Skelet nima

Mollyuskalar chigʻanogʻi — ekzoskeletga misol
Skelet: koʻk kit
Chavandoz skeleti (odam va ot)

Skelet (lot. skeleton ← qadimgi yunon. σκελετός «quritilgan») — hayvonlarorganizmidagi tanaga tayanch boʻlib, uni mexanik shikastlanishlardan himoya qiladigan qattiq toʻqimalar va tuzilmalar majmuasi.

Skeletga ega eng qadimiy maʼlum organizm — Avstraliyaning janubiy qirgʻoqlari yaqinidagi okean tubida 550—560 million yil avval yashagan gubkasimon mavjudot — Coronacollina acula. Tashqi koʻrinishi angishvonanieslatgan; undan skelet vazifasini bajaruvchi toʻgʻri nurlar radial ravishda tarqalgan.

Turlari

Skeletlar odatda uch turga boʻlinadi: tashqi (ekzoskelet), ichki (endoskelet) va suyuqlikli (gidroskelet).

Ekzoskelet

Koʻpchilik umurtqasizlargaxos boʻlib, ularda chigʻanoq (koʻplab sodda hayvonlar, mollyuskalar) yoki kutikula (xitinli qobiq boʻgʻimoyoqlilar) shaklida uchraydi. Ushbu tuzilmalarning oʻziga xos xususiyati — ular tarkibida hujayrali organizmlar boʻlmasligidir. Boshqacha nomi — tashqi skelet.

Endoskelet

Endoskelet (yoki shunchaki skelet) umurtqalilarda uchraydigan, mezenximadanrivojlanadigan zich tuzilmalar majmuasidir. U alohida suyaklardan tashkil topgan boʻlib, ular togʻay, suyak yoki tolali biriktiruvchi toʻqimayordamida oʻzaro birikadi. Ushbu suyaklar birgalikda tayanch-harakat tizimining passiv qismini tashkil etadi.

Skelet quyidagi qismlarga boʻlinadi:

Shartli ravishda bosh skeleti va postkranial skeletga (bosh suyagidan tashqari barcha skelet qismlari) ham ajratiladi. Boshqa nomi — ichki skelet.

Gidroskelet

Gidroskelet — ayrim hayvonlarda tana shaklini (baʼzan harakatini ham) saqlab turadigan tizim. U tana boʻshligʻidagi suyuqlikning mushak tolalari qisqarishi hisobiga siqilishiga asoslanadi.

Skeletning ahamiyati

Skelet — mezenxima toʻqimasidan hosil boʻlgan, togʻay yoki suyak toʻqimasiorqali oʻzaro birikkan alohida zich tuzilmalar majmuasi. U biologik va mexanik jihatdan bir qator vazifalarni bajaradi hamda harakat apparatining passiv qismini tashkil etadi.

