Kron kasalligi nima

Kron kasalligi
Специфическая гранулёма в стенке толстой кишки.
Yo‘g‘on ichak devoridagi o‘ziga xos granuloma.
KXT-11 DD70
KXT-10 K50
KXT-10-KM K50.1
KXT-9 555
KXT-9-KM 555.1
OMIM 266600
DiseasesDB 3178
MedlinePlus 000249
eMedicine med/477 
MeSH D003424
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kron kasalligi (ingl. Crohn's disease, sin. — granulomatoz enterit, regional enterit, transmural ileit, regional-terminal ileit) — og‘ir kechuvchi surunkali tizimli granulomatoz yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, oshqozon-ichak yo‘llarining barcha qismlarini, og‘iz bo‘shlig‘idan tortib to‘g‘ri ichakkacha zararlashi mumkin. Ko‘pincha yonbosh ichakning oxirgi qismi zararlanadi, holatlarning 50 % ida esa ileokolit kuzatiladi. Kasallik transmural (hazm yo‘li devorining barcha qatlamlarini qamrab oluvchi) yallig‘lanish, limfadenit, ichak devorida yaralar va chandiqlar hosil bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Kron kasalligi kattalarda ham, bolalarda ham uchraydi. U patofiziologik va epidemiologik xususiyatlari ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lgan yarali kolit bilan birga ichakning yallig‘lanish kasalliklari.

Tarix

Kasallik amerikalik gastroenterolog Burrill Bernard Kron (1884—1983) nomi bilan atalgan. U 1932-yilda Nyu-Yorkdagi Maunt-Sinay — Leon Ginzburg va Gordon Oppenheymer (1900—1974) ismli ikki hamkasbi bilan birgalikda kasallikning 18 ta holati haqida ilk tavsifni e’lon qilgan.

Sabablari

NOD2 (CARD15) geni

Hozirga qadar Kron kasalligining aniq sababi noma’lum. Ehtimoliy sabablar qatorida irsiy yoki genetik, infeksion va immunologik omillar ko‘rsatiladi.

  • Stress omillari: Kron kasalligi ko‘pincha (ayniqsa erkaklarda) odam uzoq vaqt stressli vaziyatlarda bo‘lganida rivojlana boshlaydi, bunda testosteron darajasi pasayadi. Ammo organizmdagi o‘zgarishlarni ovqat, tajovuzkor tashqi muhit yoki kortizol ajralishini qo‘zg‘atuvchi yirik voqea ham boshlab berishi mumkin. Shundan so‘ng sezilarli alomatlar yuzaga kelishi ehtimoli bor va bunday vaziyatda imkon qadar tezroq malakali shifokorga murojaat qilish kerak.
  • Genetik omillar: kasallik egizaklarning bir tuxumli juftlarida va tug‘ishgan aka-ukalarda tez-tez aniqlanadi. Bemorlarning taxminan 17 % ida ushbu kasallikka chalingan qon-qarindoshlar bor. Kron kasalligi bilan Bexterev kasalligi (ankilozlovchi spondilit) ham ko‘pincha birga uchraydi. Biroq biror HLA-antigen (inson leykotsitar antigeni) bilan bevosita bog‘liqlik hozircha aniqlanmagan. Mutatsiyaga uchragan CARD15 (geni (NOD2 geni) ko‘proq uchrashi aniqlangan. CARD15 geni kaspazani faollashtiruvchi domen tutgan oqsilni (caspase recruitment domain-containing protein 15) kodlaydi. CARD15ning ko‘plab genetik variantlari leysinga boy takroriy ketma-ketliklar yoki oqsilning ularga qo‘shni qismlaridagi aminokislotalar ketma-ketligiga ta’sir qiladi. CARD15 oqsili leysinga boy takroriy ketma-ketliklar tufayli NF-kB yadro transkripsiya omilini faollashtiradi. Bu takroriy ketma-ketliklar kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroblar tarkibiy qismlari uchun hujayra ichidagi retseptor vazifasini ham bajaradi. Odatda Kron kasalligi xavfining ortishi bilan bog‘liq to‘rtta variant (Arg702Trp, Gly908Arg, ins3020C, IVS8+158) ajratiladi. Yevropa populyatsiyalari namunalariga qaraganda, bu variantlarning har biri aholining ko‘pi bilan 5 % ida uchraydi. Biroq hozirgi kunda genning kamida 34 ta varianti ma’lum. Ushbu 34 variantning kamida 25 tasi Kron kasalligi bilan bog‘liq.
  • Infeksion omillar: ularning roli to‘liq tasdiqlanmagan, ammo laboratoriya kalamushlariga ichakdan olingan yuvindi suyuqligini yuborish ba’zan kasallikni keltirib chiqaradi. Kasallikning virus yoki bakteriyalar bilan bog‘liqligi, jumladan MAP bakteriyasining (Mycobacterium avium paratuberculosis) ta’siri haqida taxminlar ilgari surilgan, biroq hozircha ular to‘liq isbotlanmagan.
  • Immunologik omillar: Kron kasalligida a’zolarning tizimli zararlanishi kasallikning autoimmun xususiyatini ko‘rsatadi. Bemorlarda T-limfotsitlar sonining me’yordan ancha yuqoriligi, ichak tayoqchasiga, sigir suti oqsiliga va lipopolisaxaridlarga qarshi antitanalar aniqlanadi. Kasallik zo‘raygan davrlarda bemorlarning qonidan immun komplekslari. Hujayraviy va gumoral immunitetda buzilishlar mavjud, ammo ular, ehtimol, ikkilamchi xususiyatga ega. Buzilishlarning mumkin bo‘lgan mexanizmi — bemor ichagining bo‘shlig‘i yoki qonida qandaydir maxsus antigenning bo‘lishi. Bu T-limfotsitlar, hujayraviy makrofaglar, va fibroblastlarning faollashishiga, natijada antitanalar, , sitokinlar, , prostaglandinlar va erkin atomar kislorod hosil bo‘lishiga olib keladi; ular esa turli to‘qimalarning shikastlanishini keltirib chiqaradi.

