Niger daryosi

Niger
fransuzcha Niger, inglizcha Niger
Мост через Нигер в Бамако
Niger daryosi ustidagi ko‘prik, Bamako
Umumiy xususiyatlari
Uzunligi 4180 km
Havzasi 2 117 700 km²
Suv sarfi 8630 m3/s (quyilish joyida)
Daryo o‘zani
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Futa-Jallon, Gvineyaning janubi-sharqi
 • Koordinatalari 9°04′56″ sh. k. 10°43′24″ g‘. u.HGЯO
Quyilish joyi Gvineya qo‘ltig‘i
 • Joylashuvi Nigeriyaning janubi
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 5°19′00″ sh. k. 6°25′00″ shq. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Atlantika okeani

Mamlakatlar
Нигер (река) (Африка)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Niger (fransuzcha Niger [niˈʒɛʁ], inglizcha Niger [ˈnaɪdʒər], yorubacha Niger, Ọya) — G‘arbiy Afrikada joylashgan eng muhim daryolardan biri. Uning uzunligi 4180 km, havzasining maydoni 2 117 700 km². Ushbu ko‘rsatkichlar bo‘yicha Afrikada Nil va Kongodan keyin uchinchi o‘rinda turadi.

Daryoning manbai Leono-Liberiya qirlarining Gvineyaning janubi-sharqidagi yonbag‘irlarida joylashgan. Daryo Mali hududidan, Niger hududidan, Benin chegarasi bo‘ylab, so‘ng Nigeriya hududidan oqib, Gvineya qo‘ltig‘iga (Atlantika okeani) quyiladi va quyilish joyida delta hosil qiladi. Nigerning eng yirik irmog‘i — Benue daryosi.

Etimologiyasi

Daryo nomining aniq kelib chiqishi nomaʼlum va tadqiqotchilar bu masalada qadimdan bahslashib keladilar.

Keng tarqalgan fikrga ko‘ra, daryo nomi tuareg tilidagi nehier-ren — «daryo, oqayotgan suv» so‘zidan kelib chiqqan. Boshqa bir taxminga ko‘ra, daryo nomi Egerew n-Igerewen so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, bu tamashek tilida (tuareg tillaridan biri) «buyuk daryo» yoki «daryolar daryosi» degan maʼnoni anglatadi. Niger qirg‘oqlarida yashagan ayrim boshqa xalqlar ham uni shunday atagan.

Yana bir farazga ko‘ra, daryo nomi lotin tilidagi niger, yaʼni «qora» so‘zidan kelib chiqqan. Bu farazga ko‘ra, tarixan «Niger» va «negr» so‘zlari bir ildizga ega, chunki ikkinchisi ham «qora» so‘zidan kelib chiqqan.

Daryo qirg‘oqlariga yaqin yashovchi mahalliy xalqlar esa uning turli qismlarini turlicha ataydi: Joliba (mandingo tilida — «katta daryo»), Meyo, Eghirreu, Izo, Kvorra (Kuarra, Kovara), Baki-n-ruu va boshqalar. Biroq bu nomlarning mutlaq ko‘pchiligi tarjimada «daryo» degan maʼnoni bildiradi.

Gidrografiyasi

Niger daryosining burilishi

Daryo Leono-Liberiya qirlarining Gvineya janubi-sharqidagi yonbag‘irlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida daryo Joliba deb ataladi. Daryo shimoli-sharqqa oqib, Mali chegarasini kesib o‘tadi. Nigerning yuqori va quyi oqimlarida ostona va tez oqar joylar ko‘p, daryo asosan tor vodiydan oqadi. O‘rta oqimida Niger tekislik daryosiga xos xususiyatlarga ega. Gvineyaning Kurusa shahridan Mali poytaxti Bamakogacha, shuningdek, Segu shahridan quyiroqda Niger keng vodiydan oqadi va kemalar qatnovi uchun yaroqli. Malining Ke-Masina shahridan quyiroqda Niger bir necha tarmoqqa bo‘linib, ichki delta hosil qiladi. Ichki delta hududida Niger vodiysi kuchli botqoqlashgan. Ilgari bu joyda Niger suvi oqib chiqmaydigan ko‘lga quyilgan. Tombuktu yaqinida ko‘plab tarmoqlar yagona o‘zanga birlashadi. So‘ng daryo Sahroi Kabirning janubiy chegarasi bo‘ylab 300 km sharqqa oqadi. Burem shaharchasi yaqinida Niger janubi-sharqqa buriladi va quyilish joyigacha keng vodiydan oqib, kemalar qatnovi uchun yaroqli bo‘ladi. Daryo Niger hududidan oqib o‘tadi; bu yerda ilgari Nigerga quyilgan ko‘plab qurigan daryo o‘zanlari (vadi) bor. So‘ng daryo Benin chegarasi bo‘ylab oqadi, keyin Nigeriya hududidan o‘tib, Gvineya qo‘ltig‘iga quyiladi va maydoni katta bo‘lgan delta hosil qiladi. Uning maydoni 24 ming km². Deltaning eng uzun tarmog‘i — Nun, biroq kema qatnovi uchun chuqurroq Forkados tarmog‘idan foydalaniladi.