Barcha umurtqali hayvonlarda ichki skelet (endoskelet) bor. Ayrim turlarda u terida hosil boʻladigan, turli darajada rivojlangan tashqi skelet (ekzoskelet) bilan toʻldiriladi (masalan, baʼzi baliqlarning suyak tangachalari). Qattiq skeletning paydo boʻlishi (umurtqasizlarning tashqi skeleti — umurtqasizlar) organizmni atrof-muhitning zararli tashqi taʼsirlaridan himoya qilish imkonini bergan. Umurtqalilarda endoskelet yumshoq toʻqimalar uchun karkas (tayanch) vazifasini bajara boshlagan. Skeletning ayrim qismlari mushaklar harakatga keltiradigan richaglarga aylanishi natijasida yangi — harakatlantirishvazifasi vujudga kelgan. Shunday qilib, skeletning mexanik vazifasi quyidagilarni taʼminlashda namoyon boʻladi: tayanch (yumshoq toʻqimalar va organlarning suyak toʻqimasiga birikishi), harakat (uzun naysimon suyaklarning harakatchan boʻgʻimlar orqali birikishi va ularning mushaklartomonidan harakatga keltirilishi; bu mushaklar impulslar orqali boshqariladi, ular nerv tizimidankeladi) hamda himoya (alohida suyaklardan kanal, quti, suyak qafasi yoki suyak boʻshligʻihosil boʻlishi). Umurtqa kanali va bosh miya qutisi nerv tiziminingtoʻqimalari va organlarini, koʻkrak qafasi esa koʻkrak boʻshligʻidagi hayotiy muhim organlarni (yurak va oʻpka), chanoq esa koʻpayish organlari hamda siydik pufaginihimoya qiladi. Mexanik vazifadan tashqari, umurtqalilar skeleti biologik vazifani ham bajaradi — organizmdagi moddalar, ayniqsa minerallar almashinuvida ishtirok etadi (skelet fosfor, kalsiy, temir va boshqa moddalar zaxirasini saqlaydi). Bundan tashqari, u qon hosil qilish vazifasinibajaradi: suyak iliginihimoya qilish bilan cheklanmay, uning organik tarkibiy qismi.

ham hisoblanadi.

Umurtqalilar skeleti

Baliqlar Baliqlarning umurtqalarialohida, hech bir boʻlimda oʻzaro qoʻshilmagan boʻladi. Ular amfitsel (yaʼni ikki uchidagi yuzasi ham botiq) boʻlib, umurtqalar orasida togʻay qatlami joylashgan; umurtqa tanasi ustidagi nerv yoyi orqa miyanihimoya qiladi. Orqa miya shu yoy orqali oʻtadi. Tana boʻlimidagi umurtqalardan yon tomonlarga qovurgʻalar birikadigan oʻsimtalar tarqaladi. Umurtqa pogʻonasining dum boʻlimida yon oʻsimtalar boʻlmaydi, biroq nerv yoyidan tashqari umurtqaga pastdan birikadigan tomir yoyi mavjud. Bu yoy undan oʻtadigan yirik qon tomir — qorin aortasinihimoya qiladi. Nerv va tomir yoylaridan yuqoriga hamda pastga oʻtkir oʻsimtalar yoʻnaladi. Umurtqa pogʻonasining ikki tomoniga biriktiruvchi toʻqimadaniborat parda tarqaladi. Bu gorizontal toʻsiq (septa) deb ataladi hamda baliq tanasi mushaklarini dorsal (ustki) va ventral (pastki) qismlarga ajratadi; bu qismlar miomerlar deyiladi. Koʻplab qoʻshilib ketgan suyaklardan tuzilgan quruqlik umurtqalilari bosh suyagidan farqli ravishda, baliqlar bosh suyagida mustaqil harakatlana oladigan 40 dan ortiq suyak elementi bor. Shu tufayli jagʻni oldinga choʻzish, ikki tomonga kengaytirish, jabra apparati va ogʻiz boʻshligʻi tubini tushirish mumkin. Harakatchan elementlar bosh miyani. Neyrokranium suyakli baliqlarda evolyutsiya davomida togʻayli baliqlarning togʻay bosh suyagidan shakllanadi va unga teridan hosil boʻlgan suyak plastinkalari qoʻshiladi.

Skelet va mushaklar baliqlarning tayanch-harakat tizimini — baliqlarga harakatlanish va atrof-muhitdagi oʻrnini oʻzgartirish imkonini beruvchi organ va toʻqimalar tizimini hosil qiladi. Evolyutsiya natijasida uning ayrim qismlari boshqa maxsus vazifalarni ham bajarishga moslashgan.