Epidemiologiyasi

Kasallik holatlari dunyoning barcha hududlarida qayd etilgan, ammo u ayniqsa Shimoliy Yevropa va Shimoliy Amerikada ko‘p uchraydi (Shimoliy Amerikada jami taxminan 300 000 bemor bor). Har yili 2—3 ta yangi holat har 1000 kishiga qayd etiladi. 1970-yillardan boshlab kasallanish holatlari, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda, ko‘paymoqda. Bemorlarning aksariyatida kasallik 15—35 yoshda boshlanadi, ammo 60 yoshdan keyin kasallanishning ikkinchi cho‘qqisi ham kuzatiladi. Yevropeoid irq vakillari afrikaliklar yoki osiyoliklarga qaraganda ko‘proq kasallanadi.

Kasallanish yuqoriligi ashkenaz yahudiylari orasida kuzatiladi — u boshqa etnik guruhlarga qaraganda taxminan 6 marta ko‘p uchraydi. Erkaklar va ayollar nisbati taxminan 1,1—1,8:1 ni tashkil etadi (erkaklar ko‘proq kasallanadi).

Patologik anatomiyasi

Kron kasalligi hazm yo‘lining istalgan qismini zararlashi mumkin, ammo holatlarning 2/3 qismida jarayon yonbosh ichakning oxirgi va yo‘g‘on ichakning boshlang‘ich qismlarida joylashadi. Ichakning qo‘shni sog‘lom qismlaridan aniq chegaralangan, alohida segmentlar bo‘ylab zararlanishi xosdir. Ichak devori qalinlashadi, bo‘shlig‘i torayadi, zararlangan qism oldidagi ichak kengayadi. Shilliq qavatda ko‘plab bo‘ylama, yoriqsimon yaralar va ko‘ndalang yoriqlar bo‘ladi; uning yuzasi notekis bo‘lib, «tosh yotqizilgan ko‘cha»ga o‘xshaydi. Ayrim hollarda yaralar teshilib, qorin bo‘shlig‘i ichida abssesslar va oqmalar hosil bo‘ladi. Oqmalar ichak halqalari va atrofdagi a’zolar (siydik pufagi, , bachadon va ayollarda qin, shuningdek teri).

Mikroskopda ichak devorining butun qalinligida limfotsitlar, plazmatik hujayralar, va eozinofillarO‘ziga xos granulomalar hosil bo‘ladi; ularning tarkibida epitelioid hujayralar va Pirogov–Langhans tipidagi ko‘p yadroli gigant hujayralar bo‘ladi. Granulomalarda tvorogsimon nekroz kuzatilmaydi; shu jihatdan ular sarkoidozga xos granulomalarga o‘xshaydi.

Surunkali yallig‘lanish natijasida chandiq to‘qimasi hosil bo‘lib, ichak bo‘shlig‘ining stenoziga (torayishiga) olib keladi.