Nigerning asosiy irmoqlari: Milo, Bani (o‘ngdan); Sokoto, Kaduna va Benue (chapdan).

Nil bilan solishtirganda Niger nisbatan «tiniq» daryo: uning suvining loyqaligi taxminan o‘n baravar kam. Buning sababi Nigerning yuqori oqimi qoyali hududlardan o‘tishi va ko‘p miqdorda loyqa cho‘kindini olib kelmasligidir. Nil kabi Niger ham har yili toshadi. Toshqin sentabrda boshlanib, noyabrda eng yuqori darajaga yetadi va mayga kelib tugaydi.

Daryoning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri — Niger ichki deltasi bo‘lib, u daryo o‘zanining bo‘ylama nishabligi keskin kamaygan joyda shakllangan. Bu hudud ko‘p tarmoqli daryo o‘zanlari, botqoqliklar va ko‘llardan iborat bo‘lib, maydoni Belgiya hududiga teng. Uzunligi 425 km, o‘rtacha kengligi 87 km. Mavsumiy toshqinlar ichki deltani baliqchilik va qishloq xo‘jaligi uchun nihoyatda qulay hududga aylantiradi.

Niger ichki deltaning Segu bilan Tombuktu oralig‘idagi qismida bug‘lanish va suvning yerga shimilishi tufayli suv sarfining taxminan uchdan ikki qismini yo‘qotadi. Hatto Mopti shahri yaqinida deltaga quyiladigan Bani daryosining suvi ham bu yo‘qotishlarni qoplashga yetmaydi. O‘rtacha yo‘qotishlar yiliga 31 km³ deb baholanadi (bu miqdor yildan yilga keskin farq qiladi). Ichki deltadan keyin Nigerga ko‘plab irmoqlar qo‘shiladi, lekin bug‘lanishdan yo‘qotiladigan suv hajmi hamon juda katta. Yola yaqinida Nigeriyaga kirib keladigan suv hajmi 1980-yillardan oldin yiliga 25 km³, 1980-yillarda esa yiliga 13,5 km³ deb baholangan. Nigerning eng muhim irmog‘i — Benue bo‘lib, u daryoga Lokoja yaqinida qo‘shiladi. Nigeriyadagi irmoqlarning umumiy suv hajmi Niger mamlakat hududiga kirgan paytdagi o‘z suv hajmidan olti baravar ko‘p. Deltaga yetganda Nigerning yillik suv oqimi 177 km³ gacha ko‘payadi (1980-yillardan oldingi maʼlumotlarga ko‘ra; 1980-yillarda — 147,3 km³/yil).

Gidrologik rejimi

Niger yozgi musson yomg‘irlaridan to‘yinadi. Yuqori oqimida suv toshqini iyunda boshlanib, Bamako yaqinida sentabr–oktabrda eng yuqori darajaga yetadi. Quyi oqimida mahalliy yomg‘irlar tufayli suv iyundan ko‘tarila boshlaydi va sentabrda eng yuqori darajaga yetadi. Nigerning quyilish joyidagi o‘rtacha yillik suv sarfi 8630 m³/s, yillik oqim hajmi 378 km³; toshqin paytida suv sarfi 30—35 ming m³/s ga yetishi mumkin.

