
Kosmik apparat (KA) — turli vazifalarni bajarish uchun kosmik fazoda foydalaniladigan texnik qurilmalarning umumiy nomi; ular, shuningdek, tadqiqot va boshqa turdagi ishlarni osmon jismlari sirtida olib borish uchun ham ishlatiladi.
Ular quyidagilarga bo‘linadi: uchuvchisiz (ISZ, AMS va boshqariladigan kosmik apparatlar (kosmik kema, orbital stansiya).
Kosmik apparatlarni orbitaga chiqarish vositasi bo‘lib xizmat qiladiganlar — raketa-tashuvchilar yoki samolyotlar.
Umumiy ma’lumot
Kosmik apparatning asosiy vazifalaridan biri — odamlar yoki uskunalarni tashish. Yer atmosferasining yuqori qatlamida — ya’ni yaqin kosmosda harakatlanadigan apparat kosmik kema (KK) yoki kosmik uchish apparati (KUA) deb ataladi.
Kosmik apparatlardan foydalanish sohalari ularni quyidagi guruhlarga ajratishni belgilaydi:
- suborbital;
- Yerga yaqin orbital — Yerning sun’iy yo‘ldoshlari geosentrik orbitalari bo‘ylab harakatlanadigan;Yerning sun’iy yo‘ldoshlari;
- sayyoralararo (ekspeditsion);
- sayyora sirtiga mo‘ljallangan.
Quyidagilar farqlanadi: avtomatik sun’iy yo‘ldoshlar (ISZ) — Yer orbitasidagi apparatlar va boshqariladigan kosmik apparatlar. Boshqariladigan kosmik apparatlarga, xususan, barcha turdagi boshqariladigan kosmik kemalar va orbital kosmik stansiyalar kiradi. (Garchi zamonaviy orbital stansiyalar parvozni yaqin kosmos hududida amalga oshirsa va rasman «kosmik uchish apparatlari» deb atalishi mumkin bo‘lsa-da, shakllangan an’anaga ko‘ra, ular «kosmik apparatlar» deb nomlanadi.)
«Kosmik uchish apparati» nomi ba’zan faol (ya’ni manevr bajaradigan) ISZlarni passiv sun’iy yo‘ldoshlardan farqlash maqsadida ham ishlatiladi. Aksariyat hollarda esa «kosmik uchish apparati» va «kosmik apparat» atamalari sinonim hisoblanadi va bir-birining o‘rnida qo‘llanadi.
So‘nggi vaqtlarda faol tadqiq etilayotgan orbital-gipertovushli uchish apparatlarini aviatsiya-kosmik tizimlar (AKT) tarkibiy qismlari sifatida yaratish loyihalarida havo-kosmik apparat (HKA) atamasi ham kosmoplanlar va kosmik samolyotlar kabi AKT tarkibidagi apparatlarni — havosiz kosmik fazoda ham, Yerning zich atmosferasida ham boshqariladigan parvozni amalga oshirishga mo‘ljallangan qurilmalarni — anglatish uchun ishlatiladi.
Yerning sun’iy yo‘ldoshlariga ega mamlakatlar bir necha o‘nlab bo‘lsa-da, avtomatik qaytuvchi va sayyoralararo KA yaratishning eng murakkab texnologiyalarini atigi bir nechta mamlakat o‘zlashtirgan — SSSR/Rossiya, AQSH, Xitoy, Yaponiya, Hindiston, Yevropa/ESA. Boshqariladigan kosmik kemalar ulardan faqat dastlabki uchtasida mavjud (bundan tashqari, Yaponiya va Yevropada orbitalarda odamlar tashrif buyuradigan kosmik apparatlar — XKS modullari va yuk kemalari ko‘rinishida mavjud). Shuningdek, faqat dastlabki uch davlatda orbitalarda ISZlarni tutib olish texnologiyasi mavjud (garchi Yaponiya va Yevropa bu imkoniyatga tutashuvlar orqali yaqinlashgan bo‘lsa-da).
