bo‘g‘ozi va Yekaterina bo‘g‘ozi (hisobga olmaganda Kunashir bo‘g‘ozini, Izmena bo‘g‘ozini va Sovetskiy bo‘g‘ozini hamda arxipelagning janubiy chekkasi bo‘ylab joylashgan bo‘g‘ozlarni va Kichik Kuril orollari orasidagi yo‘laklarni, Janubiy Kuril bo‘g‘ozi suv hududidan o‘tadiganlarini).
Ayrim bo‘g‘ozlarda oqim tezligi 8–11 tugunga yetadi; ko‘pincha girdoblar va suloylar (сулой).
Geologik tuzilishi

Kuril orollari — orollar yoyi chekkasida joylashgan Oxota plitasi. Oxota dengizi, shunga muvofiq, Kuril orollarining yoy orti (orqa) dengizi hisoblanadi. Kuril orollar yoyi tizimi Oxota plitasining Tinch okeani plitasi ustiga siljishi zonasida (yoy janubi-sharqqa, ostiga botib borayotgan Tinch okeani plitasi tomonga qavariq; bu holat geotektonikada), shuningdek Tinch okeanining vulqonli olov halqasi tarkibiga kiradi. Tinch okeani plitasi Oxota plitasi ostiga subduksiya zonasida botib, Yer mantiyasining yuqori qatlamlariga cho‘kadi, ularda eriydi va singib ketadi. Biroq bu jarayon vulkanizm yuzaga kelishi uchun erigan moddaning ortiqcha bosimi ko‘rinishida sharoit yaratadi.
Katta Kuril tizmasi asosidagi vulqon tuzilmalari zanjiri (shuningdek, dengiz tubidan ko‘tarilib turuvchi, suv ostida yashiringan yoysimon Katta Kuril ko‘tarilmasi) janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa qarab cho‘zilib, vulqon frontini hosil qiladi. Front botiqdan o‘rtacha 170 km shimoli-g‘arbda joylashgan Kuril-Kamchatka botig‘i, uning ko‘ndalangiga Tinch okeani litosfera plitasi janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga qarab Oxota litosfera plitasi ostiga yiliga 7-8 sm tezlikda botadi. Boshqacha aytganda, Katta Kuril tizmasining ushbu chizig‘i yoki asosiy o‘qi chuqur suvli botiqqa eng yaqin joylashgan vulqonlar orqali o‘tadi. O‘rtacha masofa 170 km ni tashkil etadi.
Aynan shu masofada, chuqur suvli botiqdan g‘arbda, Oxota plitasi ostiga botgan Tinch okeani plitasining cheti 100-150 km chuqurlikka yetadi. Bu chuqurlik astenosfera darajasiga mos keladi. Yer ostining bu qatlamidagi sharoit (bosim va harorat) tarkibida bog‘langan suv bo‘lgan minerallarning kristall panjarasini buzish uchun yetarli. Ajralib chiqqan suv o‘ta kritik suyuqlik (сверхкритический флюид) ko‘rinishida yuqoriga sizib chiqa boshlaydi va flyus (плавень) (erishni tezlashtiruvchi modda) sifatida litosfera plitalari to‘qnashuvi orasida «qisilib qolgan» mantiya moddasiga — «mantiya ponasi» (мантийный клин)ga — ta’sir qiladi. Shu bilan birga, plitadan mantiya ponasiga butun elementlar majmualarini olib chiqadi. Vulqon fronti bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilayotgan erigan modda aynan shu magmadir; u bevosita Katta Kuril orollari.
Tinch okeani plitasining cheti Oxota plitasi ostiga qanday qiyalik burchagi bilan botishiga qarab, Kuril-Kamchatka botiqidan Kuril orollar yoyi vulqon frontigacha bo‘lgan masofa yoyning turli qismlarida o‘zgaradi (qiyalik burchagi kichik bo‘lsa, masofa ortadi; katta bo‘lsa, masofa qisqaradi). Eng kichik qiymat (botiqdan g‘arbga taxminan 160 km) Simushir oroli yaqinida qayd etilgan, biroq bo‘g‘oz hududida Bussol (yoyning bukilish zonasi) bu masofa qariyb 180 km ni tashkil etadi. Yoyning chekka qismlariga tomon masofa ortadi: shimolda (Paramushir oroli hududida) 200 km gacha, janubda (Kunashir oroli hududida) esa 220 km gacha.