Suv rejimi nuqtayi nazaridan Niger subekvatorial kengliklarga (Afrika) xos bo‘lib, Sudan tipi deb ataladigan turga kiradi. Bu turdagi daryolar asosan yomg‘ir suvlaridan to‘yinadi va mavsumlarga qarab suv sarfi hamda oqim hajmi keskin o‘zgarishi bilan tavsiflanadi (maksimum odatda yoz oxiri va kuzda, minimum esa qish va bahorda). Niger suv rejimining asosiy xususiyatlari shundaki, uning yuqori va quyi oqimlari yog‘in ko‘p yog‘adigan hududlarda joylashgan, o‘rta oqim havzasi esa o‘ta quruqligi va kuchli bug‘lanishi bilan ajralib turadi.

1952-yildan 1992-yilgacha bo‘lgan 40 yillik kuzatuv maʼlumotlariga ko‘ra, Malanvil gidrometrik stansiyasi (Benin shimolida, Nigerning quyilish joyidan oqim bo‘ylab taxminan 1100 km yuqorida joylashgan) yaqinida o‘rtacha suv sarfi taxminan 1053 m³/s, maksimal — 2726 m³/s, minimal — 18 m³/s bo‘lgan.

Niger daryosining o‘rtacha suv sarfi (m³/s), 1952—1992-yillar bo‘yicha oylik ko‘rsatkichlar
(o‘lchovlar gidrologik kuzatuv postida — Malanvil shahrida o‘tkazilgan)

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Daryo suvlarida muntazam ravishda yangi mikroorganizmlar aniqlanmoqda. Jumladan, 2025-yilda Niger daryosining Mali poytaxti Bamako yaqinidan olingan namunalari asosida rossiyalik botaniklar diatom suvo‘tlarning yangi turini kashf etib, tavsifladilar — Navicula suturata.

Tarixi

Gerodotga ko‘ra, Niger Nilning bir qismi bo‘lgan.

O‘rta asrlarda arab geograflari Niger Nil bilan tutashgan deb hisoblaganlar. Bu qarashga yunon geograflari asos solgan: masalan, Gerodot Niger Atlas tog‘laridan oqib tushadigan Nilning boshlanishi deb hisoblagan. Bu fikrga birinchilardan bo‘lib «Travels in Africa» (1799) asarida ingliz sayyohi U. D. Braun (1768—1813) eʼtiroz bildirgan. 1796-yilda yosh shotlandiyalik shifokor Mungo Park yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib Nigerga yetib borgan. Park Niger sharqqa oqishini va uning Senegal hamda Gambiya daryolariga hech qanday aloqasi yo‘qligini aniqlagan. Bungacha yevropaliklar Niger shu ikki daryoga bo‘linadi, deb o‘ylashgan. M. Park Niger aslida qayerga oqishini aniqlamoqchi bo‘lgan, biroq tropik isitma tufayli ortga qaytishga majbur bo‘lgan. 1805-yilda u Nigerga yana kelib, daryoning Bamakodan Bussangagacha bo‘lgan oqimini o‘rgangan va shu yerda mahalliy aholi tomonidan o‘ldirilgan. O‘sha paytda Nigerning quyi oqimi haqida hech narsa maʼlum bo‘lmagan, ammo daryo Gvineya qo‘ltig‘iga quyiladi deb taxmin qilingan. Bu fikr Dikson Denem va Xyu Klappertonning 1825-yildagi sayohatlari hamda Klappertonning 1827-yildagi ikkinchi safarida tasdiqlangan. XIX asrning 20-yillari oxirida fransuz sayyohi Rene Kaye o‘zini arab savdogari qilib ko‘rsatib, Tombuktuga borgan. 1830-yilda Britaniya hukumati Richard Lenderni(inglizcha), Klappertonning avvalgi safardagi hamrohini, Niger qirg‘oqlariga daryo oqimini batafsilroq o‘rganish uchun yubordi. Lender ukasi bilan(inglizcha) quruqlik orqali Bussangaga yetib borgan, u yerdan daryo bo‘ylab pastga suzib, 900 km yo‘l bosgach, Gvineya qo‘ltig‘iga yetgan. 1832-yilda Lender Nigerga Benin qo‘ltig‘i orqali kirib, oqimga qarshi suzgan. U bilan bir vaqtda shunday safarni Lerd va Oldfild ham amalga oshirgan; Oldfild quyilish joyidan 750 km uzoqlikdagi Rabbiga yetgan. Bayki ingliz harbiy-dengiz zobitlari bilan birga 1857—1864-yillarda Nigerning quyi oqimini Rabbigacha o‘rgangan va uning qirg‘oqlarida missiyalar hamda savdo punktlariga asos solgan. Daryoning Tombuktudan Saygacha bo‘lgan o‘rta oqimini Bart 1854-yilda o‘rgangan. Benuening Nigerga quyilish joyi bilan Rabbi orasidagi oqimni 1867-yilda Ralf tadqiq qilgan, biroq 1832-yildayoq Leng Nigerning boshlanish joylariga deyarli yetib borgan. Daryoning asosiy manbalari — Tembini 1879-yilda Mustye va Tsveyfel kashf etishgan. Nigerning Gammaki bilan Tombuktu orasidagi oqimi 1887-yilda fransuz zobiti Karon tomonidan xaritaga tushirilib, aniq o‘rganilgan.