Suvda hamda quruqlikda yashovchilar skeleti

Suvda hamda quruqlikda yashovchilar yoki amfibiyalar (lot. Amphibia) tanasi bosh, tana, dum (dumlilarda) va besh barmoqli oyoq-qoʻllarga boʻlinadi. Bosh tana bilan harakatchan birikkan. Skelet quyidagi boʻlimlardan iborat:

umurtqa pogʻonasida 4 ta boʻlim farqlanadi: boʻyin, tana, dumgʻaza va dum. Umurtqalar soni dumsizlarda 7 tadan oyoqsiz amfibiyalarda 200 tagacha yetadi. Boʻyin umurtqasi bosh suyagining ensa qismi bilan harakatchan birikib, bosh harakatini taʼminlaydi. Shu tariqa, amfibiyalarning yassi va keng bosh suyagi umurtqa pogʻonasi bilan 2 ta boʻgʻim doʻmbogʻiorqali birikadi; ular ensa suyaklaridan hosil boʻlgan. Tana umurtqalariga qovurgʻalar birikadi (dumsizlarda qovurgʻalar boʻlmaydi). Yagona dumgʻaza umurtqasi chanoq kamari bilan tutashgan. Dumsizlarda dum umurtqalari bitta suyakka — urostilga birlashadi.

Oyoq-qoʻllar skeleti kamar skeleti va erkin oyoq-qoʻllar skeletidan iborat. Yelka kamari mushaklar orasida joylashadi va koʻkrak suyagiga birikkan juft kurak, oʻmrov va tumshuqsimon suyaklardan tashkil topadi. Oldingi oyoq-qoʻl skeleti yelka (yelka suyagi), bilak (bilak va tirsak suyaklari) hamda panjadan (kaftusti, kaft va barmoq falangalari suyaklari) iborat. Amfibiyalarning chanoq kamari oʻzaro birikkan juft yonbosh va oʻtirgʻich suyaklar hamda juft qov togʻaylaridan iborat. U yonbosh suyaklari orqali dumgʻaza umurtqasiga birikadi. Orqa oyoq-qoʻl skeletiga son, boldir (katta va kichik boldir suyaklari) hamda kaftoldi, oyoq kafti va barmoq falangalari suyaklarini oʻz ichiga oluvchi oyoq panjasi kiradi. Dumsizlarda bilak va boldir suyaklari qoʻshilib ketgan. Orqa oyoq-qoʻl suyaklari juda uzaygan boʻlib, sakrab harakatlanish uchun kuchli richaglarni hosil qiladi.

Sudralib yuruvchilar skeleti

Sudralib yuruvchilar yoki reptiliyalar (lot. reptilia) skeleti quyidagilarga ajratiladi:

  • oʻq skeleti (umurtqa pogʻonasi);
  • bosh skeleti (bosh suyagi);
  • juft oyoq-qoʻllar skeleti.

Sudralib yuruvchilarning oʻq skeleti suvda hamda quruqlikda yashovchilarnikiga qaraganda aniqroq boʻlimlarga ajralgan. Umurtqa pogʻonasining besh boʻlimi farqlanadi: boʻyin (lot. pars cervicalis), tana (koʻkrak-bel, (lot. pars thoracolumbalis), bel, dumgʻaza (lot. pars sacralis) va dum (lot. pars caudalis). Sudralib yuruvchilarning oʻq skeleti odatda quyidagicha tuzilgan. Umumiy umurtqalar soni turli turlarda har xil (50—80 ta, ilonlarda 140—435 tagacha). Boʻyin boʻlimidagi 7—10 umurtqadan oldingi ikkitasi (atlant va epistrofey) boʻgʻimhosil qiladi. U boshning birinchi boʻyin umurtqasiga nisbatan nafaqat vertikal tekislikda harakatlanishini, balki burilishini ham taʼminlaydi. Tana boʻlimida har biri bir juft qovurgʻaga ega boʻlgan 16—25 ta umurtqa bor. Dastlabki bir nechta umurtqa toʻsh suyagiga birikib, koʻkrak qafasini hosil qiladi (ilonlarda u yoʻq). Dumgʻaza boʻlimi atigi ikki umurtqadan iborat boʻlib, ularning keng koʻndalang oʻsimtalariga chanoqbirikadi. Dum boʻlimida oʻlchami asta-sekin kichrayib boradigan bir necha oʻnlab (15—40) umurtqalar bor. Eng oxirgi dum umurtqalari kichik tayoqchasimon suyakchalardan iborat. Sudralib yuruvchilarning ayrim guruhlarida oʻq skeleti farqlanadi: ilonlarda umurtqa pogʻonasi faqat tana va dum boʻlimlariga aniq ajraladi, toʻsh suyagi boʻlmaydi; toshbaqalarda esa tana umurtqalari kosaning orqa qalqoni bilan birlashib, harakatsiz qoladi.

