| Azov dengizi | |
|---|---|
| ukraincha Azovske more | |
Sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasvir | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 39 000 km² |
| Hajmi | 290 km³ |
| Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi | 1472 km |
| Eng katta chuqurligi | 13,5 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 7,5 m |
| Suv yig‘ish havzasi | 586 000 km² |
| Joylashuvi | |
| 46°05′06″ shim. k. 36°31′44″ sharq. u.HGYaO | |
| Mamlakat | |
Azov dengizi (ukraincha Azovske more) — yarim berk dengiz bo‘lib, Atlantika okeaniga tutashadi va Yevropaningsharqida joylashgan. U Rossiya va Ukrainaqirg‘oqlarini yuvib turadi. Bu Yerdagi eng sayoz dengiz: chuqurligi 13,5 metrdan oshmaydi, o‘rtacha chuqurligi 7,4 m atrofida (turli baholashlarga ko‘ra — 6,8 dan 8 m gacha).
Atlantika okeani bilan quyidagi bo‘g‘ozlar va dengizlardan iborat uzun zanjir orqali tutashadi: Kerch bo‘g‘ozi — Qora dengiz — Bosfor bo‘g‘ozi — Marmar dengizi — Dardanell bo‘g‘ozi — Egey dengizi — O‘rta yer dengizi — Gibraltar bo‘g‘ozi. Okeandan uzoqligi jihatidan Azov dengizi sayyoradagi eng kontinental dengiz hisoblanadi. Suv hajmi — 290 km³.
Qadimda Azov dengizi mavjud bo‘lmagan, Don daryosi hozirgi Kerch bo‘g‘ozi yaqinida Qora dengizga quyilgan. Azov dengizi akvatoriyasi taxminan miloddan avvalgi 5600-yilda suv bilan to‘lgan deb taxmin qilinadi (qarang: Qora dengiz toshqini nazariyasi).
Shimoliy qirg‘og‘ida joylashgan Taman yarimorolining hududida ilk paleolit davriga oid qadimgi odamlar makoni — Kermekjoylashgan. Bogatiri/Sinyaya Balka manzilgohida bundan 1,5—1,2 mln yil avval yashagan Kavkaz elasmoteriysining (Elasmotherium caucasicum) bosh suyagiga tiqilib qolgan, kvarsga aylangan dolomitdan yasalgan nayzasimon qurol topilgan.
Etimologiyasi
Antik davrda Azov dengizi Meotiy ko‘liyoki Meotida (qadimgi yunoncha Μαιῶτις) deb atalgan. Bu nom meotlar — miloddan avvalgi 1-ming yillikda dengizning janubiy va janubi-sharqiy sohillarida yashagan qabilalar nomidan kelib chiqqan. skiflar orasida — Kargaluk, meotlar orasida — Temerinda («dengiz onasi» degan ma’noni anglatadi), arablar orasida — Bahr al-Azuf (Bar-el-Azov, to‘q ko‘k daryo), turklar orasida — Bahr el-Assak yoki Bahr-i Assak (To‘q ko‘k dengiz; hozirgi turkcha Azak Denizi).
Qipchoqlar uni Karbaluk — baliqlar makoni deb atagan, genuyaliklar davrida tatarlar esa Chabak-dengiz (ya’ni lesh baliqlarigaboy dengiz) deb atagan. Shu bois genuyaliklar va venesiyaliklar orasida — Tsabak dengizi (Mare delle Zabacche) nomi ishlatilgan. Usmonli turklar uni Baluk-degniz (Baliq-dengiz, «baliqlar dengizi», turkcha Balık Denizi).
Dengiz nomi bir necha bor o‘zgargan (Samakush, Salakar, Mayutis va boshqalar). XIII asr boshlarida dengizning Saksin dengizi degan nomi keng tarqalgan.
Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, azak turkiy tildagi «past», «pasttekislikdagi» degan sifatdir; yana bir talqinga ko‘ra, azak («daryo quyilish joyi» ma’nosidagi turkiy so‘z) keyinchalik Azauga, so‘ng ruscha Azovga aylangan. Yuqoridagi nomlardan tashqari dengiz Frank dengizi (franklar deganda genuyaliklar va venesiyaliklar tushunilgan); Suroj (Sudak) dengizi (Suroj deb, ehtimol, hozirgi Mariupolshahri atalgan); Kaffa dengizi (Kaffa — hozirgi Feodosiya shahri o‘rnida joylashgan, Qrimdagiitalyan mustamlakasi); Kimmeriy dengizi ( kimmeriylar); Akdeniz (turkchada «Oq dengiz» degan ma’noni anglatadi) deb ham atalgan. Dengizning hozirgi nomi, ehtimol, Azov shahri nomidan kelib chiqqan.
«Azov» so‘zining kelib chiqishiga doir bir nechta faraz bor: 1067-yilda hozirgi shahar o‘rnidagi qal’ani egallagan qipchoq knyazi Azup (Azuf) nomidan; go‘yoki «tezkor» ma’nosini bildiruvchi avestacha so‘zdan kelib chiqqan oslar (asslar) qabilasi nomidan. Bu nom turkiy azan — «quyi» va cherkascha uzev — «tor bo‘g‘iz» so‘zlari bilan ham qiyoslanadi. Azov shahrining turkiy nomi — Auzak. Biroq milodiy I asrdayoq Pliniy o‘z asarlarida skif qabilalarini sanab, nomi «Azov» so‘ziga o‘xshash asoklar qabilasini tilga olgan. Azov dengizining hozirgi nomi rus toponimiyasiga XVII asr boshlarida Pimen yilnomasi orqali kirib kelgan deb hisoblanadi. Dastlab u faqat dengizning bir qismi — Taganrog qo‘ltig‘i uchun ishlatilgan; Taganrog shahri paydo bo‘lishidan oldin bu qo‘ltiq Don limani deb atalgan. Faqat XVIII asrning ikkinchi yarmida «Azov dengizi» nomi butun suv havzasiga nisbatan qo‘llanila boshlagan. Dengiz Azovskaya va Priazovskaya stanitsalariga, Novoazovsk shahriga, Priazovskoye posyolkasiga hamda boshqa aholi punktlariga nom bergan.