2024-yilda 251 ta muvaffaqiyatli kosmik apparat uchirilishi amalga oshirildi (apparatlarning o‘zi bundan ko‘proq bo‘lgan, chunki bitta uchirishda bir nechta apparat orbitaga chiqarilishi mumkin). Ulardan Rossiya 17 tasini amalga oshirdi.

Tasnif
Ishlash rejimiga ko‘ra kosmik apparatlarning quyidagi turlari farqlanadi:
- Yerning sun’iy yo‘ldoshlari — barcha apparatlarning umumiy nomi; ular geosentrik orbitada, ya’ni Yer atrofida aylanadi;
- avtomatik sayyoralararo stansiyalar (kosmik zondlar) — Yer va Quyosh tizimining boshqa osmon jismlari o‘rtasida parvoz qiladigan apparatlar; bunda ular o‘rganilayotgan jism atrofidagi orbitaga chiqishi yoki uni uchib o‘tish trayektoriyasidan tadqiq etishi mumkin; ayrim apparatlar bundan so‘ng Quyosh tizimi chegarasidan tashqariga yo‘naltiriladi;
- Kosmik kemalar quyidagilarga bo‘linadi: avtomatik va boshqariladigan — yuklar va odamlarni Yer orbitasiga olib chiqish uchun ishlatiladi; boshqa sayyoralarning orbitalariga parvoz qilish rejalari ham mavjud;
- orbital stansiyalar — odamlarning Yer orbitasida uzoq vaqt bo‘lishi va ishlashi uchun mo‘ljallangan apparatlar;
- qo‘nish apparatlari — sun’iy yo‘ldosh orbitasidan yoki sayyoralararo trayektoriyadan foydali yukni tushirish va uni Yer yoxud boshqa osmon jismi sirtiga yumshoq qo‘ndirish uchun ishlatiladi. Foydali yuk tarkibiga odamlar, statsionar tadqiqot stansiyalari, sayyorayurarlar va boshqalar kiradi;
- sayyorayurarlar — avtomatik laboratoriya majmualari yoki transport vositalari bo‘lib, sayyora va boshqa osmon jismlari sirtida harakatlanish uchun mo‘ljallangan.
Qaytish funksiyasi mavjudligiga ko‘ra:
- qaytariladigan — odamlar va materiallarni Yerga qaytarishni nazarda tutadi; bunda yumshoq yoki qattiq qo‘nish amalga oshiriladi;
- qaytarilmaydigan — xizmat muddati tugagach, odatda orbitadan chiqib atmosferada yonib ketadi yoki utilizatsiya orbitasiga;
- qayta foydalaniladigan apparatlar — konstruksiyasi ulardan qayta-qayta (ko‘p marta) foydalanishni nazarda tutadi.
Bajaradigan funksiyalariga ko‘ra quyidagi sinflar ajratiladi:
- meteorologik;
- navigatsion;
- aloqa sun’iy yo‘ldoshlari, teleko‘rsatuvlar, telekommunikatsiya sun’iy yo‘ldoshlari
- ilmiy-tadqiqotga oid;
- razvedka va harbiy sun’iy yo‘ldoshlar;
- boshqalar.
Ko‘plab kosmik apparatlar bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifani bajaradi.
- Avtomatik kosmik apparat «Kassini-Gyuygens», Saturn sayyorasini, halqalarini va uning yo‘ldoshlarini tadqiq etayotgan
(rassom tasviri)
Parvoz xususiyatlari
Umuman olganda, kosmik apparat parvozida quyidagi bosqichlar ajratiladi: orbitaga chiqarish bosqichi, orbital parvoz va qo‘nish bosqichi. Orbitaga chiqarish bosqichida kosmik apparat belgilangan yo‘nalishda zarur kosmik tezlikka ega bo‘lishi kerak. Orbital bosqich apparatning osmon mexanikasi qonunlariga muvofiq inersial harakati bilan tavsiflanadi. Qo‘nish bosqichida qaytayotgan apparat tezligi qo‘nish uchun ruxsat etilgan qiymatgacha kamaytirilishi kerak.