Bosh suyagi sudralib yuruvchilarda amfibiyalarnikidan ancha kuchli suyaklashgan. Faqat hid bilish kapsulasida va eshitish sohasida oz miqdorda togʻaysaqlanadi. Bosh suyagining oʻq va visseral boʻlimlari embrionda alohida shakllanadi, voyaga yetganda esa birlashadi. Bosh suyagida togʻay kelib chiqishli (oʻrnini bosuvchi yoki birlamchi) hamda koʻplab teri kelib chiqishli (qoplovchi yoki ikkilamchi) suyaklar uchraydi.

Oldingi oyoq-qoʻllar kamari amfibiyalarnikiga oʻxshaydi, ammo suyaklanish darajasi yuqoriroq. Sudralib yuruvchilarning oldingi juft oyoq-qoʻllari yelka, bilak va panjadan, orqa juft oyoq-qoʻllari esa son, boldir va oyoq panjasidantashkil topgan. Oyoq-qoʻllarning barmoq falangalarida tirnoqlar joylashgan.

Qushlar skeleti

Kabutar misolida qush skeleti. 1 — bosh suyagi, 2 — boʻyin umurtqalari, 3 — ayrisimon suyak, 4 — korakoid suyagi, 5 — qovurgʻalarning ilmoqsimon oʻsimtalari, 6 — toʻsh toji, 7 — tizza qopqogʻi, 8 — tsevka, 9 — barmoqlar, 10 — tibiotarsus (katta boldir suyagi), 11 — kichik boldir suyagi, 12 — son suyagi, 13 — oʻtirgʻich suyagi, 14 — qov suyagi, 15 — yonbosh suyagi, 16 — dum umurtqalari, 17 — pigostil, 18 — murakkab dumgʻaza, 19 — kurak suyagi, 20 — bel umurtqalari, 21 — yelka suyagi, 22 — tirsak suyagi, 23 — bilak suyagi, 24 — kaft-bilak suyagi, 25 — kichik barmoq, 26 — katta barmoq, 27 — qanotcha barmogʻi.

Koʻpchilik qushlarning skeleti asosiy harakatlanish usuli boʻlgan uchishga moslashgan. Maxsuslashgan turlarda shoʻngʻish, suzish, yerda yugurish yoki daraxt tanasi va shoxlariga, qoyalarga hamda boshqa tik sirtlarga chiqish moslanishlari mavjud. Qushlar skeleti ancha yengillashgan boʻlib, yengil va mustahkam suyaklardan iborat. Ayrim suyaklarning ichi havo bilan toʻlgan boʻshliqlarga ega; ular «pnevmatik» deb ataladi va nafas olish organlari bilan bogʻlangan.