XIX asrda fransuzlar Nigerning o‘rta oqimi yuqori qismida, Tombuktu yaqinida o‘rnashib olishgan. Bu yerdan savdo g‘arbga, yaʼni Senegal daryosining quyi oqimi tomon yo‘nalgan. Ayni vaqtda Nigerning quyi oqimida Yevropa savdo faktoriyalari anchadan beri mavjud edi: XIX asrning 80-yillarida inglizlar fransuz faktoriyalarini sotib olishgan.

Niger daryosidagi orol, Mali

1946-yil 24-oktabrda uch nafar fransuz — Jan Sovi, Pyer Ponti va kinorejissyor Jan Rush, ilgari Afrikadagi Fransiya mustamlakalarida ishlagan bu kishilar, daryoning butun uzunligi bo‘ylab sayohat qilishga qaror berishdi. Ehtimol, ulardan avval hech kim bunday sayohat qilmagan. Ular Nigerning Kisidugu yaqinidagi manbalaridan, Gvineya-Bisaudan yo‘lga chiqishdi; dastlab soldan foydalanishga sharoit bo‘lmagani uchun piyoda yurishdi. Keyinchalik daryo kengayib, chuqurlashgan sari turli suzish vositalarida safarni davom ettirishdi. Pyer Ponti Niamey shahrida safarni to‘xtatdi, qolgan ikki sayyoh esa 1947-yil 25-martda okeanga yetib bordi. Ular sayohatni 16 millimetrli kinokameraga tasvirga olishdi. Ushbu tasvirlar asosida Jan Rush o‘zining ilk ikki etnografik hujjatli filmini montaj qildi: «Au pays des mages noirs» va «La chasse à l’hippopotame». Film keyinroq nashr etilgan Rushning «Le Niger En Pirogue» (1954) kitobiga, shuningdek «Descente du Niger» (2001) kitobiga illyustratsiya vazifasini o‘tagan. Pyer Ponti o‘zi bilan yozuv mashinkasini ham olib yurgan va yo‘l-yo‘lakay gazetalarga maqolalar yuborib turgan.

2005-yilda norvegiyalik sayyoh Xelge Xyelland Nigerning butun uzunligi bo‘ylab yana bir ekspeditsiya uyushtirdi; u safarini 2005-yilda Gvineya-Bisaudan boshladi. U ham sayohati haqida «Dahshatli sayohat» («The Cruelest Journey»).

Daryoning burilishi

Niger yirik daryolar orasida o‘zanining rejadagi shakli eng g‘ayrioddiylaridan biri bilan ajralib turadi. Bumerangga o‘xshash bunday yo‘nalish qariyb ikki ming yil davomida yevropalik geograflarni chalg‘itgan. Nigerning boshlanish joyi Atlantika okeanidan atigi 240 kilometr uzoqlikda, ammo daryo dastlab mutlaqo teskari yo‘nalishda, Sahroi Kabir tomon oqadi, so‘ng qadimiy Tombuktu shahri yaqinida keskin o‘ngga burilib, janubi-sharqqa — Gvineya qo‘ltig‘iga tomon oqadi. Qadimgi rimliklar Tombuktu yaqinidagi daryoni Nilning bir qismi deb o‘ylaganlar; masalan, Pliniy ham shunday fikrda bo‘lgan. Ibn Battuta ham shu qarashni qo‘llab-quvvatlagan. Ilk yevropalik tadqiqotchilar esa Nigerning yuqori oqimi g‘arbga qarab oqib, Senegal daryosiga qo‘shiladi, deb o‘ylashgan.

