| Nerv to‘qimasi | |
|---|---|
| | |
| Kataloglar | |
Nerv to‘qimasi — to‘qima bo‘lib, ektodermal kelib chiqishga ega. U ixtisoslashgan tuzilmalar tizimidan iborat bo‘lib, bu tuzilmalar nerv tizimining asosini tashkil etadi va uning vazifalarini bajarishi uchun sharoit yaratadi. Nerv to‘qimasi ta’sirlovchilarni nerv impulslarini hosil qilish orqali qabul qiladi va bu impulslarni effektorga uzatib, organizm bilan tashqi muhit o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi. Nerv to‘qimasi to‘qimalar, a’zolar va organizm tizimlarining o‘zaro ta’sirini hamda ularning faoliyati boshqarilishini ta’minlaydi.
Nerv to‘qimalari nerv tizimini hosil qiladi, shuningdek, nerv tugunlari, orqa miya va bosh miya tarkibiga kiradi. Ular nerv hujayralari — neyronlardan iborat bo‘lib, neyron tanasi yulduzsimon shaklga, uzun va qisqa o‘simtalarga ega. Neyronlar ta’sirni qabul qiladi (afferent, sezuvchi, retseptor yoki markazga intiluvchi neyronlar) va qo‘zg‘alishni mushaklarga, teriga hamda boshqa to‘qima va a’zolarga uzatadi (efferent, harakatlantiruvchi, motor yoki markazdan qochuvchi neyronlar). Nerv to‘qimalari organizmning uyg‘un ishlashini ta’minlaydi.
Tuzilishi
Nerv to‘qimasi asosiy vazifani bajaradigan neyronlar (neyrotsitlar), shuningdek, neyrogliyadan tashkil topgan. Neyrogliya neyronlar uchun o‘ziga xos mikromuhitni ta’minlaydi. Nerv to‘qimasi tarkibiga ependima (ayrim olimlar uni gliyadan alohida ajratadi), ayrim manbalarga ko‘ra esa o‘zak hujayralar (ular bosh miyaning uchinchi qorinchasi sohasida joylashib, u yerdan hid bilish piyozchasiga ko‘chadi; shuningdek, ular gippokampning tishsimon pushtasida ham uchraydi).
Neyronlar
Neyronlar — nerv hujayralari bo‘lib, nerv tizimi va nerv to‘qimasining tuzilish-funksional, mediatorlik va metabolik birliklaridir. Ularning tanasi va o‘simtalari mavjud. O‘simtalar orasida dendritlar — boshqa neyronlar, retseptor hujayralar yoki bevosita tashqi ta’sirlovchilardan signallarni qabul qilib, nerv impulsini perikarion (hujayra tanasi) tomon olib boruvchi o‘simtalar hamda aksonlar — nerv signallarini hujayra tanasidan innervatsiya qilinadigan a’zolar va boshqa nerv hujayralariga yetkazuvchi o‘simtalar farqlanadi. Neyronda dendritlar ko‘p bo‘lishi mumkin, akson esa faqat bitta bo‘ladi (bunday hujayralar multipolyar hujayralar deyiladi va ular nerv hujayralari orasida eng keng tarqalgan). Shuningdek, aksonsiz, unipolyar (bitta o‘simtali), bipolyar (ikki o‘simtali, ulardan biri akson, ikkinchisi dendrit) va psevdounipolyar (perikariondan bitta o‘simta chiqib, u deyarli darhol T shaklida akson va dendritga ajraladi) neyronlar ham uchraydi.
Neyrogliya
Neyrogliya — vazifalari va qisman kelib chiqishi jihatidan birlashgan yordamchi hujayralarning murakkab majmuasidir.
- Mikrogliya hujayralari, «gliya» tushunchasiga kiritilsa-da, aslida nerv to‘qimasiga mansub emas, chunki ular mezodermal kelib chiqishga ega (monotsitar), biroq ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, ular turli kelib chiqishga ega hujayralardan iborat bo‘lib, bir qismi ektodermal kelib chiqishlidir. Ular fagotsitozni amalga oshiradi.
- Ependima hujayralari (ayrim olimlar ularni gliyadan alohida ajratadi) markaziy nerv tizimi qorinchalari va orqa miyaning markaziy kanalini qoplab turadi. Ularning yuzasida kiprikchalar bo‘lib, shu kiprikchalar orqa miya suyuqligining oqimini ta’minlaydi.
- Makrogliya glioblastlardan rivojlanadi hamda tayanch, chegaralovchi, trofik va sekretor vazifalarni bajaradi.
Vazifalari

- Ta’sirni qabul qilish vazifasi;
- Nerv impulsini hosil qilish va o‘tkazish;
- Nerv impulsini ishchi hujayralarga uzatish;
- Sekretor (ekzokrin va endokrin) vazifa;
- To‘siq vazifasi;
- Moslashuv-trofik vazifa;
- Boshqaruv vazifasi (a’zolar va to‘qimalarning faoliyatini boshqaradi);
- Gomeostatik vazifa.