Kron kasalligiga limfa tugunlarining zararlanishi, ularda limfomakrofagal giperplaziya va epitelioid granulomalar paydo bo‘lishi xos.

Kron kasalligi bilan yarali kolit o‘rtasidagi ayrim mikroskopik farqlar

Kron kasalligiYarali kolit
Transmural yallig‘lanishShilliq qavat yallig‘lanishi (yarali kolitning yuqori faolligida transmural yallig‘lanish ham kuzatilishi mumkin)
Ichak devori va limfa tugunlarida granulomalar (yoki mikrogranulomalar)Granulomalar bo‘lmaydi (kasallik yuqori faollikka ega bo‘lganda kriptalar bilan bog‘liq granulomalar kamdan-kam uchraydi)
Kriptalar abssessi kamdan-kam uchraydiKriptalar abssessi odatda uchraydi
Qadahsimon hujayralar soni me’yoridaKamaygan qadahsimon hujayralar soni
Shilliq qavat qalinlashgan yoki me’yoridaShilliq qavat yupqalashgan
Yuzaki epiteliy me’yoridaYuzaki epiteliy yassilashgan
Shilliq qavatda soxta poliplar bo‘lmaydiShilliq qavatning soxta poliplari
Shilliq osti qavatining fibrozi ancha tez-tez uchraydiShilliq osti qavati fibrozi, odatda, bo‘lmaydi

Joylashishiga ko‘ra turlari

Kron kasalligining odatiy joylashish sohalari

Bokus bo‘yicha tasnif (1976)

  1. yeyunit
  2. ileit
  3. yeyunoileit
  4. enterokolit
  5. granulomatoz kolit
  6. anal sohaning zararlanishi
  7. oshqozon-ichak yo‘lining yuqori qismlari (oshqozon, o‘n ikki barmoqli ichak) ham jalb etilgan ichakning panregional zararlanishi

V. D. Fyodorov va M. X. Levitan bo‘yicha tasnif (1982)

  1. enterit
  2. enterokolit
  3. kolit

Kron kasalligining Vena tasnifi (1998) va uning Monreal modifikatsiyasi (2005) Kron kasalligi va yarali kolitni o‘rganish bo‘yicha Yevropa tashkiloti (ECCO) tomonidan tavsiya etilgan. Tasnif yallig‘lanish jarayonining joylashuvi, kasallik fenotipi hamda bemorlarning yoshiga ko‘ra Kron kasalligining turli shakllarini ajratishga asoslangan.

  • 1) Bemorning yoshi — Kron kasalligi tashxisi ilk marta rentgenologik, endoskopik, gistologik yoki jarrohlik yo‘li bilan uzil-kesil tasdiqlangan vaqtdagi yosh:

A1 — 16 yosh yoki undan kichik A2 — 17—40 yosh A3 — 40 yoshdan katta

  • 2) Yallig‘lanish jarayonining joylashuvi — birinchi rezeksiyagacha bo‘lgan istalgan davrda zararlangan oshqozon-ichak yo‘lining barcha segmentlari baholanadi. Zararlanishning eng kichik belgisi — har qanday aftoz shikastlanish yoki yaralanish. Shilliq qavatning qizarishi va shishi buning uchun yetarli emas. Joylashuv bo‘yicha tasniflash uchun ingichka va yo‘g‘on ichakni tekshirish kerak:
  • L1 — terminal ileit — kasallik yonbosh ichak (ingichka ichakning oxirgi uchdan bir qismi) doirasida cheklangan, ko‘richakka o‘tishi ham, o‘tmasligi ham mumkin
  • L2 — kolit — ingichka ichak yoki oshqozon-ichak yo‘lining yuqori qismi jalb etilmasdan, ko‘richakdan to‘g‘ri ichakkacha bo‘lgan yo‘g‘on ichakning istalgan qismi zararlanishi
  • L3 — ileokolit — yonbosh ichakning oxirgi qismi, ko‘richak jalb etilgan yoki etilmagan holda, hamda yo‘g‘on ichakning ko‘tariluvchi qismidan to‘g‘ri ichakkacha bo‘lgan istalgan qismi zararlanishi
  • L4 — oshqozon-ichak yo‘lining yuqori qismi — yonbosh ichakning terminal qismidan yuqoridagi sohalar (og‘iz bo‘shlig‘idan tashqari), terminal yonbosh yoki yo‘g‘on ichak qo‘shimcha zararlanganidan qat’i nazar