XVII asrda dengizchilar va kartograflar dengizning Azov shahriga tutash sharqiy qismini Azov dengizi, qolgan qismini esa Meotiy dengizideb atashgan. XVII asr oxirida Pyotr I ning Azov yurishidan so‘ng «Azov dengizi» nomi uning butun akvatoriyasiga tarqalgan.
O‘rganilish tarixi

Azov dengizini o‘rganish tarixida uch bosqich ajratiladi:
- Qadimgi (geografik) bosqich — Gerodot davridan XIX asr boshigacha
- Geologik-geografik bosqich — XIX asr — XX asrning 40-yillarigacha.
- Kompleks bosqich — XX asr o‘rtalaridan hozirgacha.
Qadimda Meotiy havzasining joylashuvi va kattaligi haqida juda noaniq hamda bir-biriga zid tasavvurlar bo‘lgan: ayrimlar uni shimoliy Buyuk okeanning bir qismi deb hisoblagan va faqat Aleksandr Makedonskiyning yurishlaridan keyin bu fikrdan voz kechilgan.
Pont Evksin va Meotidaning ilk xaritasini Klavdiy Ptolemeytuzgan. Shuningdek, u Azov dengizi sohilidagi shaharlar, daryo quyilish joylari, burunlar va qo‘ltiqlarning geografik koordinatalarini aniqlagan.
1068-yilda rus knyazi Gleb Svyatoslavich, o‘sha davrda Tmutarakandahukmronlik qilgan, muz ustidan Kerch bilan Tamanorasidagi masofani o‘lchagan. Tmutarakan toshidagiyozuvga ko‘ra, Tmutarakan dan Korchev gacha (Kerchning qadimgi nomi) masofa taxminan 20 km bo‘lgan (939 yil ichida bu masofa 3 km ga oshgan). XII—XIV asrlardan boshlab genuyaliklar va venesiyaliklar Qora hamda Azov dengizlarining portolan xaritalarini (dengiz yo‘lko‘rsatkichlari va navigatsiya xaritalari) tuza boshlagan.
1887-yilda Berdyansk va Molochniy limani o‘rtasidagi dengiz sohillarini o‘rgangan mashhur geolog, akademik — N. A. Sokolov.
1983-yilda bir guruh olimlar SSSRning fan va texnika sohasidagi Davlat mukofotini «Azov dengizi ekotizimining imitatsion modelini yaratish va undan tabiiy-texnik majmuani tizimli tahlil qilish, prognozlash va boshqarishda foydalanish uchun» olgan.
Geografiyasi
Umumiy ma’lumotlar




Azov dengizining eng chekka nuqtalari 45°12′30″ va 47°17′30″ shimoliy kengliklar hamda 33°38′ ( Sivash ko‘li) va 39°18′ sharqiy uzunliklar oralig‘ida joylashgan. Dengizning eng katta uzunligi 380 km, eng katta kengligi 200 km; qirg‘oq chizig‘ining uzunligi 1472 km; yuzasining maydoni 37 800 km² (bu maydonga jami 107,9 km² ni egallagan orollar va qum tillari kiritilmagan).
Dengiz morfologik belgilari bo‘yicha tekis tubli dengizlar qatoriga kiradi va qirg‘oq yonbag‘irlari past bo‘lgan sayoz suv havzasidir.
Qish mavsumida dengiz qisman yoki butunlay muzlashi mumkin, bunda muz Qora dengiz ga Kerch bo‘g‘oziorqali olib chiqiladi. Odatda muz yanvarda hosil bo‘ladi, sovuq yillarda esa bu jarayon bir oy oldin boshlanishi mumkin.
Batimetriya
Dengizning suv osti relyefi nisbatan oddiy. Qirg‘oqdan uzoqlashgan sari chuqurlik asta-sekin va bir maromda ortib, dengizning markaziy qismida 13 m ga yetadi. Dengiz tubining asosiy qismida chuqurlik 5—13 m ni tashkil qiladi. Eng chuqur hudud dengiz markazida joylashgan. Izobatalarningdeyarli simmetrik joylashgan bo‘lsa-da, ular shimoli-sharqdagi Taganrog qo‘ltig‘i. tomon biroz cho‘zilgani sababli simmetriya buziladi. Izobata 5 m chuqurlikda qirg‘oqdan taxminan 2 km uzoqlikda joylashadi, biroq Taganrog qo‘ltig‘i yaqinida va qo‘ltiq ichida, Don daryosi quyilish joyi atrofida qirg‘oqdan uzoqlashadi. Taganrog qo‘ltig‘ida chuqurlik Don daryosi quyilish joyidan (2—3 m) ochiq dengiz tomon ortib boradi va qo‘ltiqning dengiz bilan chegarasida 8—9 m ga yetadi. Azov dengizi tubi relyefida sharqiy (Jelezinskaya sayozligi) va g‘arbiy (Morskaya hamda Arabatskaya sayozliklari) qirg‘oqlar bo‘ylab cho‘zilgan suvosti balandliklari tizimi kuzatiladi. Ularning ustidagi suv chuqurligi 8—9 m dan 3—5 m gacha kamayadi. Shimoliy sohilning suvosti qirg‘oq yonbag‘ri 6—7 m chuqurlikdagi keng sayozlik (20—30 km) bilan, janubiy sohil esa 11—13 m chuqurlikkacha tik pasayadigan suvosti yonbag‘ri bilan ajralib turadi.