Bort tizimlari
Kosmik apparat bir nechta tarkibiy qismdan iborat. Eng avvalo, bu — apparat oldiga qo‘yilgan vazifani bajarishni ta’minlaydigan maqsadli uskuna. Maqsadli uskunadan tashqari, odatda apparatning kosmik fazoda uzoq vaqt ishlashini ta’minlaydigan bir qator xizmat tizimlari ham bo‘ladi. Bular: energiya ta’minoti, haroratni boshqarish, radiatsiyadan himoyalash, harakatni boshqarish, yo‘nalishni aniqlash, favqulodda qutqaruv, qo‘nish, boshqaruv, tashuvchi raketadan ajralish, bosqichlarni ajratish va tutashish, bort radiokompleksi hamda hayotni ta’minlash tizimlaridir. Kosmik apparat bajaradigan vazifaga qarab, sanab o‘tilgan ayrim xizmat tizimlari bo‘lmasligi mumkin. Masalan, aloqa sun’iy yo‘ldoshlarida favqulodda qutqaruv va hayotni ta’minlash tizimlari bo‘lmaydi.
Elektr ta’minoti tizimi
Kosmik apparat tizimlarining mutlaq ko‘pchiligi elektr energiyasini talab qiladi; elektr energiyasi manbai sifatida odatda quyosh panellari va kimyoviy akkumulyatorlar birgalikda ishlatiladi. Kamroq hollarda boshqa manbalar, masalan, yoqilg‘i elementlari, radioizotop batareyalar, yadro reaktorlari, bir martalik galvanik elementlar.
Harorat rejimini ta’minlash tizimi
Kosmik apparat uzluksiz ravishda ichki manbalardan (asboblar, agregatlar va hokazo) hamda tashqi manbalardan issiqlik oladi: Quyoshning bevosita nurlanishi, sayyoradan qaytgan nurlanish, sayyoraning o‘z nurlanishi va apparat balandligida sayyora atmosferasining qoldiqlari bilan ishqalanish. Shu bilan birga, apparat nurlanish ko‘rinishida issiqlikni yo‘qotadi. Kosmik apparatlarning ko‘plab uzellari harorat rejimiga juda talabchan bo‘lib, qizib ketish yoki haddan tashqari sovib ketishga bardosh bermaydi. Olinayotgan issiqlik energiyasi va tashqariga berilayotgan energiya o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, issiqlik energiyasini apparat konstruksiyalari o‘rtasida qayta taqsimlash va shu orqali belgilangan haroratni ta’minlash bilan harorat rejimini ta’minlash tizimi shug‘ullanadi.
Boshqaruv tizimi
Apparatning yo‘nalishini belgilash va manevrlarni bajarish uchun uning dvigatel qurilmasini boshqaradi. Odatda, apparat holatini nazorat qilish va boshqarish maqsadida maqsadli uskuna hamda boshqa xizmat quyi tizimlari bilan bog‘langan bo‘ladi. Qoida tariqasida, bort radiokompleksi orqali yerdagi boshqaruv xizmatlari bilan axborot almasha oladi.
Aloqa tizimi
Kosmik apparat holatini nazorat qilish, uni boshqarish va maqsadli uskunadan axborot uzatish uchun yerdagi boshqaruv majmuasi bilan aloqa kanali zarur. Buning uchun asosan radioaloqa ishlatiladi. KA Yerdan uzoq masofada bo‘lganda, tor yo‘naltirilgan antennalar va ularni yo‘naltirish tizimlari talab etiladi.