Bunday juda noodatiy yo‘nalish, ehtimol, qadimda ikki daryoning birlashishi natijasida yuzaga kelgan. Tombuktudan g‘arbda boshlanadigan yuqori Niger hozirgi daryoning burilish joyi atrofida tugab, bugun mavjud bo‘lmagan ko‘lga quyilgan; quyi Niger esa shu ko‘l yaqinidagi tepaliklardan boshlanib, janubga — Gvineya qo‘ltig‘iga oqqan. Miloddan avvalgi 4000—1000-yillarda Sahroi Kabir shakllangach, bu ikki daryo yo‘nalishini o‘zgartirib, bir-birining suvini tutib olish (river capture) natijasida bitta daryoga birlashgan.

Xo‘jalikda foydalanilishi

Eng unumdor yerlar ichki deltada va daryoning quyilish deltasida joylashgan. Daryo yiliga 67 mln tonna loyqa cho‘kindi olib keladi.

Daryoda ko‘plab to‘g‘onlar va gidrotexnik inshootlar qurilgan. Egret va Sansanding to‘g‘onlari suv sathini sug‘orish kanallari uchun ko‘taradi. Nigerdagi eng yirik gidroinshoot — Kainji — 1960-yillarda qurilgan. Gidroelektr stansiyasining quvvati 960 MVt, suv omborining maydoni taxminan 600 km².

Daryoda kemalar qatnovi faqat ayrim qismlarda, ayniqsa Niamey shahridan okeangacha bo‘lgan qismda rivojlangan. Daryoda juda ko‘p baliq (olabug‘a, zog‘ora baliq va boshqalar) yashaydi, shu sababli mahalliy aholi orasida baliqchilik rivojlangan.

Daryoning Gvineya qo‘ltig‘iga quyilish joyida Port-Xarkort porti bor.

Daryo transporti

2009-yil sentabrda Nigeriya hukumati 36 milliard nayrani daryo tubini chuqurlashtirish ishlariga — Nigerning Barodan Varrigacha bo‘lgan qismini loyqadan tozalashga ajratdi. Bu ishlar Atlantika okeanidan uzoqda joylashgan aholi punktlariga yuk tashishni yengillashtirishga qaratilgan edi. Shunga o‘xshash ishlarni bir necha o‘n yil oldin amalga oshirish rejalashtirilgan, ammo kechiktirilgan. Nigeriya prezidenti Umaru Yar-Adua loyiha Nigerda yil davomida kema qatnovi imkoniyatini taʼminlashini taʼkidladi va 2020-yilga borib Nigeriya dunyoning sanoati eng rivojlangan yigirmata mamlakatidan biriga aylanishiga umid bildirdi. Nigeriya transport vaziri Alhayi Ibrohim Bio vazirlik bu loyihani belgilangan muddatda yakunlash uchun barcha choralarni ko‘rishini aytdi. Bunday ishlar qirg‘oqbo‘yi qishloqlariga salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkinligi borasida xavotirlar ham bildirildi. 2010-yil mart oyi oxiriga kelib Nigerda daryo tubini chuqurlashtirish loyihasining 50 % qismi bajarilgan edi.

2017-yil fevralda Nigeriya transport vaziri Rotimi Amaechi(inglizcha) Nigerda tubni chuqurlashtirish ishlari tugaganini va Benue daryosida ishlar boshlanganini maʼlum qildi.

Moliyalashtirish

Niger daryosini o‘zlashtirishga kiritiladigan sarmoyalarning aksariyati yordam jamg‘armalari hisobidan taʼminlanadi. Masalan, Kandaji to‘g‘onining qurilishi Islom taraqqiyot banki, Afrika taraqqiyot banki va Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkilotining taraqqiyot jamg‘armasi tomonidan moliyalashtiriladi. Jahon banki 2007-yil iyulda Niger havzasidagi moliyaviy loyihalar uchun 12 yillik muddatga past foizli kredit ajratilishini tasdiqladi. Kredit Nigerdagi to‘g‘onlarni tiklashdan tashqari, ekotizimlarni qayta tiklash va iqtisodiy salohiyatni oshirishga ham yo‘naltirilgan.

Shaharlar

(oqim bo‘ylab pastga qarab)

Muhofaza etiladigan hududlar

Adabiyotlar