Azov dengizi havzasining suv yig‘ish maydoni 586 000 km² ni tashkil etadi.
Qirg‘oqlarning ko‘p qismi tekis plyajlardan iborat bo‘lib, asosan mayda chig‘anoq bo‘laklaribilan qoplangan. Janubiy sohil bo‘ylab vulqon kelib chiqishiga ega tepaliklar uchraydi, ayrim joylarda ular tik tog‘ etaklariga tutashadi.
Dengiz oqimlari bu yerda esadigan juda kuchli shimoli-sharqiy va janubi-g‘arbiy shamollarga bog‘liq bo‘lib, shu sababli yo‘nalishini tez-tez o‘zgartiradi. Asosiy oqim dengiz qirg‘oqlari bo‘ylab soat miliga teskari yo‘nalishda aylanadi.
Harorat rejimi
Sayoz suv havzalariga xos ravishda dengizning harorat rejimi mavsumlarga qarab keskin o‘zgaradi. Eng past harorat qishda (yanvar—fevral) kuzatiladi va suvning muzlash haroratiga yaqin bo‘ladi. Faqat Kerch bo‘g‘ozi yaqinidagi janubiy qismda yuza suv harorati noldan yuqori bo‘ladi. Suv haroratining yillik amplitudasi 27,5…28,5 °C ni tashkil etadi.
Yozda deyarli butun dengiz yuzasida bir xil, ya’ni +24…+26 °C harorat kuzatiladi. Eng yuqori ko‘rsatkichlar iyul oyida suvning yuza qatlamida +28,0…+28,5 °C ga yetadi. Eng yuqori harorat Primorsko-Axtarsk atrofida kuzatilgan: +32,5 °C. Dengiz yuzasi suvining ko‘p yillik o‘rtacha yillik harorati 11 °C, yillararo o‘zgarishi esa taxminan 1 °C ni tashkil etadi.
Haroratning chuqurlik bo‘yicha vertikal o‘zgarishi odatda kichik. Qishda tubga yaqin qatlamlarda harorat 1,7 °C atrofida bo‘ladi. Bu Azov dengizi suvi zichligi eng yuqori bo‘ladigan haroratdir. Bahor va yozda (mart—avgust) suv harorati yuzadan tubga qarab taxminan 1 °C pasayadi. Yozda ochiq dengizdagi yuzaki qatlam harorati taxminan +24…+26 °C, tub yaqinida esa +20…+22 °C bo‘ladi. Haroratning bunday taqsimlanishi faqat birinchi kuchli dovulgacha saqlanadi.
| Joy | Yanvar | Fevral | Mart | Aprel | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr | Dekabr |
| Taganrog | 0,1 | 0,1 | 1,2 | 9,6 | 18,1 | 22,4 | 24,8 | 23,6 | 18,4 | 11,1 | 4,6 | 0,9 |
| Mariupol | 0,1 | 0,0 | 1,1 | 8,4 | 17,3 | 22,0 | 24,5 | 23,6 | 19,1 | 12,4 | 6,1 | 1,5 |
| Berdyansk | 0,0 | 0,0 | 1,3 | 8,4 | 17,0 | 22,3 | 24,6 | 23,7 | 19,0 | 12,5 | 6,4 | 1,7 |
| Yeysk | 0,2 | 0,2 | 1,7 | 9,5 | 17,6 | 22,4 | 24,9 | 23,7 | 18,6 | 11,9 | 5,5 | 1,7 |
| Doljanskaya | 0,2 | 0,1 | 2,0 | 9,6 | 17,2 | 22,0 | 24,4 | 23,4 | 18,6 | 11,9 | 5,5 | 1,7 |
| Genichesk | 0,2 | 0,2 | 2,3 | 9,5 | 17,2 | 21,9 | 23,5 | 23,5 | 19,2 | 12,7 | 6,9 | 2,0 |
| Primorsko-Axtarsk | 0,3 | 0,6 | 3,1 | 11,1 | 18,1 | 22,5 | 23,4 | 23,4 | 18,5 | 11,9 | 5,9 | 1,7 |
| Misovoye | 1,1 | 0,7 | 2,3 | 7,7 | 15,5 | 21,1 | 24,1 | 24,1 | 20,2 | 14,4 | 9,1 | 3,9 |
| Opasnoye | 1,9 | 1,0 | 2,5 | 8,0 | 15,3 | 21,1 | 24,1 | 24,1 | 20,1 | 14,3 | 9,0 | 4,6 |
| Temryuk | 1,1 | 1,2 | 3,5 | 10,2 | 17,1 | 22,3 | 24,2 | 24,2 | 19,6 | 13,5 | 7,8 | 3,2 |
Sho‘rlanish darajasi
Azov dengizining gidrokimyoviy xususiyatlarini, avvalo, daryo suvlarining ko‘p miqdorda kelib tushishi (dengizdagi suv hajmining 12 % igacha) va Qora dengiz bilan suv almashinuvining qiyinligi belgilaydi.