VulkanologlarVulkanologlar Kuril orollar yoyini ikki qavatli deb hisoblaydi: Kichik Kuril orollari zanjiri va Vityaz suvosti tizmasi tashqi vulqonsiz yoyni, Katta Kuril tizmasi esa ichki vulqonli yoyni hosil qiladi. Ularni yoylararo O‘rta Kuril botig‘i ajratib turadi. Tashqi vulqonsiz yoyning eng baland qismi (u Tinch okeani plitasining ostiga botayotgan qismi cho‘kindi qatlamlari va okean po‘sti bo‘laklarini ustiga siljiyotgan Oxota plitasi tomonidan «qirib olinishi» va «o‘ziga singdirilishi» natijasida yuzaga kelgan) Kichik Kuril orollari ko‘rinishida Katta Kuril tizmasining janubiy guruhiga parallel joylashgan; Vityaz suvosti tizmasi ko‘rinishidagi o‘rtacha rivojlangan qismi shimoliy guruhga mos keladi; eng kam rivojlangan qismi esa o‘rta guruh hududiga to‘g‘ri keladi. Ichki vulqonli yoy bo‘lgan Katta Kuril tizmasi doirasida asosiy va g‘arbiy zonalarni ajratish mumkin. G‘arbiy zona orollari (Alaid, Shirinki, Makanrushi qoyalar Avos, Ekarma, Chirinkotan va Brouton) suvosti burmalanishining o‘ziga xos xususiyatlariga ega, ularni tashkil etuvchi lavalarning petrokimyoviy tarkibi Katta vulqon yoyining asosiy zonasidagi orollar tarkibidan farq qiladi.
Orollarning katta qismi tog‘li. Eng baland nuqta — 2339 m — Atlasov oroli, vulqon Alaid. Kuril orollari Tinch okeanining vulqonli olov halqasida yuqori seysmik faollik zonasida joylashgan: 68 ta vulqondan 36 tasi faol, shuningdek, issiq mineral buloqlar mavjud. Kuril orollarida taxminan 12 % vulqon kraterlari ko‘lga ega, bu dunyo bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichga yaqin.
Katta Kuril tizmasining qirg‘oqbo‘yi hududlari ancha chuqur, ayniqsa uning o‘rta qismida chuqurlik 1000 metrga yetadi; qirg‘oqdan bir necha mil uzoqlikda.
Okean tomondan Kuril orollar yoyi tizimini Kuril-Kamchatka botig‘i.
o‘rab turadi. Quruqlik va dengiz zilzilalari tufayli yuzaga keladigan sunamilar o‘choqlari (kuchsizlari har 2-3 yilda, halokatli talafot keltiradigan kuchlilari esa har 15 yilda bir marta) asosan Kuril-Kamchatka botiqining chuqur qismlarida joylashgan. Shu sababli bu tabiiy hodisa, eng avvalo, orollar yoyining okean tomondagi (sharqiy) qismiga xavf tug‘diradi. Eng mashhurlari — 5-noyabr 1952-yildagi sunami Paramushirda va 5-oktabr 1994-yildagi Shikotan sunamisi. So‘nggi yirik sunami 15-noyabr 2006-yilda sodir bo‘lgan Simushirda.
sodir bo‘lgan.
Orollar va sohilbo‘yi hududlarida rangli metallar rudalari, simob, tabiiy gaz va neftning sanoat zaxiralari aniqlangan. Iturup orolida, Kudryaviy vulqoni hududida dunyoda ma’lum bo‘lgan eng boy mineral reniy koni joylashgan. U vulqondan fumarol gazlari bilan birga o‘nlab boshqa rangli noyob va qimmatbaho metallarni chiqaradi. XX asr boshlarida yaponlar bu yerda sof oltingugurt qazib olgan. Kuril orollaridagi umumiy oltin zaxirasi 1867 t, kumush zaxirasi 9284 t, titan zaxirasi 39,7 mln t, temir zaxirasi esa 273 mln t deb baholanadi. Hozirgi vaqtda foydali qazilmalar kam miqdorda o‘zlashtirilmoqda.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Flora


Kuril tizmasining okean tomondagi qirg‘oqbo‘yi hududlarida dengiz suvo‘tlari juda ko‘p. XIX asrdayoq tadqiqotchi Snou quyidagilarni qayd etgan: «...ularning behisob maydonlari hamma joyda uchraydi: ayrim orollar kengligi yarim mildan oshadigan, o‘tib bo‘lmaydigan suvo‘tlar kamari bilan o‘ralgan».