Joylashuvlarning birikmalari: L1+L4, L2+L4,L3+L4

  • 3) Kasallikning fenotipi (shakli).
  • Yallig‘lanishli shakl (B1) — kasallikning asoratlarsiz kechadigan yallig‘lanishli turi. Perianal Kron kasalligi bilan birga uchrashi mumkin (+ perianal oqma yoki abssess)
  • Stenozlovchi yoki strikturalovchi shakl (B2) — rentgenologik, endoskopik yoki jarrohlik va gistologik tekshiruvlarda ichak bo‘shlig‘ining torayishi, stenozdan oldingi kengayish yoki ichak tutilishi alomatlari bilan namoyon bo‘ladi. Perianal Kron kasalligi bilan birga uchrashi mumkin (+ perianal oqma yoki abssess)
  • Penetratsiyalovchi yoki oqmali shakl (B3) — kasallik kechishi davomida istalgan vaqtda qorin bo‘shlig‘i ichida oqmalar, yallig‘lanishli hosila va/yoki abssess paydo bo‘lishi; operatsiyadan keyingi qorin bo‘shlig‘i asoratlari bundan mustasno. Perianal Kron kasalligi bilan birga uchrashi mumkin (+ perianal oqma yoki abssess). Bemorda striktura ham, oqma ham bo‘lsa, tashxisda oqmali shakl ko‘rsatiladi.
  • 4) Kasallik faolligi (og‘irligi) bo‘yicha tasnif: Kron kasalligi faollik indeksi — Best indeksi (CDAI) orqali baholanadi. 7 kun davomida suyuq va bo‘tqasimon najas kelishi chastotasi, qorin og‘rig‘i, umumiy ahvol, ichakdan tashqari belgilar, oqmalar, anal yoriqlar, 37,8 °C dan yuqori isitma, tana vazni, diareyaga qarshi dorilar qabul qilish, qorin bo‘shlig‘ida infiltrat mavjudligi va gematokrit darajasi aniqlanadi
  • Yengil — Best indeksi (yoki CDAI) 150 dan 220 ballgacha
  • O‘rtacha — CDAI 220 dan 450 ballgacha
  • Yuqori — CDAI 450 balldan yuqori
  • Remissiya — 150 balldan kam
  • Zo‘rayish — kasallikning klinik belgilari qayta paydo bo‘lishi, CDAI 150 balldan yuqori
  • Qaytalanish — jarrohlik aralashuvidan keyin klinik belgilar va zo‘rayishning laborator-instrumental belgilari qayta paydo bo‘lishi

Klinik manzarasi

Kron kasalligining alomatlari juda xilma-xil, ammo ular asosan 6 haftadan ortiq davom etadigan surunkali diareya, qorin og‘rig‘i va/yoki tana vaznining kamayishini o‘z ichiga oladi. Tez charchash, ishtahaning yo‘qolishi va isitma kabi umumiy alomatlar ham xosdir. Kasallik borligi yoki yo‘qligini shubhasiz aniqlashga imkon beradigan yagona ko‘rsatkich mavjud emas.

Klinik manzara juda xilma-xil bo‘lib, ko‘p jihatdan kasallikning joylashuvi, og‘irligi, davomiyligi va qaytalanishiga bog‘liq:

  • Umumiy alomatlar: holsizlik, charchoq, tana haroratining ko‘tarilishi, ko‘pincha to‘lqinsimon kechadi.
  • «Ichak bilan bog‘liq» alomatlar: qorin og‘rig‘i, u ko‘pincha o‘tkir appenditsitga o‘xshaydi, diareya, anoreksiya, , ko‘ngil aynishi, , qusish, ichakning dam bo‘lishi, vazn yo‘qotish.
  • Kron kasalligining oqmali shaklidagi belgilar: Uzoq vaqt bitmaydigan anal yoriqlar, to‘g‘ri ichak oqmalari (tashxis qo‘yilishidan oldin oraliq sohasida ko‘plab operatsiyalar o‘tkazilgan bo‘lishi mumkin).