Don daryosi oqimi tartibga solinishidan oldin Azov dengizining sho‘rligi okeanning o‘rtacha sho‘rligidan uch baravar kam edi. Dengiz yuzasida bu ko‘rsatkich Don daryosi quyilish joyidagi 1 ‰ dan markaziy qismda 10,5 ‰ gacha va Kerch bo‘g‘ozida 11,5 ‰ gacha o‘zgargan. Tsimlyansk gidrouzeli qurilgach, dengizning sho‘rligi oshishni boshladi. 1977-yilga kelib dengizning o‘rtacha sho‘rligi 13,8 ‰ ga, Taganrog qo‘ltig‘ida esa 11,2 ‰ ga yetdi. Dengizning katta qismida sho‘rlik 14—14,5 ‰ gacha oshdi. Namlik nisbatan yuqori bo‘lgan 1979—1982-yillarda sho‘rlik tez pasayib, 10,9 ‰ ga tushgani kuzatilgan, biroq 2000-yilga kelib yana ortib, 11 ‰ darajasida barqarorlashgan. Sho‘rlikning mavsumiy o‘rtacha tebranishlari kamdan kam hollarda 1—2 ‰ ga yetadi.
Azov dengizining shimoliy qismidagi suv tarkibida tuz juda kam. Shu sababli dengiz oson muzlaydi va muzyorar kemalar paydo bo‘lishidan oldin dekabrdan aprelning o‘rtalarigacha kemalar qatnovi uchun yaroqsiz bo‘lgan. Dengizning janubiy qismi muzlamaydi va harorati mo‘tadil bo‘lib qoladi.
XX asr davomida Azov dengiziga quyiladigan deyarli barcha yirik daryolarda suv omborlari barpo etish uchun to‘g‘onlar qurildi. Natijada dengizga quyiladigan chuchuk suv va loyqa miqdori sezilarli darajada kamaydi.
Dengizning ochiq qismidagi suvning asosiy ion tarkibi okean suvidagi tuzlar tarkibidan xlor va natriy ionlarining nisbatan kamligi hamda quruqlik suvlarida ustun bo‘lgan kalsiy, karbonatlar va sulfatlarning ko‘pligi bilan farq qiladi.
Okean va boshqa ko‘plab dengizlar suviga qaraganda 3 baravar kam sho‘r bo‘lgan Azov dengizi suvi (Boltiq dengizi suvi kabi) favqulodda vaziyatlarda chuchuk suv bo‘lmaganda chanqoqni qisqa muddat qondirish uchun deyarli zararsiz hisoblanadi.
2025-yilda Azov dengizida suvning o‘rtacha vaznlangan sho‘rlik ko‘rsatkichi rekord darajaga — taxminan 16 ‰ ga yetgani qayd etilgan.
Dengizning sho‘rlanishi meduzalarning ko‘payishiga, baliq zaxiralari va ov hajmining kamayishiga hamda meduzalar bosqini tufayli dam olish uchun jozibadorligi va rekreatsion salohiyatining pasayishiga olib keladi.
Suvning tiniqligi va rangi
Azov dengizi suvi uncha tiniq emas. Tiniqlik hudud va yil fasliga qarab farqlanib, 0,5 dan 8 metrgacha o‘zgaradi. Daryolardan ko‘p miqdorda loyqa suv kelishi, dengiz to‘lqinlanganda tubdagi loyqa cho‘kindilar tez ko‘tarilishi va suvda planktonning katta miqdorda bo‘lishi tiniqlikning pastligiga sababdir. Eng past tiniqlik Taganrog qo‘ltig‘ida kuzatiladi (0,5—0,9 m, kamdan kam 2 m gacha). Bu yerda suv rangi yashilimtir sariqdan jigarrang-sariqqacha o‘zgaradi. Dengizning sharqiy va g‘arbiy qismlarida suv ancha tiniq — o‘rtacha 1,5—2 m, ayrim hollarda 3—4 m gacha. Markaziy qismda suv chuqurligi kattaroq va Qora dengiz suvlari ta’siri kuchliroq bo‘lgani uchun tiniqlik 1,5—2,5 dan 8 m gacha yetadi, suvning rangi esa yashilimtir-ko‘k bo‘ladi. Yozda tiniqlik deyarli hamma joyda ortadi, ammo ayrim hududlarda suvning yuqori qatlamlarida mayda o‘simlik va hayvon organizmlari jadal ko‘payishi tufayli u nolga tushadi va suv yorqin yashil tus oladi. Bu hodisa dengiz suvining «gullashi» deb ataladi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Bu yerda fitoplankton hamda bentosFitoplanktonning tarkibi ( % hisobida): diatom suvo‘tlari — 55, peridiniy suvo‘tlari — 41,2 va ko‘k-yashil suvo‘tlar — 2,2 qismini tashkil qiladi. 2017-yilda sohilning qator hududlarida kladofora.
turkumiga mansub suvo‘tlarning ommaviy ko‘payishi kuzatilgan. Biomassaning bentosga tegishli qismida mollyuskalar ustunlik qiladi. Ularning kalsiy karbonatdantarkib topgan skelet qoldiqlari hozirgi tub cho‘kindilari va suv ustiga ko‘tarilib chiqqan akkumulyativ shakllarning hosil bo‘lishida katta ulushga ega. 1989-yilda Azov dengizida ilk bor boshqa hududdan kirib kelgan anadara mollyuskasi aniqlangan.