Orollar shimoldan janubga juda uzoq masofaga cho‘zilgani sababli Kuril orollarining o‘simlik dunyosi sezilarli darajada farq qiladi. Shimoliy orollarda (Paramushir, Shumshu va boshqalarda) qattiq iqlim tufayli daraxtsimon o‘simliklar juda kam bo‘lib, asosan buta shakllaridan iborat (yerbag‘irlab o‘suvchi daraxtlar): olxa (olxazor), qayin, tol, chetan, kedrning past bo‘yli turi). Janubiy orollarda (Iturup, Kunashir) ignabargli o‘rmonlar o‘sadi. Ular Saxalin pixtasi, Ayan yeli va Kuril tilog‘ochidan iborat bo‘lib, ularda kengbargli daraxtlar ham ko‘p uchraydi: jingalak eman, zaranglar, qayrag‘ochlar, kalopanaks yetti bo‘lakli daraxti, shuningdek, ko‘plab yog‘ochlashgan lianalar: bandli gortenziya, aktinidiyalar, xitoy limonnigi, yovvoyi uzum, zaharli sharqiy toksikodendron va boshqalar. Kunashirning janubida Rossiyada yovvoyi holda o‘sadigan yagona magnoliya turi — teskari tuxumsimon magnoliya uchraydi. Kuril orollarining asosiy landshaft o‘simliklaridan biri, O‘rta orollardan (Ketoy va undan janubda) boshlab, Kuril bambugi hisoblanadi. U tog‘ yonbag‘irlari va o‘rmon chetlarida o‘tib bo‘lmaydigan chakalakzorlarni hosil qiladi. Nam iqlim tufayli barcha orollarda baland bo‘yli o‘tlar keng tarqalgan. Turli rezavor mevalar ham ko‘p uchraydi: shiksha, brusnika, chernika, uchqat va boshqalar.
Endemik o‘simliklarning 40 dan ortiq turi mavjud. Masalan, Tarao pulsatillasi, Kawakami astragali, orol shuvog‘i, Kuril edelveysi Iturup orolida uchraydi; Ito oksitropisi va Kuril sossyureyasi esa Urup orolida o‘sadi.
Iturup orolida quyidagi o‘simliklar muhofaza qilinadi: Osiyo izoetesi yo‘qolib ketish xavfi ostida; gulli o‘simliklar materik araliyasi, yuraksimon araliya, yetti bo‘lakli kalopanaks, yapon kandigi, Rayt kalinasi, Glen kardiyokrinumi, teskari tuxumsimon bargli pion, Fori rododendroni, Sugeroki xollisi, Grey ikki bargligi, marvarid botqoq o‘ti, past bo‘yli bo‘ri bargi, tog‘ pioni, lishayniklar yapon glossodiumi va yalang‘och stereokaulon, ochiq urug‘li o‘simliklar Sargent archasi va uchli tis, moxsimonlar Savatye brioksifiumi va alp atrakt lokarpusi Baranskiy vulqoni yaqinida o‘sadi. Urup orolida quyidagilar muhofaza qilinadi: Rayt kalinasi, yuraksimon araliya va o‘tmas plagiotsium.
Fauna
Kuril orollarida qushlarning 200 dan ortiq turi 18 ta turkumga mansub: uya quradigan, o‘troq va qishlaydigan, uchib o‘tadigan, ko‘chib yuradigan hamda tasodifan uchib keladigan turlar. 1991—1992-yillarning yozida Shimoliy va O‘rta Kuril orollari suvlarida 2,8 mln qush qayd etilgan.