Bemorlarning katta qismida vazn kamayishi kuzatiladi; bunga dastlab anoreksiya va ovqatdan keyin og‘riqning kuchayishi, rivojlangan holatlarda esa ichakda moddalar so‘rilishi buzilishi sindromi sabab bo‘ladi. U jarrohlik aralashuvlaridan keyin ham, zararlanish keng tarqalgani tufayli ham rivojlanadi.
Quyidagilarning so‘rilishi buziladi: Yog‘lar, , oqsillar, , uglevodlar va vitaminlarning (B12 va A, D) so‘rilishi buziladi. Ingichka va yo‘g‘on ichak o‘rtasida oqmalari bo‘lgan, zararlanishi keng tarqalgan yoki ko‘p o‘choqli bemorlarda yaqqol steatoreya rivojlanadi. Jarayon ileotsekal burchakda joylashgan bemorlarda kasallik yuqori isitma, o‘ng yonbosh sohasidagi og‘riq va shu yerda paypaslab aniqlanadigan hosila bilan boshlanishi mumkin. Bu appenditsit deb noto‘g‘ri tashxis qo‘yilishiga va asossiz operatsiya.
o‘tkazilishiga olib kelishi mumkin. Birinchi murojaatdagi klinik tekshiruv uncha ko‘p ma’lumot bermaydi; ba’zan aftoz stomatit, o‘ng yonbosh sohasida og‘riqli sezuvchanlik va paypaslanadigan hosila, orqa chiqaruv teshigi atrofida oqmalar hamda abssesslar aniqlanadi. Ichakdan tashqari ko‘p va xilma-xil belgilar esa ancha katta ahamiyatga ega.

Shikoyatlar/alomatlarning uchrash chastotasi, % %
Qorin og‘rig‘i87%
Diareya66%
Vazn yo‘qotish55%
Ishtahaning yo‘qolishi (anoreksiya)37%
Tana haroratining ko‘tarilishi36%
Qusish35%
Charchoq32%
Ko‘ngil aynishi30%
O‘tkir qorin sindromi25%
Oqmalar15%

Ichakdan tashqari belgilar

Kron kasalligida patologik jarayonga ko‘plab a’zolar va tizimlar jalb etilib, quyidagi holatlar rivojlanadi:

Jarrohlik asoratlari

Diagnostik tekshiruvlar

Terminal ileit Kron kasalligida
  • Qon tahlilida quyidagilar xos: anemiya (odatda aralash kelib chiqishga ega: surunkali kasalliklar anemiyasi va temir tanqisligi), leykotsitoz, trombotsitoz, eritrotsitlar cho‘kish tezligi (ECHT) oshishi va C-reaktiv oqsil ko‘payishi. Temir, qon zardobidagi ferritin, B vitamini12 darajasi kamayishi mumkin (ichakning proksimal qismlari va oshqozon zararlanganda), shuningdek ichakda so‘rilish buzilishi oqibatida gipoalbuminemiya bilan disproteinemiya rivojlanishi mumkin. Immunogrammada ko‘pincha gipergammaglobulinemiya (IgG), ba’zan esa tanlab IgA yetishmovchiligi kuzatiladi.
  • ASCA (Saccharomyces cerevisae ga qarshi antitanalar) ni aniqlash murakkab holatlarda tashxisni tasdiqlashga yordam beradi va Kron kasalligini aniqlashda qo‘shimcha serologik marker bo‘lib xizmat qilishi mumkin;
  • Najas tahlillari — enterit va kolitning infeksion sabablarini istisno qilish uchun o‘tkaziladi. Shigella, salmonella, yersiniya, kampilobakter, klostridiyalar (Cl. Difficile), sil tayoqchasi, dizenteriya amyobasi, turli gelmint va parazitlarni aniqlash uchun bakteriologik tekshiruvlarni o‘z ichiga oladi.
  • So‘nggi vaqtlarda Yevropada va Rossiyaning bir qator shaharlarida yuqori sezgirlik va o‘ziga xoslikka ega ko‘rsatkich sifatida najasdagi kalprotektin darajasi aniqlanmoqda. Kalprotektin — ichak shilliq qavatidagi neytrofillar ishlab chiqaradigan oqsil. Uning darajasi Kron kasalligi va yarali kolitda, shuningdek ichakning infeksion zararlanishi va onkologik kasalliklarda oshadi. Kalprotektin darajasining yuqoriligi ichak shilliq qavatidagi yallig‘lanish faolligini aks ettiradi hamda remissiya davridagi Kron kasalligi bemorlarida yaqin orada zo‘rayish bo‘lishini bashorat qiluvchi ko‘rsatkich hisoblanadi. Kam hollarda Kron kasalligi faol kechsa-da, kalprotektin me’yorda qoladi. Bu, ehtimol, kalprotektin ishlab chiqaruvchi neytrofillar bo‘lmagan ichakning shilliq osti va/yoki mushak qavatlari ko‘proq zararlanishi bilan bog‘liq.
  • Qon va najas ekmalarini olish septik holatlarda majburiydir.
  • Kolonoskopiya va endoskopiya bilan biopsiya bilan birga tashxisni gistologik jihatdan tasdiqlaydi. Hozirda Kron kasalligi diagnostikasining «oltin standarti» ileokolonoskopiya (ya’ni butun yo‘g‘on ichak hamda yonbosh ichakning terminal, oxirgi qismini ko‘zdan kechirish) hisoblanadi, chunki kasallik nafaqat yo‘g‘on ichakni, balki undan yuqoridagi qismlarni ham zararlaydi. Yo‘g‘on ichakning barcha qismlaridan (kamida 2 tadan) va yonbosh ichakdan (zararlangan hamda sog‘lom sohalardan) ko‘plab biopsiya namunalari olish va ularni keyinchalik gistologik tekshirish majburiy hisoblanadi. Tekshiruvni diskka yozib olish muhim, chunki keyinchalik tashxis bo‘yicha bahsli holatlarda u o‘ziga xos «ashyoviy dalil» bo‘lib xizmat qiladi. Video yozuv bo‘lsa, bemorni zaruratsiz qayta tekshirishga hojat qolmaydi. Endoskopik va morfologik manzara o‘zgarmasligi uchun, bemorning ahvoli imkon bersa, davolash boshlanishidan oldin biopsiya namunalarini gistologik tekshirish bilan birga ileokolonoskopiya o‘tkazish kerak. Ingichka ichakning Kron kasalligini aniqlashda endokapsuladan foydalanish muhim yutuq bo‘lib, u ingichka ichakni ko‘rish imkonini beradi, ammo biopsiya namunasi olishga imkon bermaydi.
  • Videokapsulali endoskopiya (ingichka ichakning och ichak qismi zararlangan Kron kasalligi gumon qilinganda);
  • Qorin bo‘shlig‘ining umumiy rentgen tasviri — toksik kengayish bo‘lganda ichak halqalarining shishishi va bo‘shlig‘ida katta miqdorda havo to‘planganini ko‘rsatadi.
  • Ichakning rentgenologik tekshiruvi kontrast modda (bariy, gastrografin) bilan o‘tkazilganda shilliq qavatning assimetrik qismlari, torayish va kengayish sohalari, chuqur yaralarni aniqlashga yordam beradi.
  • Kompyuter tomografiyasi va ultratovush tekshiruvi (UTT) qorin bo‘shlig‘i ichidagi abssesslar, paypaslanadigan hosila yoki ichaktutqich limfa tugunlari kattalashganda foydalidir.
  • Ichakning gidrokontrastli magnit-rezonans tomografiyasi (ichak gidro-MRTsi) — chet ellarda ingichka va yo‘g‘on ichak holatini baholashda ancha keng qo‘llanadigan, Rossiyada esa hozircha kam tanilgan usul. Ichak zararlanishining uzunligini, oqmalar va strikturalar, kattalashgan limfa tugunlari mavjudligini baholashga imkon beradi. Kontrast moddaning yallig‘langan ichak segmentida to‘planishi orqali yallig‘lanishning ichak devoridagi qaysi qavatda (shilliq qavat yoki tashqi qatlamlarda) joylashganini aniqlash, shuningdek «sovuq» (haqiqiy) strikturani yallig‘lanishli torayishdan (ichak devori shishi fonida bo‘shliq torayishi) farqlash mumkin.
  • Oshqozon-ichak yo‘li shilliq qavatidan olingan biopsiya namunalarini gistologik tekshirish: sarkoidozga o‘xshash granulomalar Kron kasalligining patognomonik mikromorfologik belgisi hisoblanadi, ammo oshqozon-ichak yo‘li shilliq qavati biopsiyalarining atigi 9 % ida aniqlanadi.

Klinik (qorin og‘rig‘i; najas xususiyati, kelish chastotasi va konsistensiyasi; tana vazni va bo‘y; pararektal hamda ichakdan tashqari belgilar) va laborator (qondagi gematokrit, ECHT va albumin darajasi) ko‘rsatkichlar majmuasiga asoslanib, Kron kasalligi faollik indeksi — CDAI (bolalarda esa PCDAI) hisoblab chiqiladi. Bu ko‘rsatkich kasallik og‘irligini aniqlash va mos davoni tanlashda foydalidir.