Azov dengizi ixtiofaunasi hozir 76 urug‘ga mansub 103 tur va kenja turdagi baliqni o‘z ichiga oladi. Ular o‘tkinchi, yarim o‘tkinchi, dengiz va chuchuk suv turlaridan iborat.
O‘tkinchi baliq turlari jinsiy yetilguncha dengizda oziqlanib o‘sadi va faqat urug‘ tashlash uchun daryoga kiradi. Daryolar va suv bosadigan yerlarda ko‘payish davri odatda 1—2 oydan oshmaydi. Azov dengizining o‘tkinchi baliqlari orasida quyidagi qimmatli ovlanadigan turlar bor: beluga, sevryuga, seld, ribets, rus osyotri, bester va shemaya.
2017-yil oxirida rus osyotri populyatsiyasi taxminan 300 ming yosh baliqdan iborat bo‘lib, umumiy massasi qariyb 300 tonnani, sevryuga populyatsiyasi esa 25 ming bosh va taxminan 17 tonnani tashkil etgan. Har ikkala tur uchun bu ko‘rsatkichlar keskin xavfli darajada: 1990-yilda dengizda sevryuga va rus osyotri jami 16,5 million bosh bo‘lgan.
Yarim o‘tkinchi turlar ko‘payish uchun dengizdan daryolarga kiradi. Biroq ular daryolarda o‘tkinchi baliqlarga qaraganda uzoqroq, hatto bir yilgacha qolishi mumkin. Yosh baliqlar urug‘ tashlash joylaridan juda sekin pastga suzib tushadi va ko‘pincha qishlash uchun daryoda qoladi. Yarim o‘tkinchi baliqlarga keng tarqalgan quyidagi turlar kiradi: sudak, lesh, taran, chexon va ayrim boshqa turlar.
Dengiz baliqlari sho‘r suvda ko‘payadi va oziqlanib o‘sadi. Ularning orasida Azov dengizida doimiy yashaydigan turlar ajratiladi: pilengas, Qora dengiz kalkani, glossa kambalasi, tyulka, perkarina, uch tikanli kolyushka, uzun tumshuqli ignabaliq hamda buqacha baliqlariningbarcha turlari. Shuningdek, Qora dengizdan kirib keladigan, jumladan, muntazam migratsiya qiladigan dengiz baliqlarining katta guruhi ham bor: Azov va Qora dengiz xamsasi, Qora dengiz seldi, barabulya, singil, o‘tkirburun kefal, loban, Qora dengiz kalkani, stavrida, skumbriya va boshqalar.
Chuchuk suv baliqlari odatda suv havzasining muayyan hududida doimiy yashaydi va uzoq masofaga ko‘chib yurmaydi. Bunday turlar asosan dengizning chuchukroq suvli qismlarida uchraydi. Bu yerda sterlyad, kumushrang karas, cho‘rtan, yaz, ukleyka kabi baliqlar va boshqa turlar uchraydi.
Dengiz sutemizuvchilari faqat bitta tur — dengiz cho‘chqasi (boshqa nomlari — Qora dengiz dengiz cho‘chqasi, Azov delfini, azovka, pixtun, chushka) bilan ifodalanadi. Dengiz cho‘chqasi to‘da bo‘lib yashaydi. Populyatsiyasi doim kam sonli bo‘lgan, hozirgi holatga oid ma’lumotlar mavjud emas. Azovka kitsimonlar orasidagi eng kichik hayvondir. Mahalliy Azov–Qora dengiz populyatsiyasidagi hayvonlar o‘z tarqalish hududining boshqa qismlaridagi delfinlardan kichikroq. Urg‘ochilari erkaklaridan biroz yirikroq: 90—150 sm. Erkaklarning ma’lum eng katta uzunligi 167 sm, urg‘ochilarniki esa 180 sm ga yetgan. Umri 25—30 yil.
Baliq ovini tartibga solish bilan Rossiya–Ukraina baliqchilik masalalari komissiyasi shug‘ullanadi. Komissiya qaroriga ko‘ra, 2020-yilda tyulkadan 60 ming t, xamsadan 30 ming t, buqacha baliqlardan 5,7 ming t (2300 t — Rossiya, 3400 t — Ukraina), pilengasdan 3 ming t, selddan (507 t — Rossiya, 127 — Ukraina), tarandan (377 t — Rossiya, 94 t — Ukraina), kambaladan (13 t — Rossiya, 54 t — Ukraina), leshdan (64 t — Rossiya, 3 t — Ukraina), sudakdan (4t — Rossiya, 5 t — Ukraina), ribetsdan (9,5 t — Rossiya, 0,5 — Ukraina), chexondan 50 kg (Rossiya), sevryugadan 200 kg (Ukraina) va osyotrdan 600 kg (Ukraina) ovlashga ruxsat berilgan. Tadqiqotlar o‘tkazish uchun Azov dengizining butun hududida ishlaydigan bir nechta kema yollanadi. Ko‘plab baliq turlari Rossiya va Ukrainaning Qizil kitoblariga kiritilgan.
Azov dengizining geografik obyektlari

Quyida yirik yoki alohida qiziqish uyg‘otadigan geografik obyektlar qirg‘oq bo‘ylab soat mili yo‘nalishida joylashish tartibida sanab o‘tilgan; boshlanish nuqtasi — Genichesk bo‘g‘ozi.
Qo‘ltiqlar va limanlar
- Ukraina hududida ( (Rossiya tomonidan bosib olingan va anneksiya qilingan — 2014 va 2022-yillarda):
- janubi-g‘arbda: Kazantip qo‘ltig‘i, Arabat qo‘ltig‘i;
- g‘arbda: Sivash qo‘ltig‘i;
- shimoli-g‘arbda: Utlyuk limani, Molochniy limani, Obitochniy qo‘ltig‘i, Berdyansk qo‘ltig‘i.
