Hiqildoq nima

Hiqildoq
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Hiqildoq (lot. larynx) — nafas olish tizimining halqumni traxeya bilan bog‘laydigan va ovoz apparatini o‘z ichiga oladigan qismidir. Hiqildoq 4—6-bo‘yin umurtqalari sathida joylashgan va boylamlar orqali tilosti suyagi bilan tutashgan. Hiqildoq pastki nafas yo‘llarini begona zarrachalar kirishidan himoya qiladi.

Tog‘ay skeleti

Hiqildoq tog‘aylari, boylamlari va mushaklari

Hiqildoqning karkasi (tog‘ay skeleti) o‘zaro harakatchan birikkan bir nechta gialin tog‘aylardan tashkil topgan. Tog‘aylar bir-biri bilan boylamlar, membranalar va nisbatan harakatchan bo‘g‘imlar orqali birikadi.

Hiqildoq quyidagi toq (yirik) tog‘aylardan tashkil topadi:

Shuningdek, quyidagi juft (kichik) tog‘aylar ham mavjud:

Ularning eng kattasi — toq qalqonsimon tog‘aydir. U o‘zaro erkaklarda deyarli to‘g‘ri burchak, ayollarda esa o‘tmas burchak (120°) hosil qilib tutashgan ikkita to‘rtburchak plastinkadan (chap va o‘ng plastinkadan) iborat. Plastinkalarning orqa chetlaridan ikki juft shox (qalqonsimon tog‘ayning yuqori va pastki shoxlari) chiqadi. Hiqildoqning asosini uzuksimon tog‘ay tashkil etadi; uning ingichka yoyi oldinga, keng plastinkasi esa orqaga qaragan. Uzuksimon tog‘ay–traxeya boylami (lot. lig. cricatracheale) ushbu tog‘ayning pastki chetini traxeyaning birinchi tog‘ay halqasi bilan biriktiradi. Uzuksimon tog‘ay qalqonsimon va cho‘michsimon tog‘aylar bilan ikki juft bo‘g‘im orqali tutashgan. Shu bo‘g‘imlar tufayli frontal va vertikal o‘qlar atrofida harakat qilish mumkin.

Shoxsimon tog‘ay — konussimon shakldagi kichik tuzilma bo‘lib, uning asosi cho‘michsimon tog‘ayning uchida joylashgan.

Ponasimon tog‘ay kattaroq, cho‘zinchoq bo‘lib, shakli va o‘lchami o‘zgaruvchan; ko‘pincha rudimentar tuzilishga ega.

Hiqildoq yuqoridan hiqildoq usti qopqog‘i bilan qoplangan; u qalqonsimon tog‘ay va tilosti suyagiga tegishlicha qalqonsimon–hiqildoq usti va tilosti–hiqildoq usti boylamlari orqali birikadi.

Hiqildoq bo‘g‘imlari

Hiqildoqning asosini gialin uzuksimon tog‘ay tashkil etadi (uning yoyi oldinga, to‘rtburchak plastinkasi esa orqaga qaragan). Hiqildoq tog‘aylarining harakatchanligini boylamlar va ikkita bo‘g‘im ta’minlaydi:

  1. Uzuksimon-qalqonsimon bo‘g‘im (lot. art. cricothyroidea) — juft bo‘g‘im bo‘lib, qalqonsimon tog‘ay pastki shoxidagi va uzuksimon tog‘ay oldingi tomonidagi bo‘g‘im yuzalari orqali hosil bo‘ladi. Uzuksimon-qalqonsimon bo‘g‘imlarda harakat frontal o‘q atrofida sodir bo‘ladi: bunda mushaklar qisqarganida qalqonsimon tog‘ay oldinga egiladi va so‘ng dastlabki holatiga qaytadi.
  2. Uzuksimon-cho‘michsimon bo‘g‘im (lot. art. cricoarytenoidea) — juft bo‘g‘im bo‘lib, cho‘michsimon tog‘ay asosidagi va uzuksimon tog‘ay plastinkasidagi bo‘g‘im yuzalaridan hosil bo‘ladi. Bo‘g‘imda harakat vertikal o‘q atrofida yuz beradi. Bunda ovoz o‘simtalari ularga birikkan ovoz boylamlari bilan birga bir-biriga yaqinlashadi yoki yon tomonlarga uzoqlashadi. Natijada ovoz yorig‘i torayadi yoki kengayadi.

Hiqildoqdagi ovoz boylamlari bilan bevosita cho‘michsimon tog‘aylar bog‘langan bo‘lib, ularning asosidan oldinga ovoz o‘simtasi, orqaga esa mushak o‘simtasi chiqadi.

Hiqildoq mushaklari

Ovoz yorig‘ini kengaytiruvchi mushaklar:

  1. Orqa uzuksimon-cho‘michsimon mushak (lot. m. cricoarytenoideus posterior).

Ovoz yorig‘ini toraytiruvchi mushaklar:

  1. Yon uzuksimon-cho‘michsimon mushak (lot. m. cricoarytenoideus lateralis);
  2. Qalqonsimon-cho‘michsimon mushak (lot. m. thyroarytenoideus);
  3. Ko‘ndalang cho‘michsimon mushak (lot. m. arytenoideus transversus);
  4. Qiyshiq cho‘michsimon mushak (lot. m. arytenoideus obliquus);
  5. Cho‘michsimon-hiqildoq usti mushagi (lot. m. aryepigloticus).

Ovoz boylamlarini taranglashtiruvchi mushaklar:

  1. Uzuksimon-qalqonsimon mushak (lot. m. cricothyroideus);
  2. Ovoz mushagi (lot. m. vocalis).

Ovoz apparati

Ovoz burmalari (tarixan keng tarqalgan, ammo noto‘g‘ri bo‘lgan «ovoz boylamlari» atamasi bilan ham ataladi) cho‘michsimon va qalqonsimon tog‘aylarga birikadi. Hiqildoqning ichki mushaklari qisqarganida burmalarning taranglik darajasi va ovoz yorig‘ining shakli o‘zgaradi. Nafas chiqarilganda ovoz burmalari tebranib, tovush hosil qiladi: shu tariqa unli tovushlar yuzaga keladi. Undosh tovushlarning aksariyati til, tanglay va lablar yordamida hosil qilinadi, biroq ayrim undoshlar hiqildoqda ham yuzaga kelishi mumkin (glottal undoshlar).

Adabiyotlar

  • Kupriyanov V. V. Hiqildoq // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — J. 6 : Gipotireoz — Degeneratsiya. — 632 bet : rasmlar bilan.
  • Samusev, R. P. Inson anatomiyasi atlasi / R. P. Samusev, V. Ya. Lipchenko. — M., 2002. — 704 bet : rasmlar bilan.
  • Gracheva, M. S. Hiqildoq nerv apparatining morfologiyasi va funksional ahamiyati. — M., 1956.
  • Prives, M. G. Hiqildoq // Inson anatomiyasi / M. G. Prives, N. K. Lisenkov, V. I. Bushkovich. — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 9-nashr — M. : Meditsina, 1985. — B. 303–308. — 672 bet — (Tibbiyot institutlari talabalari uchun o‘quv adabiyoti). — 110 000 nusxa

Havolalar