Profilaktika va dispanser kuzatuvi. Rossiya gastroenterologiya assotsiatsiyasining klinik tavsiyalariga ko‘ra:

Dispanser kuzatuvining davriyligi va hajmi individual belgilanadi, ammo bemorlarning aksariyati uchun quyidagilar maqsadga muvofiq:

• Har 3 oyda yuqori sezgir usul bilan C-reaktiv oqsil darajasini, shuningdek najas kalprotektini darajasini tekshirish;

• Har 3 oyda (immunosupressantlar oladigan bemorlarda esa har oy) umumiy qon tahlilini o‘tkazish;

• Har 6 oyda ichak ultratovush tekshiruvini o‘tkazish (mutaxassis darajasidagi tekshiruv mavjud bo‘lsa);

• Har yili strikturalovchi va boshqa asoratlarni istisno qilish uchun ichakni rentgenologik yoki MR-tekshiruvdan o‘tkazish;

• Har yili perianal asoratlarni istisno qilish uchun perianal sohani ko‘zdan kechirish va to‘g‘ri ichakni barmoq bilan tekshirish, shuningdek rektal datchik yordamida UTT o‘tkazish (mutaxassis darajasidagi tekshiruv mavjud bo‘lsa).

Differensial tashxis

Differensial tashxis Kron kasalligini ichakning surunkali infeksion va noinfeksion diareyalari, ichakda so‘rilishning buzilishi sindromi va oziqlanish yetishmovchiligi bilan solishtirish orqali o‘tkaziladi.

Kron kasalligini boshqa kasalliklardan farqlab tashxislash

Infeksion xususiyatliNoinfeksion xususiyatli
SalmonellyozAppenditsit
ShigellyozIshemik kolit
Kolit, qo‘zg‘atuvchisi E. coliRadiatsion kolit va enterit
Sil ichakni zararlagandaMezenterit
Psevdomembranoz kolitIchak limfomasi
AmyobiazAngiit
Gonoreyali proktitYarali kolit
Xlamidiyali proktit

Davolash

Asoratsiz Kron kasalligi dori vositalari bilan davolanadi.

Quyidagi dori vositalari qo‘llanadi:

Istiqbolli va muqobil davolash usullari:

  • Quyidagi probiotiklar bilan davolash (VSL#3, tirik donor bakteriyalarini najas transplantatsiyasi orqali ko‘chirish);
  • giperbarik kameralar (kislorod bilan davolash);
  • og‘ir hollarda donordan ichak transplantatsiyasi;
  • plazmaferez va plazmasorbsiya, sorbentlar;
  • fermentlar;;
  • kon’yugatsiyalangan linol kislotasi;
  • autologik (o‘ziga tegishli) o‘zak hujayralar bilan davolash (AQSH, Angliya, Ispaniya va boshqalar);
  • Davolashda opioidlar qo‘llanadi. Ichakning yallig‘lanish kasalliklarini davolash uchun naltrekson preparati faol sinovdan o‘tkazilmoqda (AQSH);
  • TSO preparati (cho‘chqa gijjalari tuxumlari, DR FALK, Germaniya, AQSH, Avstriya, Shveysariya) faol sinovdan o‘tkazilmoqda;
  • o‘zak hujayralar bilan davolash (Polychrome preparati, AQSH);
  • nanotexnologiyalar (juda oz miqdordagi, ya’ni aniq nishonga ta’sir qiluvchi dori preparatlari);
  • ichakning yallig‘lanish kasalliklariga qarshi vaksinalar;
  • DNK sekvensiyalash;
  • ichakning yallig‘lanish kasalliklarini davolash uchun genetik modifikatsiyalangan bakteriyalar.

Oqmalar, abssesslar mavjud bo‘lganda yoki ichak tarkibidan patologik mikroflora ajratib olinganda quyidagi preparatlar qo‘llanishi mumkin: keng ta’sir doirasiga ega antibiotiklar va albatta metronidazol, klotrimazol.

Jarrohlik yo‘li bilan davolash

Jarrohlik davosi «Jarrohlik asoratlari» bo‘limida sanab o‘tilgan asoratlarda ko‘rsatiladi. U to‘liq sog‘ayishga olib kelmaydi va faqat asoratlarni bartaraf etishga qaratiladi.