- Rossiya hududida::
- shimoli-sharqda: Taganrog qo‘ltig‘i, Mius limani, Yeysk limani;
- sharqda: Yasenskiy qo‘ltig‘i, Beysug limani, Axtar limani;
- janubi-sharqda: Temryuk qo‘ltig‘i.
Qum tillari, burunlar va eng yirik orollar
- Ukraina hududida ( (Rossiya tomonidan bosib olingan va anneksiya qilingan — 2014 va 2022-yillarda):
- Kerch bo‘g‘ozida: Tuzla qum tili, Tuzla oroli;
- janubi-g‘arbda: Xroni burni, Zyuk burni, Chagani burni va Kazantip burni;
- g‘arbda: Arabat Strelkasi qum tili;
- shimoli-g‘arbda: Fedotov qum tili va Biryuchiy Ostrov qum tili (Utlyuk limani), Obitochnaya qum tili (Obitochniy qo‘ltig‘i), Berdyansk qum tili (Berdyansk qo‘ltig‘i);
- shimoli-sharqda: Belosarayskaya qum tili, Krivaya qum tili.
- Rossiya hududida::
- shimoli-sharqda: Pavlo-Ochakovskaya qum tili, Beglitskaya qum tili, Petrushina qum tili, Taganrog burni;
- sharqda: Chumburskiy burni, Glafirovskaya qum tili, Dolgaya qum tili, Kamishevatskaya qum tili, Yasenskaya qum tili (Beysug limani), Achuyevskaya qum tili (Axtar limani), Yeysk qum tili, Sazalnikskaya qum tili;
- janubi-sharqda: Achuyevskiy burni va Kamenniy burni (Temryuk qo‘ltig‘i);
- Kerch bo‘g‘ozida: Chushka qum tili, Tuzla qum tili;
Dengizga quyiladigan daryolar
- Ukraina hududida ( (Rossiya tomonidan bosib olingan va anneksiya qilingan — 2014 va 2022-yillarda):
- shimoli-g‘arbda: Maliy Utlyuk, Molochnaya, Korsak, Lozovatka, Obitochnaya, Berda, Kalmius, Gruzskiy Yelanchik;
- Rossiya hududida::
- shimoli-sharqda: Mokriy Yelanchik, Mius, Sambek, Don, Kagalnik, Mokraya Chuburka, Yeya;
- janubi-sharqda: Protoka, Kuban.
Orollar — Mariupol ro‘parasidagi Lyapin oroli, Taganrog ro‘parasidagi sun’iy Cherepaxa oroli va Yeysk ro‘parasidagi Peschaniye orollari. Berdyansk qo‘ltig‘ida kichik magnit anomaliyasi mavjud.
Dengiz qirg‘og‘idagi ma’muriy birliklar
Joylashish tartibida keltirilgan:
- Rostov viloyati
- Neklinovskiy tumani
- Azov tumani
- Shahar okrugi Taganrog
- Krasnodar o‘lkasi
Ukraina (hududlar Rossiya tomonidan bosib olingan va anneksiya qilingan — 2014 va 2022-yillarda)
- Qrim Avtonom Respublikasi/Qrim Respublikasi
- Kerch shahar kengashi/Kerch shahar okrugi
- Lenin tumani
- Kirov tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Sovetskiy tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Nijnegorskiy tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Jankoy tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Krasnoperekopsk tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Armyansk shahar kengashi/Armyansk munitsipal okrugi (qo‘ltiq Sivash)
- Xerson viloyati
- Kaxovka tumani (qo‘ltiq Sivash)
- Genichesk tumani
- Zaporijjya viloyati
- Donetsk viloyati
Huquqiy maqomi
Dengizning xalqaro-huquqiy maqomi qator huquqiy manbalar bilan belgilanadi. Ularning eng dolzarbi — Rossiya Federatsiyasi va Ukraina o‘rtasida Azov dengizi hamda Kerch bo‘g‘ozidan foydalanishda hamkorlik to‘g‘risidagi shartnoma (2004-yilda har ikki tomon ratifikatsiya qilgan). Ushbu hujjatda Azov dengizi Rossiya va Ukrainaning ichki suvlari sirasiga kiritilgan hamda chegara belgilangan. Shuningdek, 2012-yilda Azov dengizi va Kerch bo‘g‘ozida dengiz qatnovi xavfsizligini ta’minlash choralari to‘g‘risida bitim tuzilgan.
2023-yilda, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidanbir yil o‘tib, har ikki tomon shartnomadan chiqdi: Oliy Rada Ukrainada 2023-yil 24-fevralda, Davlat dumasi esa Rossiyada 2023-yil 1-iyunda shartnomani denonsatsiya qildi.
Iqtisodiyoti
XIX asrda Azov dengizi Rossiya uchun juda muhim bo‘lgan. Buning bir sababi baliqning ko‘pligi, ikkinchisi esa dengiz orqali savdo hajmining muntazam o‘sib borishi edi. 1866—1871-yillarda Azov dengizi portlariga yiliga o‘rtacha 2662 ta kema kirgan, ularning umumiy tonnaji 362 951 tonnani tashkil etgan. Ularning yarmidan ko‘pi Taganrog portiga, 558 tasi Berdyanskka, 296 tasi Kerchga, 263 tasi Mariupolgato‘g‘ri kelgan. Dengizga 6807 ta qirg‘oq kemasi kirgan, 6832 tasi chiqib ketgan. O‘sha paytda Azov dengizidagi Rossiya savdo floti umumiy tonnaji 40 658 bo‘lgan 1210 ta kemadan iborat edi.