Bosh suyagi suyaklari oʻzaro qoʻshilgan, ularning orasida choklar yoʻq. Koʻz kosalari katta boʻlib, suyak toʻsiq bilan ajralgan. Bosh suyagi umurtqa pogʻonasiga bitta ensa boʻgʻim doʻmbogʻi orqali tutashadi, pastki jagʻ bosh suyagiga birikadi; bunda kvadrat suyakosib turuvchi tuzilma vazifasini bajaradi. Qushlar bosh suyagining muhim xususiyati — yuqori tumshuqning harakatchanligi: u tishlash kuchini oshiradi va ogʻiz ochilishini kengaytiradi, harakatchan tanglay esa oziq boʻlagini qiziloʻngachga surishga yordam beradi. Koʻplab qushlarning yuqori tumshuq asosi mumsimon teribilan qoplangan. Turli qushlarda tumshuqning shakli va uzunligi, muguz qoplamasi, harakatchanligi va ogʻiz teshigi oʻlchamlari oziqlanishga ixtisoslashuvni aks ettiradi.

Umurtqa pogʻonasi boʻyin, koʻkrak, bel va dum boʻlimlariga boʻlinadi. Boʻyindan tashqari barcha boʻlimlarda koʻplab umurtqalar bir-biriga qoʻshilgan. Bu qushlar tanasining harakatsizligini taʼminlab, uchishda muhim ahamiyat kasb etadi. Qushlarning boʻyni uzun va harakatchan boʻlib, 11—25 ta boʻyin umurtqasidan iborat. Boʻyin juda uzun va egiluvchan, ammo koʻkrak qismida harakatchanlik ancha kamayadi, bel qismida esa butunlay yoʻq. Boʻyin umurtqalari soni 9—25 ta boʻlishi mumkin. Atlant va epistrofeydan tashqari barcha boʻyin umurtqalari geterotsel tipida, yaʼni boʻgʻim yuzalari egarsimon boʻladi. Bu gorizontal va vertikal tekislikda nisbiy harakatni taʼminlaydi, ammo oʻq atrofida aylanishga imkon bermaydi. Boshning oʻz oʻqi atrofida burilishi birinchi (atlant) va ikkinchi (epistrofey) boʻyin umurtqalarining maxsus tuzilishi hisobiga sodir boʻladi. Koʻkrak boʻlimida 3—10 ta umurtqa bor; koʻpchilik qushlarda ular qoʻshilib, orqa suyagini hosil qiladi. Barcha bel, dumgʻaza va dum umurtqalarining bir qismi chanoq bilan birlashib, murakkab dumgʻazadeb ataladigan yagona suyakni hosil qiladi. Erkin dum umurtqalari 5—9 ta. Soʻnggi dum umurtqalari dumgʻaza oxiri suyagini (pigostil) hosil qiladi. Qovurgʻalar ikki qismdan — umurtqa va toʻsh qismlaridan iborat. Qushlarda (bundan palamedeyalarmustasno) qovurgʻalarda ilmoqsimon oʻsimtalarmavjud boʻlib, ularga qovurgʻalararo mushaklarbirikadi. Uchuvchi qushlar va pingvinlarning toʻsh suyagida tojboʻladi, unga kuchli rivojlangan uchish mushaklari (oʻmrovosti va katta koʻkrak mushaklari) birikadi; yuguruvchi qushlarda (tuyaqushlar, kazuarlar va boshqalar) bunday toj yoʻq. Yelka kamari kuchli va uzun korakoid suyaklar, qoʻshilib ketgan oʻmrov suyaklari (ayrisimon suyak) va uzun, ingichka kurak suyaklaridaniborat. Ular qovurgʻalar ustida joylashadi. Kaft va ayrim bilakuzuk suyaklari birlashib, kaft-bilak suyaginihosil qiladi. Faqat ikkita proksimal bilakuzuk suyagi erkin qoladi.

Qushlarning oldingi oyoq-qoʻllari qanotlargaaylangan. Ular yaxshi rivojlangan yelka suyagi, toʻgʻri va ingichkaroq bilak suyagi, egilgan va yoʻgʻonroq tirsak suyagi hamda ayrim suyaklari qisqarib yoki qoʻshilib ketgan panjadan iborat. Panjaning kaft qismi uchlari bilan tutashgan ikkita suyakdan tashkil topib, «kaft-bilak suyagi»ni hosil qiladi. Uch barmoqning rudimentlari saqlanib qolgan, ulardan ikkinchisi eng yaxshi rivojlangan. Shu oʻzgarishlar natijasida oldingi oyoq-qoʻllar yerda yurish qobiliyatini yoʻqotgan.