Quyidagi turlar keng tarqalgan: balchiqchilar, chaykalar, o‘rdaksimonlar, baklanlar, bo‘ronqushlar, albatroslar, chumchuqsimonlar, boyqushlar, lochinlar va boshqalar.

Ko‘plab qush koloniyalari mavjud. Koloniyalar uya quradigan qushlardan (kamida 100 tur) tashkil topgan. Ular orasida kulrang va shimoliy bo‘ronqushchalar, fulmarlar, qora dumli va Tinch okeani chaykalari, baklanlar (qizil yuzli va bering), ko‘zoynakli chistiklar va boshqa qushlar bor.
Orollar bo‘ylab qushlarning shimoldan janubga va ortga qaytishidagi eng muhim migratsiya yo‘llaridan biri o‘tadi. Kamchatkaning sharqiy qirg‘og‘i va Kuril orollarining Tinch okeaniga qaragan sohillari bo‘ylab komandor dengiz mushuklarining har yili ko‘chib yurish yo‘li o‘tadi. Ular asosan Yaponiyaning sharqiy qirg‘og‘iga borib, yana ortga qaytadi.Komandor orollari.
Orollarda tulkilar va mayda kemiruvchilar.
Kunashir, , Iturup va Paramushir orollarida yashaydigan qo‘ng‘ir ayiq; ayiq Shumshu orolida ham uchragan, biroq bu orolda uzoq vaqt harbiy baza joylashgani va orol nisbatan kichik bo‘lgani sababli ayiqlar deyarli qirib yuborilgan. Shumshu Paramushir va Kamchatka o‘rtasidagi bog‘lovchi orol bo‘lib, hozir ham u yerda ayrim ayiqlar uchrab turadi.
Sohil yaqinidagi suvosti dunyosi orollardan farqli ravishda nafaqat serob, balki nihoyatda xilma-xildir. Sohil suvlarida tyulenlar, dengiz suvsarlari, kosatkalar, sivuchlar mavjud. Sivuchlarning yirik haramli yotish koloniyalari Katta Kuril tizmasida ham (Raykoke, Brat-Chirpoev, Antsiferov orollarida, O‘rta va Lovushki arxipelaglarida), shuningdek Kichik Kuril tizmasida ham (Oskolki arxipelagida). Kuril orollaridagi eng yirik tyulen dam olish koloniyalari Kichik tizma orollarida (Oskolki va Dyomin).
arxipelaglarida) joylashgan. Sanoat baliqchiligi uchun quyidagilar katta ahamiyatga ega: Baliq, Qisqichbaqalar, Mollyuskalar, Kalmarlar, Qisqichbaqasimonlar, Trepanqlar, Dengiz bodringlari, Dengiz tipratikanlari, Dengiz karamiKuril orollari sohillarini yuvib turadigan dengizlar Jahon okeanining jonivorlarga eng boy hududlaridan biri hisoblanadi.Jahon okeani.
Iturup orolida endemik hayvonlar ( — mollyuskalar ham uchraydi: ): Iturup lakustrinasi, Iturup sharchasi (Reydovo ko‘lida), Kuril marvarid midiyasi. Dobroye ko‘lida esa Kunashir sinanodontoidasi va Iturup zatvorkasi.
10-fevral 1984-yilda Kunashirning bir qismi va Kichik Kuril tizmasida «Kurilskiy» davlat tabiiy qo‘riqxonasi tashkil etildi. Uning hududida 45 tur Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan..
Tarix
Kuril orollarining har biri qadimgi dengiz ovchilari Yaponiya orollari va Kamchatka o‘rtasida harakatlangan yo‘ldagi muhim bo‘g‘in bo‘lgan.
Miloddan avvalgi I ming yillik oxiridan milodiy II ming yillikkacha Kuril tizmasi orollarida, shuningdek Xokkaydoda Oxota madaniyati hukmron bo‘lgan. U SaxalindaArxeologiya tarixdan oldingi davrni turli madaniyatlarning qo‘shilishi sifatida tavsiflaydi: eng qadimgi aholiga xos neolit davri madaniyati va materikdan kelgan ko‘chmanchilar olib kirgan keyingi madaniyat. Tarixiy davrda materikdan kelgan ko‘chmanchilar bilan bog‘liq jarayonlar natijasida aynu etnosi shakllandi; uning madaniyati XIX asr o‘rtalarigacha orollarda hukmron bo‘lib keldi.