Azov dengizidagi savdo temiryo‘l magistrallari qurilishi natijasida yanada faol rivojlana boshlagan:
- Taganrog ikki temiryo‘l orqali ( Xarkov va Voronejga) Rossiya imperiyasining qolgan qismlari bilan bog‘langan;
- Temiryo‘l Kalachdan Tsaritsingacha (hozirgi Volgograd) qurilib, Don va Volga;
- daryolari o‘rtasida bevosita aloqa o‘rnatilgan; temiryo‘l tarmog‘i Berdyanskdan Chaplino stansiyasigacha qurilgan (1899).
Don daryosi deltasidan yuqoriroqda joylashgan Rostov-Dondandan tashqari, kemalar kiradigan portlar quyidagilar edi: Taganrog, Mariupol va Berdyansk.
Rossiya tomonidan Qrim anneksiya qilingach , 2014-yilda uning Qora va Azov dengizlaridagi ta’siri sezilarli darajada kuchaydi, amaldagi eksklyuziv iqtisodiy zonasi kengaydi va Kerch bo‘g‘ozi to‘liq uning nazoratiga o‘tdi.
2019-yil fevralida Ukraina Davlat baliqchilik agentligi Rossiya bilan Azov dengizida baliq ovlash limitlari haqida bayonnoma imzolanganini ma’lum qildi. Hujjatga ko‘ra, Ukrainaga 9 ming tonna, Rossiya Federatsiyasiga esa 6 ming tonna buqacha baliq ovlash huquqi berilgan.
Azov dengizi havzasidagi yuk oqimlari
Ruda va ko‘mir tashish liniyasida Mariupol va Potiportlari o‘rtasida muntazam kema qatnovi amalga oshirilgan. Mariupoldan Kavkazortimamlakatlari ehtiyojlarini ta’minlash uchun Donetsk ko‘miri tashilgan, teskari yo‘nalishda esa «Azovstal» kombinatiga Chiatura marganes rudasi olib kelingan. Donetsk ko‘miri Dunay, Chornomorsk, Xerson va Nikolayevportlariga ham tashilgan; teskari yo‘nalishda Xerson va Nikolayevdan Mariupolga marganes hamda temir rudalari olib kelingan. Uzoq vaqt davomida aglomerat tashish bo‘yicha Kamish-Burun (Kerch hududi) va Mariupol o‘rtasida muntazam kema qatnovi mavjud bo‘lgan. Bu yo‘nalishda jahon amaliyotida birinchi marta kemalarda +600 haroratdagi issiq aglomerat tashish o‘zlashtirilgan. Don va moyli ekinlar yuklari qayta ortilgan. Azov dengizi Qora dengizga nisbatan sayoz bo‘lgani uchun faqat suvga kam botadigan kemalarga xizmat ko‘rsatish mumkin bo‘lgan. Bunday kemalarga ayrim mamlakatlarda talab bo‘lgan, xususan Yaqin Sharqda (Livan) va Shimoliy Afrikada (Liviya).
Neftni qidirish va qazib olish
Rossiya Federatsiyasi hukumati «Rosneft» va LUKOYL ning qo‘shma korxonasi — «Priazovneft neft kompaniyasi» MChJga federal ahamiyatdagi yer qa’ri uchastkasidan uglevodorod xomashyosini qidirish va qazib olish maqsadida foydalanish huquqini berdi. Bu uchastka «Novoye» konida, Azov dengizining Temryuk qo‘ltig‘ida joylashgan. Tegishli farmoyish 2013-yil 18-aprelda imzolangan.
Ma’lum qilinishicha, 2011-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, kondagi neftning geologik zaxiralari va qazib olinadigan zaxiralari mos ravishda 1,339 mln tonna va 0,67 mln tonna (C1 toifasi) hamda 3,429 mln tonna va 1,715 mln tonna (C2 toifasi) bo‘lgan.
Ekologiyasi
«Azovmorinformtsentr» federal davlat muassasasining dengiz muhitini ko‘p yillik kuzatish natijalari asosida Azov dengizi ekologik holatiga berilgan baho.
- Dengiz Mariupol dagi korxonalar, ayniqsa, to‘liq metallurgiya sikliga ega «Azovstal» OAJ), , Taganrog va qirg‘oq bo‘yidagi boshqa sanoat shaharlari chiqindilari bilan kuchli ifloslangan.
- Kema qatnovining ko‘payishi dengizning ifloslanishiga, hatto ekologik falokatlarga olib kelgan. 2007-yilda Kerch bo‘g‘ozi da Rossiyaning «Kavkaz» porti yaqinida 11-noyabr kuni kuchli dovul oqibatida 4 ta quruq yuk kemasi — «Volnogorsk», «Naxichevan», «Kovel» va «Hoji Ismoil» ( Gruziyabayrog‘i ostida suzgan, egasi va ekipaji turkiyalik) cho‘kib ketgan. 6 ta kema langaridan uzilib, sayozlikka o‘tirib qolgan, 2 ta tanker («Volgoneft-123» va «Volgoneft-139») shikastlangan. Dengizga qariyb 1300 tonna mazut va taxminan 6800 tonna oltingugurt tushgan.