Qushlarning chanogʻi ochiq tuzilgan: qov va oʻtirgʻich suyaklarining pastki uchlari qarama-qarshi tomondagi mos suyaklarga qoʻshilmaydi (qov suyaklarining birikishi faqat tuyaqushlardauchraydi). Bu yirik tuxum qoʻyishga imkon beradi. Chanoq suyaklarining keng yuzasi va oʻq skeletiga mustahkam birikishi orqa oyoq-qoʻllar uchun tayanch va kuchli mushaklarning birikish joyini hosil qiladi. Nisbatan kalta son suyagining yumaloq boshchasi chanoq kamarining boʻgʻim chuqurchasiga oʻqqa deyarli toʻgʻri burchak ostida kiradi; bu orqa oyoq-qoʻllarning tik holatini taʼminlaydi. Tizza boʻgʻimi old tomondan tizza qopqogʻi bilan qoplangan, u shoʻngʻuvchi qushlarda ayniqsa yaxshi rivojlangan. Katta boldir suyagi kaftoldi (tovon va oshiqsuyaklarining proksimal qismi bilan birlashib, yugurish suyagi yoki katta boldir-kaftoldi suyagini (tibiotarsus) hosil qiladi. Kichik boldir suyagi kichraygan. Kaftoldi suyaklarining distal qatori va oyoq kaftining barcha suyaklari bitta tsevkasuyagiga birlashadi. Bu boʻgʻim va oyoqlarda barmoqlarning tayanchini mustahkamlab, qadam uzunligini oshiradi. Ayniqsa suv boʻyida yashovchi qushlarda (balchiqchil qushlar, uzunoyoqli qushlar, turnalar). Barmoqlar odatda toʻrtta boʻladi, falanga formulasi koʻpincha 2-3-4-5. Qushlarning aksariyatida toʻrt barmoq rivojlangan: birinchisi orqaga, qolgan uchtasi oldinga qaragan. Barmoqlar odatda juda harakatchan boʻlib, ushlash, shoxni changallash, yopishib olish kabi turli harakatlarni bajara oladi. boyoʻgʻlisimonlarda, bananxoʻr qushlarda, baliqchi burgutda va ayrim boshqalarda ikkinchi barmoq ixtiyoriy ravishda oldinga yoki orqaga yoʻnaltirilishi mumkin. Daraxtlarda yashovchi ayrim qushlarda (toʻtiqushlar, kakkular, qizilishtonlar) ikki barmoq oldinga, ikkitasi (birinchi va toʻrtinchi) orqaga qaragan. Barmoqlar uzunligi va tirnoqlarning rivojlanishi ekologik ixtisoslashuvga bogʻliq. Suv boʻyi qushlarining uzun barmoqlari yumshoq tuproqda yurishga imkon beradi; yerda yuguruvchi qushlarda barmoqlar kalta va yoʻgʻon, orqa barmoq esa yoʻqolgan yoki juda kichraygan boʻladi. Oyoq kafti tagida barmoqlarni bukuvchi chuqur mushak payida koʻndalang boʻrtmalar bor. Ular payni mahkam tutadi, shu bois qush uxlayotganida ham mushaklar boʻshashgan holda barmoqlar shoxni mahkam changallab turadi. Har barmoqning oxirgi falangasi yaxshi rivojlangan tirnoq bilan qoplangan. Tirnoqlar yurishda tayanch, tirmashib chiqish, patlarni tozalash va uya qurishda yordam beradi. Ayrim turlar tirnoqlari bilan oʻljani ushlaydi yoki oʻldiradi.