XVIII asrda rus sayyohlari va sanoatchilari Kuril orollarini o‘rganish va o‘zlashtirishni boshladilar. Natijada 1786-yilda imperatritsa Yekaterina II «rus dengizchilari tomonidan kashf etilgan yerlar» qatorida «Yaponiyaga tutash Kuril orollari tizmasi»ni ham tilga olib, bu yerlarga bo‘lgan huquqlarni himoya qilish («saqlab qolish») haqida farmon chiqardi.
XIX asr boshlarida Kuril orollarida yuz bergan bir necha chegara mojarosidan so‘ng Rossiya va Yaponiya mintaqadagi hududlarni chegaralashga kirishdi. 1855-yilgacha rus va yapon mulklari o‘rtasidagi norasmiy chegara Friza bo‘g‘ozi bo‘lib qolgan. 1855-yilda Shimoda shartnomasi bu holatni mustahkamladi. 1875-yilda Peterburg shartnomasiga ko‘ra, Saxalinga to‘liq huquq olish evaziga Rossiya barcha Kuril orollaridan voz kechdi. Shundan so‘ng arxipelag Yaponiya imperiyasi tomonidan o‘zlashtirildi va bu jarayon tub aholining assimilyatsiya qilinishi bilan kechdi. Ikkinchi jahon urushi yakunlariga ko‘ra, yapon aholisi repatriatsiya qilindi va Yaponiya orollariga.
ko‘chirildi. Hozirgi rus aholisi XX asrning ikkinchi yarmida materik bilan kechgan migratsiya almashinuvi natijasida shakllandi.
Aholisi


Kuril orollarining eng qadimgi aholisi — aynular bo‘lib, orollar nomi ham ulardan kelib chiqqan. Hozirgi vaqtda orollarda ular qolmagan.
Kuril orollari aholisi nihoyatda notekis joylashgan. Doimiy aholi faqat Paramushirda, Iturupda, Kunashirda va Shikotanda yashaydi. Boshqa orollarda doimiy aholi yo‘q. 2010-yil boshida 19 ta aholi punkti mavjud edi: ikkita shahar (Severo-Kurilsk, Kurilsk), bitta shaharcha (Yujno-Kurilsk) va 16 ta qishloq.
Aholining eng ko‘p soni 1989-yilda qayd etilgan — 29,5 ming kishi. Sovet davrida katta miqdordagi dotatsiyalar va ko‘plab harbiy xizmatchilar tufayli orollar aholisi ancha ko‘p bo‘lgan. Harbiylar sababli Shumshu, Onekotan, Simushir va boshqa orollarda ham aholi yashagan.
Holatiga ko‘ra 2025 yilda orollar aholisi 20,9 ming kishini tashkil etadi. Jumladan, Kuril shahar okrugida — 7 ming kishi yashaydi (doimiy aholi istiqomat qiladigan yagona orol — Iturup; okrug tarkibiga yana Urup, Simushir va boshqa orollar ham kiradi); Yujno-Kurilsk shahar okrugida — 11,6 ming kishi (Kunashir va Shikotan hamda boshqa orollar Kichik Kuril tizmasi tarkibiga kiradi); Severo-Kurilsk shahar okrugida — 2,3 ming kishi yashaydi (doimiy aholi istiqomat qiladigan yagona orol Paramushir; okrug tarkibiga Shumshu, Onekotan va boshqa orollar ham kiradi)..