- Sayoz joylarda suv yuqori haroratgacha qiziydi, bu esa kislorod konsentratsiyasini kamaytiradi, suv o‘tlari esa kech paydo bo‘ladi; ular fotosintez jarayonida kislorod ajratadi.
- Uzoq vaqt davomida ifloslantiruvchi moddalar to‘planishi natijasida tub cho‘kindilari ifloslanadi.
- Sohilbo‘yi suvlarining ifloslanishiga portlarning faol ishlashi; sanoat korxonalarining yetarlicha tozalanmagan oqova suvlari hamda Azovbo‘yi aholi punktlaridan chiqadigan xo‘jalik-maishiy oqova suvlarning tashlanishi; sanoat chiqindilarining shamol orqali ko‘chishi (jumladan, kichik daryolardan); yomg‘ir suvlarining suv yig‘ish havzasidan tartibsiz oqib kelishi va qirg‘oq yemirilishi; kichik kemalardan foydalanish; turli maqsaddagi obyektlar qurilishi va boshqalar sabab bo‘ladi.
- Dengizning markaziy qismlaridagi suv asosan og‘ir metallar — mis, temir, nikel, vanadiy va molibden bilan ifloslangan. Barcha metallarning o‘rtacha yillik konsentratsiyasi pasayib, suv sifati yaxshilanmoqda. 2007 va 2008-yillarda suvning ifloslanish indeksi (SII) hisobiga kiradigan metallar orasida ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyadan (REYK) oshish faqat mis uchun qayd etilgan. Ko‘p yillik davrda suv ifloslanish indeksi bo‘yicha eng ifloslangan hudud Kerch bo‘g‘ozi bo‘lib, bunga qo‘rg‘oshinning o‘rtacha yillik konsentratsiyasi doim yuqori bo‘lishi sababdir.
Umuman, Azov dengizi tobora tozalanib, uning ekologik holati yaxshilanmoqda. Suv ifloslanish indeksi (SII) bo‘yicha so‘nggi yillarda dengiz suvi III sinfga — «o‘rtacha ifloslangan» suvlar toifasiga kiradi.
Adabiyotlar
- Azov dengizi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Neznamov P. A. 1699-yilgi Azov dengizi xaritasi // Davlat tarix muzeyi ilmiy ishlari. — 1941. — 14-son. — 73-81-betlar, xarita reproduksiyasi.
- Velokurova N. I. Azov dengizining gidrometeorologik tavsifi / N. I. Velokurova, D. K. Starov. — Moskva–Leningrad: Gidrometeoizdat, 1947. — 116 bet.
- Tushin Yu. P. Azov, Kaspiy va Qora dengizlarda rus kemachiligi (XVII asr) / Yu. P. Tushin; so‘zboshi muallifi V. V. Mavrodin; rassom D. Stankevich; A. A. Jdanov nomidagi Lenin ordenli Leningrad davlat universiteti. — Moskva: Nauka (Sharq adabiyoti bosh tahririyati), 1978. — 184 bet — 10 000 nusxa
- Taganrog ensiklopediyasi. — Rostov-Don: Rostizdat, 2003. — 512 bet — ISBN 5-7509-0662-0.
- Vorovka V. P. Azov dengizi: kecha, bugun va ertaga // Melitopol o‘lkashunoslik jurnali, 2016, № 8, 67-73-betlar.
- Vorovka V. P. Azov dengizini qanday jilovlash mumkin // Melitopol o‘lkashunoslik jurnali, 2018, № 12, 10-14-betlar.
- Brodyanoy A. V. Azov dengizining nomlari. — Vradiyevka: A. G. Kovalenko nashriyoti, 2008. — 48 bet — ISBN 978-966-2035-01-8.
- Diripasko O. A. va boshqalar Azov dengizi baliqlari. — Berdyansk, 2011.
- Yanovskiy E. G. Azov dengizi baliqlari. — Berdyansk, 2001.
- Anistratenko V. V. va boshqalar Azov dengizi mollyuskalari. — Kiyev: Naukova Dumka, 2011.
- Demchenko V. A., Demchenko N. A. Azov dengizining baliq resurslari va ularning kamayish sabablari // Melitopol o‘lkashunoslik jurnali, 2013, № 1, 78-81-betlar
- Pospelov Ye. M. Rossiyaning geografik nomlari. — Moskva: AST; ASTREL, 2008. — 523 bet — ISBN 978-5-17-054966-5.
Havolalar
- Azov dengizi sohilidagi veb-kamera, Kirillovka shaharchasi. hawaii-kirillovka.com. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr.
- Azov dengizining qarama-qarshi qirg‘og‘idagi veb-kamera, Golubitskaya stanitsasi, golubickaya.ru. golubickaya.ru. Murojaat qilingan sana: 2020-yil 24-yanvar.
- AZOV DENGIZI LOTSIYASI. www.katamaran.ru. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr.
- Dobrovolskiy A. D., Zalogin B. S. Azov dengizi. SSSR dengizlari. Moskva universiteti nashriyoti, 1982. tapemark.narod.ru. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr.
- Azov dengizi. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr. Arxivlangan: asl nusxa , 2010-yil 17-sentabr. V. I. Borisov, Ye. I. Kapitonov, KKI, 1973 kitobidan olingan parchalar.
- Azov Sea Atlas (ingliz tilida). www.nodc.noaa.gov. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr. NOAA saytida
- Azov dengizining ekologik muammolari. ecologyproblems.ru. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr.
- Rossiya Federatsiyasining Azov dengizi portlari ma’muriyati
- Ukraina dengiz portlari ma’muriyati. uspa.gov.ua. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 3-dekabr.