Sutemizuvchilar skeleti

Primatlar skeletlari

Odam skeleti

Skelet (lot. sceleton seu sceletum) umuman suyaklardan (lot. ossa) tashkil topadi. Bu suyaklar tananing yumshoq toʻqimalari uchun qattiq tayanch va mushaklar qisqarish kuchi bilan harakatlantiriladigan richaglar vazifasini bajaradi. Voyaga yetgan odam skeleti taxminan 200—208 ta suyakdan iborat boʻlib, ular turli xil boʻgʻimlar orqali birikadi.

Skelet ikki boʻlimga — oʻq va qoʻshimcha skeletga boʻlinadi. Birinchisiga bosh, yuz, boʻyin va tana suyaklari, ikkinchisiga esa yuqori hamda pastki oyoq-qoʻllar va ularning yelka hamda chanoq kamarlari kiradi. Katta odamning oʻq skeleti 80 ta suyakdan iborat. U bosh suyagi, umurtqa pogʻonasi, 12 juft qovurgʻa va toʻsh suyaginioʻz ichiga oladi. Umurtqa pogʻonasi 33—34 ta umurtqadan iborat. Eng kichik va harakatchan yettita boʻyin umurtqasi eng harakatchan boʻyin boʻlimini hosil qiladi. 12 ta yirikroq koʻkrak umurtqasi qovurgʻalar bilan birga koʻkrak qafasi organlarini himoya qiladigan boʻshliqni hosil qiladi, 5 ta mustahkam bel umurtqasi esa belning pastki qismida joylashadi. Beshta dumgʻaza umurtqasi birlashib, bitta dumgʻaza suyaginihosil qilgan. Qolgan 4—5 ta umurtqa dum suyagini (rivojlanmay qolgan dumimizni) tashkil etadi.

Bosh skeleti

Bosh skeleti — bosh suyagi (lot. cranium), uning alohida suyaklari miya qutisi suyaklari (lot. ossa cranii) va yuz suyaklariga (lot. ossa faciei) boʻlinadi. Miya qutisi suyaklari bosh miyajoylashadigan boʻshliqni hosil qiladi. Yuz suyaklari esa yuzning tayanch tuzilmasini, nafas olish (havo oʻtkazish) yoʻllari hamda hazm nayining boshlangʻich qismlarini hosil qiladi. Har ikkala boʻlim (miya qutisi va yuz suyaklari) koʻplab alohida suyaklardan tuzilgan boʻlib, ular choklar (lot. suturae) orqali harakatsiz birikkan. Istisnolar: pastki jagʻ (lot. mandibula) chakka-pastki jagʻ boʻgʻimi orqali chakka suyagiga (lot. os temporale) bilan harakatchan birikkan; shuningdek, tilosti suyagi (lot. os hyoideum) taqasimon shaklga ega boʻlib, tilningtanasi ostida joylashadi va boshqa suyaklarga boylamlar orqali tutashadi.

Bosh suyagi (lot. cranium) 29 ta suyakdan iborat.

oʻrta quloq suyaklari (2×3 ta suyak):

Tana suyaklari

Tana suyaklari (lot. ossa trunci) tarkibiga umurtqalar (lot. vertebrae) — bir ustun ga birlashib, umurtqa pogʻonasini hosil qiluvchi suyaklar (lot. columna vertebralis), qovurgʻalar (lot. costae) va toʻsh suyagi (lot. sternum).