Alomatlar va belgilar

Kron kasalligining belgilari yallig‘lanish jarayonining joylashuvi va bosqichiga bog‘liq. Kasallikning og‘irligi ham turlicha bo‘ladi: ayrimlarda alomatlar uncha yaqqol bo‘lmaydi yoki asta-sekin paydo bo‘lib, birin-ketin kuchayib boradi; boshqalarda kasallik boshidanoq juda og‘ir kechadi. Kron kasalligi surunkali bo‘lib, zo‘rayishlar va remissiyalar almashib turishi bilan tavsiflanadi.

Alomatlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin: diareya, holsizlik, tana haroratining biroz ko‘tarilishi, qorin og‘rig‘i va spazmlari, najasda qon bo‘lishi, og‘izdagi yaralar, ishtahaning yo‘qolishi, vazn kamayishi, anal sohada og‘riq va qichishish.

Kasallik og‘ir kechganda teri, ko‘zlar va bo‘g‘imlarning yallig‘lanishi, shuningdek gepatit va xolangit rivojlanadi.

Bolalarda Kron kasalligi o‘sish va jinsiy yetilishning kechikishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Prognozi va kechishi

Bolalik davrida kasallik kechishining o‘ziga xos xususiyatlari

Bolalarda Kron kasalligi bir qator xususiyatlarga ega: klinik manzaraning yaqqol bo‘lmasligi, ichakdan tashqari belgilarning xilma-xilligi, odatda og‘ir kechishi va jiddiy prognoz.

Kasallik qaytalanuvchi kechishga ega bo‘lib, deyarli barcha bemorlarda 20 yil ichida kamida bir marta qaytalanish kuzatiladi. Shu sababli davoni moslashtirish va asoratlarni aniqlash uchun bemorlarni doimiy dinamik kuzatib borish zarur. Kuzatuvning eng samarali tizimi ichakning yallig‘lanish kasalliklarini tashxislash va davolash markazlarini tashkil etish hisoblanadi. Hozirda bunday markazlar Yevropaning aksariyat davlatlarida va Rossiyaning bir necha shahrida — Moskva (A. N. Rijkix nomidagi Davlat koloproktologiya ilmiy markazi; Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi Bolalar salomatligi ilmiy markazining gepatologiya guruhi bo‘lgan gastroenterologiya bo‘limi), Sankt-Peterburg, Irkutsk va boshqa shaharlarda mavjud.

O‘lim ko‘rsatkichi sog‘lom aholidagiga qaraganda 2 marta yuqori. O‘lim sabablarining aksariyati asoratlar va ular tufayli bajarilgan jarrohlik operatsiyalari bilan bog‘liq.

Profilaktika

Kasallikning sabablari hozircha noma’lum, shu sababli oldini olish usullari ham ishlab chiqilmagan.

Tadqiqotlar

Kron kasalligiga olib keluvchi yallig‘lanish xavfining oshishi superenhanserning, ya’ni ETS2 geni kuchaytirgichining ekspressiyasi ortishi va uning zararlangan to‘qimalardagi monotsitlar hamda makrofaglarning genetik apparatiga ta’siri bilan bog‘liqligi aniqlangan. kichik molekulali ( MEK1/2 signal yo‘li ingibitorlari guruhiga kiruvchi preparatlar aniqlangan bo‘lib, ular ETS2 boshqaradigan tartibga solish yo‘llariga ta’sir etib, kuchli yallig‘lanishga qarshi faollik namoyon qiladi va kelajakda davolashda qo‘llanishi mumkin.

Havolalar

Tashkilotlar:

Adabiyotlar

  • Adler G. Kron kasalligi va yarali kolit. — Moskva: GEOTAR-MED, 2001.
  • Belousova Ye. A. Yarali kolit va Kron kasalligi. — Tver: «Triada» nashriyoti MChJ, 2002.
  • Grigoryeva G. A., Meshalkina N. Yu. Kron kasalligi. — Moskva: Meditsina, 2007.
  • Xalif I. L., Loranskaya I. D., Ultrabedikyan X. A. Ichakning yallig‘lanish kasalliklari (nospetsifik yarali kolit va Kron kasalligi): klinikasi, diagnostikasi va davolash. — Moskva: Miklosh, 2004.
  • Mayevskaya M. V. Gastroenterologiya. — Moskva, 1998.
  • ingl. Harrison’s Principles of Internal Medicine, 14th Edition, McGraw-Hill, Health Professions Division
  • ingl. The National Medical Series for Independent Study, Allen R. Myers, M.D. Harwal Publishing
  • Patologik anatomiya, Strukov
  • Homila va bola kasalliklarining patologik anatomiyasi, T. Ye. Ivankovskaya, L. V. Leonova