Embriogenez
Nerv to‘qimasining embrional boshlang‘ich hujayralari neyrulyatsiya (ya’ni nerv nayining hosil bo‘lishi) jarayonida paydo bo‘ladi. Tashqi muhit va bir vaqtda rivojlanayotgan tuzilmalar (eng avvalo, xorda) ta’siri natijasida qushlar va sutemizuvchilarning ektodermasida nerv egatchasi hosil bo‘ladi. Uning chetlari nerv burmalari deb ataladi. Bu burmalar bir-biriga yaqinlashib, ustidagi ektodermadan ajralib chiqadigan nerv nayini hosil qiladi. Birikkan burmalar nerv qirrasini hosil qiladi. Uning hujayralari tananing gavda qismida yon va qorin tomonga ko‘chib, ganglioz plastinkani hosil qiladi. Bu plastinkadan neyroblastlar va glioblastlar — orqa miya va vegetativ gangliylarning neyronlari hamda neyrogliyasini hosil qiluvchi boshlang‘ich hujayralar rivojlanadi.
Nerv qirrasi hujayralarining bir qismi ektoderma ostida tarqalib, melanoblastlarni — terining pigment hujayralari ajdodlarini hosil qiladi. Bosh sohasidagi nerv hujayralari bosh miya nervlari yadrolarining shakllanishida qatnashadi. Ularning bir qismi boshning ikki yonidagi ektoderma qalinlashgan joylar — nerv plakodalaridan hosil bo‘ladi.
Nerv nayi hujayralari — medulloblastlar — neyroblastlarga va glioblastlarga ixtisoslashadi. Ular orqa miya va bosh miya neyronlari hamda neyrogliyasining boshlang‘ich hujayralaridir. Medulloblastning neyroblastga aylanishi hujayra sitoskeleti bilan chambarchas bog‘langan va aksonga xos bo‘lgan neyromodullin (GAP-43) ta’sirida sodir bo‘ladi. Hujayrada ushbu oqsilning paydo bo‘lishi uning ixtisoslasha boshlaganidan dalolat beradi.
Embrional boshlang‘ich tuzilmalardan ajralib, ixtisoslashish va ko‘chish jarayonida medulloblastlar hamda neyroblastlar bo‘linish qobiliyatini yo‘qotadi, noksimon shaklga kiradi, ularning yadrosi va ergastoplazmasi o‘ziga xos tarzda qayta tuziladi. Hujayraning uchli tomonida avval bitta, keyin esa qolgan o‘simtalar shakllanadi. Ularning har biri akson ham, dendrit ham bo‘lishi mumkin, biroq o‘simtada GAP-43 neyromodullinining to‘planishi uning aksonga aylanishiga olib keladi. Ixtisoslashish boshlanganining muhim belgisi — sitoplazmada ingichka fibrillalarning paydo bo‘lishidir; ularning soni asta-sekin ko‘payadi. Neyroblastlar faol va ma’lum yo‘nalishda ko‘chadi (o‘simtalar xemotropizm xususiyatiga ega, shu sababli ular boshqa neyroblast bilan uchrashish uchun qaysi yo‘nalishda o‘sishi kerakligini go‘yoki «biladi». Hujayralarning ko‘chishi va o‘zaro aloqa o‘rnatishiga radial gliya ham yordam beradi. Radial gliya embrional to‘qima bo‘lib, ko‘plab o‘simtalarga ega; dendritlar va aksonlar shu o‘simtalar bo‘ylab bir-birini topishi mumkin). To‘liq shakllangan neyronlar o‘rtasida o‘ziga xos hujayralararo aloqa tuzilmalari — sinapslar orqali tartibli munosabatlar o‘rnatiladi.
Glioblastlar ko‘chib, makrogliyani tashkil etuvchi gliotsitlarga aylanganidan va ixtisoslashganidan keyin ham yuqori darajadagi ko‘payish faolligini saqlab qoladi.
Mikrogliya monotsitoblastlardan hosil bo‘ladi. Bu hujayralar suyak ko‘migidan nerv to‘qimasi gistogenezi kechadigan joylarga ko‘chadi.
Gistogenez davomida neyronlarning katta qismi apoptoz yo‘li bilan nobud bo‘ladi (25 dan 80 % gacha). Ular qatoriga nishon a’zolar bilan aloqa o‘rnatmagan va ulardan o‘ziga xos trofik omillarni olmagan barcha neyrotsitlar, shuningdek, boshqa neyronlar bilan noto‘g‘ri aloqalar o‘rnatgan neyronlar kiradi. Aniqlanishicha, gistogenez jarayonida dastlab zarur bo‘lganidan ancha ko‘p neyrotsit hosil bo‘ladi, keyin ortiqchalari apoptozga uchraydi. Sinapslar va neyron tarmoqlari ham xuddi shunday shakllanadi: dastlab ular zarur miqdordan ko‘proq hosil bo‘ladi, keyin esa soni kerakli darajagacha kamayadi.
Quyi xordalilarda neyrulyatsiya jarayoni biroz boshqacha kechadi.