Madaniyatda
Kurillar haqida ilk eslatmalardan biri yaponlarning «Tayra xonadoni qissasi» eposida uchraydi. U XIII asrda — bundan bir asr oldin yuz bergan, butun Yaponiyani larzaga solgan voqealar, ya’ni o‘zaro dushman urug‘lar o‘rtasidagi qarama-qarshilik — Tayra va Minamoto o‘rtasidagi kurash haqida hikoya qiladi. Mag‘lub tomon yetakchisi Munemori ismli kishi qatl etilish o‘rniga Yaponiyaning shimolidagi orollarga surgun qilinishidan umid qiladi. O‘sha paytda bu orollar o‘zlashtirilmagan, aynularning yovvoyi qabilalari yashaydigan olis chekka hudud sifatida tasavvur qilingan: «Bizni qayerga bo‘lsa ham, hatto Ezo yoki Tisimaga surgun qilishsin, faqat hayotimizni saqlab qolishsa bas!». Bu yerda Ezo deganda Xokkaydo oroli, Tisima (so‘zma-so‘z «ming orol») deganda esa Kuril orollari nazarda tutiladi. Shu bilan birga, D. M. Pozdneyevning 1909-yilda Yaponiyada yozilgan va nashr etilgan «Shimoliy Yaponiya tarixi hamda uning Osiyo materigi va Rossiya bilan munosabatlari bo‘yicha materiallar» asarida yapon mualliflarining «Tsishima (Tisima (ya’ni «ming orol») nomi ancha kech, XVIII asr oxirlarida paydo bo‘lgan» degan fikri keltiriladi.
1810-yilda «Aglaya» jurnalida M. M-va taxallusi ostida «Shamurshir oroli. Kuril hangomasi» nomli qissa e’lon qilindi. U Rossiya-Amerika kompaniyasining bir zobitidan noma’lum muallif eshitgan rus fuqarosi Malinskiy va «kurilka» (aynu qizi) Varymi o‘rtasidagi sevgi hikoyasi bo‘lib, uni noma’lum muallif Rossiya-Amerika kompaniyasining bir zobitidan eshitgan. Sentimentalizm ruhida Kuril orollari Rossiyadan olisdagi dunyo chekkasi sifatida tasvirlanadi. Bu yerda mahalliy aholi sivilizatsiya shart-sharoitlari bilan buzilmagan samimiy tuyg‘ularni saqlab qolgan. A. S. Pushkinning «Pochta bekati nazoratchisi» qissasi bilan syujet va kompozitsiyadagi bir qator o‘xshashliklarga asoslanib, tadqiqotchi L. M. Yermakova «Kuril hangomasi» mashhur rus shoirining ijodiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin, degan taxminni ilgari surgan.
Butasimon o‘simlikning tetiklashtiruvchi va shifobaxsh xususiyatlari Kuril orollarini o‘zlashtirish jarayonida ruslarga ma’lum bo‘ldi. Shu sababli rus botanikasida unga Kuril choyi keyinchalik ra’nodoshlar oilasiga mansub alohida bir turkumning ham nomiga aylandi ham o‘z nomiga aylandi. Rossiyada o‘simlik xalq orasida «moguchka» deb atalgan. Bu nom, ehtimol, ilgari xato ravishda shu turkumga kiritilgan potentilla o‘simliklar turkumining lotincha nomi — lot. Potentilla, so‘zma-so‘z «kuchli o‘simlik» degani; bu o‘simlik ilgari xato ravishda shu turkumga kiritilgan edi. Boshqa mamlakatlarda Kuril choyi turkumi Dazifora.
Romanida «Dengiz bo‘risi» 1904-yilda amerikalik yozuvchi Jek London tomonidan yozilgan asarda, «Arvoh» yelkanli kemasi noqonuniy ov olib boradigan «Yaponiya qirg‘oqlari» deganda Kuril orollari zanjirining ochiq dengizga qaragan sohili va uning bo‘ylab o‘tadigan dengiz mushuklari migratsiya yo‘li tasvirlangan:
Biz shimoli-g‘arb tomon tez suzib borardik, toki Yaponiya qirg‘oqlari ko‘ringuncha. Bu yerda biz qayerdan paydo bo‘lishi noma’lum, bepoyon Tinch okeanining qa’ridan har yili shimolga, Bering dengizining qoyali qirg‘oqlariga ko‘chib boradigan dengiz mushuklarining ulkan to‘dasiga duch keldik. Biz ham ular bilan shimolga yo‘l oldik: hayvonlarni ayovsiz qirib, terisini shilib olingan jasadlarini akulalarga tashlar, shahar ayollarining go‘zal yelkalarini bezash uchun mo‘ljallangan terilarini esa tuzlab qo‘yardik. Ha, bu telbalarcha qirg‘in ayollar uchun qilinardi; axir kit go‘shti va yog‘ini hech kim yemaydi.