Hayotni ta’minlash tizimi
Bu tizim boshqariladigan KA, shuningdek, bortida biologik tajribalar o‘tkaziladigan apparatlar uchun zarur. U zarur moddalar zaxirasini, shuningdek, ularni qayta tiklash va utilizatsiya qilish tizimlarini o‘z ichiga oladi.
Yo‘nalishni aniqlash tizimi
KAning joriy yo‘nalishini aniqlash qurilmalarini (Quyosh datchigi, yulduz datchiklari va hokazo) hamda ijro mexanizmlarini (yo‘nalish dvigatellari va kuch giroskoplari) o‘z ichiga oladi.
Dvigatel qurilmasi
KAning tezligi va harakat yo‘nalishini o‘zgartirish imkonini beradi. Odatda kimyoviy raketa dvigateli, biroq elektr, yadro va boshqa turdagi dvigatellar ham qo‘llanishi mumkin; shuningdek, quyosh yelkani.
Favqulodda qutqaruv tizimi
Bu tizim boshqariladigan kosmik apparatlar uchun, shuningdek, quyidagi apparatlar uchun ham xos: yadro reaktorlari bilan jihozlangan apparatlar ( (US-A) va yadro jangovar kallaklariga ega apparatlar (R-36orb).
Fantastikadagi kosmik kemalar
Kosmik fazoni o‘zlashtirish — ilmiy fantastikaning asosiy syujetlaridan biri hisoblanadi. Xususan, ilmiy fantastika kosmik kemalarning ehtimoliy turlari va sinflarini tasvirlaydi hamda ulardan foydalanish xususiyatlari haqida farazlar ilgari suradi. Yulduz tizimi ichida, xususan, sayyoralar o‘rtasida harakatlanish uchun mo‘ljallangan kosmik kemalar ayrim mualliflarda sayyoralararo kemalar deb ataladi. Odatda, ular reaktiv tortish kuchidan zamonaviy kosmik apparatlarga o‘xshab foydalanadi. Biroq ulardan farqli ravishda, ilmiy-fantastik sayyoralararo kemalar (shuningdek, istiqbolli loyihalardagi kemalar) reaktiv tortish kuchini texnologik jihatdan ancha ilg‘or dvigatellar (jumladan, impulsli, ionli, yadro va termoyadro dvigatellari) yordamida hosil qiladi. Ba’zan bunday kemalar shunchaki raketalar.
Yulduzlararo va galaktikalararo masofalarni bosib o‘tish uchun yulduzlararo kemalarHozirgi texnologiya yulduzlararo parvozlar uchun maqbul tezlikka ega apparatlar yaratish imkonini bermaydi. Ilmiy fantastikada yorug‘likdan sekin (yorug‘lik tezligidan past tezlikda harakatlanadigan) hamda yorug‘likdan tez kemalar (yorug‘likdan yuqori tezlikda harakatlanadigan). Yorug‘likdan sekin harakatlanuvchi yulduzlararo kemalar asosiy dvigatellar sifatida foton qurilmasidan foydalanishi mumkin. Yorug‘likdan tez harakatlanuvchi yulduzlararo kemalarda eng ko‘p qo‘llanadigan dvigatellar — giper- (subfazodada harakatlanish uchun) yoki vark-dvigatellar (kema atrofidagi fazoni egrilantiruvchi). Giper-dvigatelli yulduzlararo kemalarning eng yorqin misoli — film « «Yulduz darvozalari» va serial « «Yulduz darvozalari: SG-1» (masalan, «BC-304» sinfidagi Yer kemalari, jumladan, «Dedal». Vark-dvigatelli yulduzlararo kemalarga yana bir misol — «Yulduzlar yo‘li» serial va filmlaridagi kemalardir (masalan, barcha «Enterprayz» kemalari va ular mansub bo‘lgan kema sinflari). Dastlabki kosmik kemalardan biri — «Kumush qirolicha» — Ayzek Azimovning «Vesta asirligida» hikoyasida tilga olinadi. (1938)