Umurtqa pogʻonasi (lot. columna vertebralis) 32—34 ta umurtqadan iborat:

Koʻkrak qafasi (lot. compages thoracis) 37 ta suyakdan iborat (ulardan 12 ta koʻkrak umurtqasi umurtqa pogʻonasiga ham kiradi):

Yuqori oyoq-qoʻl suyaklari

Yuqori oyoq-qoʻl skeleti (lot. sceleton membri superioris) yuqori oyoq-qoʻl kamari suyaklariga (lot. ossa cinguli membri superioris) boʻlinadi; unga oʻmrov suyagi (lot. clavicula), kurak suyagi (lot. scapula) va erkin yuqori oyoq-qoʻl suyaklari (lot. ossa membri superioris liberi) kiradi. Ularga yelka suyagi (lot. humerus), bilak suyaklari (lot. ossa antebrachii) va qoʻl panjasi suyaklari (lot. ossa manus) kiradi. Yelka, bilak, qoʻl panjasi va kaft jami 64 ta suyakdan iborat. Eng murakkab tuzilgan qism — kaft: unda 8 ta bilakuzuk suyagi, 5 ta kaft suyagi, bosh barmoqda 2 ta va qolgan barmoqlarning har birida 3 tadan suyak bor.

Yuqori oyoq-qoʻl kamari (lot. cingulum membri superioris) (2×2 ta suyak):

Yuqori oyoq-qoʻlning erkin qismi (lot. pars libera membri superioris) (2×3 ta suyak)

Yelka (lot. brachium) :

Bilak (lot. anterbrachium):

Qoʻl panjasi (lot. manus) (2×27 ta suyak).

Pastki oyoq-qoʻl suyaklari

Pastki oyoq-qoʻl skeleti (lot. sceleton membri inferioris) pastki oyoq-qoʻl kamari suyaklariga (lot. ossa cinguli membri inferioris), jumladan chanoq suyaklari (lot. ossa coxae) va erkin pastki oyoq-qoʻl suyaklariga (lot. ossa membri inferioris liberi) boʻlinadi. Son sohasida ular son suyagi (lot. femur), boldir sohasida katta boldir (lot. tibia) va kichik boldir (lot. fibula) suyaklari bilan, oyoq panjasi sohasida esa (lot. pes) kaftoldi (lot. ossa tarsi), oyoq kafti (lot. ossa metatarsi) va barmoq falangalari suyaklari (lot. ossa digitorum pedis seu phalanges digitorum pedis) bilan ifodalanadi. Chanoq va pastki oyoq-qoʻllar 62 ta suyakdan iborat. Chanoqda sezilarli jinsiy dimorfizmkuzatiladi: erkaklar va ayollarda uning shakli va oʻlchamlari farqlanadi. Tananing har ikki tomonida chanoq yonbosh, oʻtirgʻich va qov suyaklaridan tashkil topgan. Oyoq panjasida 7 ta kaftoldi suyagi, 5 ta oyoq kaftisuyagi, bosh barmoqda 2 ta va qolgan barmoqlarning har birida 3 tadan suyak mavjud.

Pastki oyoq-qoʻl kamari (lot. cingulum membri inferioris)

Pastki oyoq-qoʻlning erkin qismi (lot. pars libera membri inferioris) (2×30 ta suyak)

Son (lot. femur):

Boldir (lot. crus):

Oyoq panjasi (lot. pes, lot. pedis) (2×26 ta suyak)

  • Kaftoldi (lot. tarsus) (2×7 ta suyak):
  • Oyoq kafti (lot. metatarsus):
  • Barmoq suyaklari (lot. ossa digitorum) (2×14 ta suyak) — har bir oyoq panjasida 5 tadan barmoq boʻlib, har bir barmoqda 3 tadan falanga bor, faqat bosh (I) barmoq (lot. hallux)da 2 ta falanga boʻladi:
    • proksimal falanga (lot. phalanx proximalis) (2×5 ta suyak);
    • oʻrta falanga (lot. phalanx media) (2×4 ta suyak);
    • distal falanga (lot. phalanx distalis) (2×5 ta suyak).

Gidroskelet

Gidroskeletga sakkiznurlilar poliplaridasuyuqlik bilan toʻlgan gastral boʻshliq shaklidagi tuzilma misol boʻla oladi. U polipning tana shaklini saqlab turadi.

Havolalar