«Dengiz bo‘risi» romani, xuddi «Yaponiya qirg‘oqlaridagi tayfun» nomli ilk hikoyasi kabi, ko‘p jihatdan 17 yoshli Jek Londonning shaxsiy taassurotlariga asoslangan. U 1893-yilda «Sofi Sazerlend» nomli dengiz hayvonlarini ovlovchi yelkanli kemada matros bo‘lib xizmat qilgan. Yetti oy davom etgan, «Sibir qirg‘oqlari» tomon uyushtirilgan noqonuniy ov safarida kema Kuril orollari, Kamchatka va Komandor orollari yaqinlarida dengiz mushuklarini ovlagan.
Kuril arxipelagining yaponcha nomidan 1945-yildagi Kuril desanti ishtirokchisi va yozuvchi A. M. Grachev (1912–1973) 1956-yilda chop etilgan «Tisima-rettōning qulashi» kitobida foydalanadi. U Ikkinchi jahon urushi yakunida orollarning davlatga mansubligi o‘zgarishi bilan bog‘liq dramatizmni ta’kidlaydi.
Kuril orollarida (Kunashir va Iturupda) 1945-yildan boshlab kalamush ovlaydigan, kalta dumli uy mushuklarining alohida zoti yetishtirilgan — Kuril bobteyli.
Antropologlar Kuril orollari nomi bilan insoniyatning kichik irqlaridan birini ham atashgan; okeanologlar esa Oxota dengizi tubining eng chuqur qismini orollardan g‘arbda, okean oqimini va okean botig‘ini ushbu orollar tizmasidan sharqda (shuningdek, tizmaning ichki qismidagi O‘rta Kuril botiqini — uning vulqonli Katta Kuril ko‘tarilmasi va vulqonsiz, Vityaz suvosti tizmasiga ega Kichik Kuril ko‘tarilmasi ko‘rinishidagi zonalari orasidagi botiqni) shunday nomlagan.
Kuril orollariga shu nomdagi qo‘shiq bag‘ishlangan (1963-yilda yozilgan). Uni Yuriy Vizbor yozgan. Qo‘shiqdan parcha:
Bu yerda tutaydi vulqon Tyatya-yama.
Faqat shaytonlar va ahmoqlar
har doim tayyorgarlik ko‘rmaydi,
har kuni o‘limga tayyor turmaydi!
Ezoterikada

Yaponiyada ezoterik adabiyotlar mavjud. Ularda Yaponiya fusuyi ( — fusuy yapon. 風水 — bu so‘zning yaponcha ifodasi fengshuy), unga ko‘ra, Yaponiya arxipelagiajdaho tanasi sifatida tasavvur qilinadi, uning boshi shimolga qaratilgan, dumi esa janubga yo‘nalgan. Shunga muvofiq, bunday geomantik talqinda ajdahoning boshi Xokkaydo Saxalin va Kuril orollari esa ajdahoning ikki tomonga tarqalgan shoxlari sifatida tasvirlanadi. Masalan, xitoy fengshuyi qanday qilib «shimoliy orollar»ni «Ki energiyasi darvozalari» deb tasavvur qilishga olib kelgani «Yapon fusuyi» kitobida tadqiq etilgan. Bundan tashqari, ezoterik qarashlarda Kuril tizmasi aynan faol vulqonlar zanjiri sifatida ulkan ahamiyatga ega. Vulqonlar osmon bilan yer o‘rtasidagi «aloqa nuqtalari», yer energiyasi va ilohiy kuchlar yuzaga chiqadigan joylar, «energetik tugunlar» va ularni egallab turgan mamlakatni kuchaytiruvchi boshqa shunga o‘xshash hodisalar deb hisoblanadi.
Vulqon faolligi bilan «hayotiy kuch» o‘rtasidagi o‘xshashliklarni — «vulqonlar ustida yashaydigan» millat misolida — ayrim yapon ezoterik manbalariga tayanib, ushbu mavzuni o‘rganuvchi g‘arb olimlari ham ta’kidlaydi.
Adabiyotlar
- Solovyov A. I. Kuril orollari / Akademik A. A. Grigoryev; Glavsevmorput. — Moskva; Leningrad: Glavsevmorput nashriyoti, 1945. — 196 b.
- Solovyov A. I. Kuril orollari / Glavsevmorput. — 2-nashr. — Moskva: Glavsevmorput nashriyoti, 1947. — 308 b.
- Kuril orollari atlasi / Rossiya Fanlar akademiyasi. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. Rossiya Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq bo‘limining Tinch okeani geografiyasi instituti; Tahrir hay’ati: V. M. Kotlyakov (rais), P. Ya. Baklanov, N. N. Komedchikov (bosh muharrir) va boshqalar; mas’ul muharrir-kartograf E. Ya. Fyodorova. — Moskva; Vladivostok: «DIK» nashriyot-poligrafiya markazi, 2009. — 516 b. — 300 nusxa — ISBN 978-5-89658-034-8.
- Rossiya Kurillari: tarixi va buguni. Rossiya-Yaponiya hamda Sovet-Yaponiya chegaralarining shakllanish tarixi bo‘yicha hujjatlar to‘plami / Muallif-tuzuvchilar: V. K. Zilanov, A. A. Koshkin, I. A. Latyshev, A. Yu. Plotnikov (mas’ul kotib), I. A. Senchenko; Rus jamoalari kongressi (va boshqalar). — Moskva: Sampo, 1995. — 181, [4] b.
- Ikkinchi Kamchatka ekspeditsiyasi: 1739–1740-yillardagi hujjatlar. Dengiz otryadlari / Tuzuvchilar: Natalya Oxotina-Lind, Peter Ulf Möller; mas’ul muharrir Viland Hintsshe. — Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriya, 2015. — 968 b., rasmlar. b. — ISBN 978-5-4469-0723-6.
- Ikkinchi Kamchatka ekspeditsiyasi: 1741–1742-yillardagi hujjatlar. Dengiz otryadlari / Tuzuvchi Natalya Oxotina-Lind; mas’ul muharrir Viland Hintsshe. — Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriya, 2018. — 872 b., rasmlar. b. — ISBN 978-5-4469-1496-8.
- XVIII asrning ikkinchi yarmida Tinch okeanining shimoliy qismini o‘rgangan rus ekspeditsiyalari. Hujjatlar to‘plami.. — Moskva: Nauka, 1989. — 400 b. — ISBN 5-02-016981.
Shuningdek qarang
Havolalar
- Saxalin oroli. Kuril orollari (fizik xarita, masshtab 1:2 500 000) // Rossiya milliy atlasi. — Moskva: Roskartografiya, 2004. — J. 1. — b. 284—285. — 496 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-85120-217-3.
- Kuril orollari. Ularning kashf etilishi va Rossiyaga qo‘shib olinishi (1711—1778-yillar). Rossiya Tashqi ishlar vazirligining Tarixiy-hujjatli departamenti. Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vazirligi (2011-yil oktabr). Murojaat qilingan sana: 12-mart 2022-yil. Arxivlangan 23-sentabr 2022-yil.
- Rossiya-Yaponiya munosabatlari tarixida Kuril orollari. Rossiya tarixi. Rossiya imperiyasi. Murojaat qilingan sana: 3-fevral 2013-yil.
- Yaponiya-Rossiya munosabatlari. I. 1855-yilgacha bo‘lgan davrga oid materiallar. // Rossiyadagi Yaponiya elchixonasi. Murojaat qilingan sana: 2-oktabr 2015-yil.
- «Kuril masalasi» tarixi. ria.ru. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2021-yil. // Infografika RIA Novosti
- Kuril orollari tarixi. kuriles-history.ru. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2021-yil.
- Xokkaydo gubernatorligi bosh departamentining Shimoliy hududlar masalalari bo‘yicha boshqarmasi. www.pref.hokkaido.lg.jp. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2021-yil.
- Saxalin viloyat universal ilmiy kutubxonasi kitob fondlarida Kuril orollari tarixi. www.shipdesign.ru. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2021-yil.
«Tutayotgan orollarda» hujjatli filmi (SSSR, 1973-yil)