

Asteroid (2006-yilgacha keng tarqalgan sinonimi — kichik sayyora) — nisbatan kichik osmon jismi Quyosh tizimida, u orbita bo‘ylab Quyosh atrofida harakatlanadi. Asteroidlar massa va o‘lcham jihatidan ancha kichik sayyoralarga, nisbatan shakli notekis bo‘ladi va atmosferaga ega emas, biroq ularda yo‘ldoshlar. Ular Quyosh tizimining kichik jismlari toifasiga kiradi.
Ta’riflar
«Asteroid» atamasi (qadimgi yunoncha ἀστεροειδής — «yulduzga o‘xshash», ἀστήρ — «yulduz» va εἶδος — «ko‘rinish, tashqi qiyofa, sifat» so‘zlaridan) bastakor Charlz Byorni tomonidan o‘ylab topilgan va Uilyam Gershel tomonidan joriy etilgan. Bunga sabab, bu obyektlar teleskopda kuzatilganda nuqtalar kabi ko‘rinardi, xuddi yulduzlarga, sayyoralardan farqli ravishda, ular teleskopda disk shaklida ko‘rinadi. «Asteroid» atamasining aniq ta’rifi hozirgacha shakllanmagan. 2006-yilgacha asteroidlarni kichik sayyoralar.
Tasniflashning asosiy mezoni — jismning o‘lchami. Diametri 30 m dan katta jismlar asteroidlar hisoblanadi, undan kichik jismlar esa meteoroidlar.
2006-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi asteroidlarning aksariyatini Quyosh tizimining kichik jismlari.
Quyosh tizimidagi asteroidlar

Quyosh tizimida yuz minglab asteroidlar aniqlangan. Kichik sayyoralar markazi ma’lumotlariga ko‘ra, 1-aprel 2017-yil holatiga 729 626 ta kichik sayyora aniqlangan, 2016-yil davomida esa 47 034 ta kichik jism topilgan. 11-sentabr 2017-yil holatiga ma’lumotlar bazasida 739 062 ta obyekt qayd etilgan, ulardan 496 915 tasining orbitasi aniq belgilangan va ularga rasmiy raqam berilgan; 19 000 dan ortiq asteroidning rasman tasdiqlangan nomi bor edi. Quyosh tizimida 1,1 milliondan 1,9 milliontagacha obyekt bo‘lishi taxmin qilinadi; ularning o‘lchami 1 km dan katta. Hozircha ma’lum bo‘lgan asteroidlarning aksariyati asteroidlar kamarida, ikki sayyoraning orbitalari oralig‘ida joylashgan: Mars va Yupiter.
Quyosh tizimidagi eng katta asteroid deb hisoblangan Serera, uning o‘lchamlari taxminan 975×909 km, biroq 24-avgust 2006-yilda u mitti sayyora maqomini oldi. Yana ikkita eng yirik asteroid — (2) Pallada va (4) Vesta diametri ~500 km. (4) Vesta asteroidlar kamaridagi oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan yagona obyektdir. Boshqa orbitalar bo‘ylab harakatlanadigan asteroidlarni ham Yerga yaqinlashgan paytida oddiy ko‘z bilan kuzatish mumkin (masalan, (99942) Apofis).
Asosiy kamardagi barcha asteroidlarning umumiy massasi 3,0—3,6⋅1021 kg, bu taxminan 4 % Oy massasini tashkil etadi. Sereraning massasi — 9,5⋅1020 kg, ya’ni umumiy massaning taxminan 32 % ini tashkil qiladi. Uchta eng yirik asteroid — (4) Vesta (9 %), (2) Pallada (7 %) va (10) Gigeya (3 %) bilan birgalikda bu ko‘rsatkich 51 % ga yetadi. Demak, asteroidlarning mutlaq ko‘pchiligi astronomik o‘lchovlar nuqtayi nazaridan juda kichik massaga ega.
Asteroidlarni o‘rganish
Asteroidlarni o‘rganish 1781-yilda Uilyam Gershel tomonidan Uran sayyorasi kashf etilgach boshlandi. Uning o‘rtacha geliotsentrik masofasi Titsius–Bode qoidasiga mos kelgan.
XVIII asr oxirida Frans Ksaver 24 nafar astronomdan iborat guruh tuzdi. 1789-yildan boshlab bu guruh sayyorani qidirdi; u Titsius–Bode qoidasiga ko‘ra, taxminan 2,8 astronomik birlik masofada Quyoshdan — Mars va Yupiter orbitalari oralig‘ida joylashishi kerak edi. Vazifa ma’lum bir vaqtda barcha yulduzlarning zodiak yulduz turkumlari hududidagi koordinatalarini qayd etishdan iborat edi. Keyingi tunlarda koordinatalar qayta tekshirilib, sezilarli masofaga siljigan obyektlar ajratib olinar edi. Qidirilayotgan sayyoraning taxminiy siljishi soatiga taxminan 30 burchak sekund bo‘lishi kerak edi, bu esa uni oson payqash imkonini berardi.
Taqdirning kinoyali tasodifiga ko‘ra, birinchi asteroid — Serera, italiyalik Juzeppe Pyatsi tomonidan kashf etilgan. U ushbu loyihada ishtirok etmagan; asteroid 1801-yilda, asrning birinchi kechasidayoq tasodifan topildi. Yana uchta asteroid — (2) Pallada, (3) Yunona va (4) Vesta keyingi bir necha yil ichida kashf etildi; oxirgisi — Vesta — 1807-yilda topildi. Keyingi 8 yil davomida samarasiz qidiruvlardan so‘ng, aksariyat astronomlar u yerda boshqa hech narsa yo‘q, degan qarorga kelib, tadqiqotlarni to‘xtatdilar.
Biroq Karl Lyudvig Xenke qat’iyat ko‘rsatdi va 1830-yilda yangi asteroidlarni qidirishni qayta boshladi. O‘n besh yil o‘tib, u Astreyani — 38 yil ichida kashf etilgan birinchi yangi asteroidni topdi. U yana Gebani ikki yilga yetmasdan keyin kashf etdi. Shundan so‘ng boshqa astronomlar ham qidiruvga qo‘shildi va keyinchalik har yili kamida bittadan yangi asteroid kashf etila boshladi (1945-yildan tashqari).
1891-yilda Maks Volf asteroidlarni qidirishda ilk bor astrofotografiya, bu usul avvalgi vizual kuzatish usullariga nisbatan yangi asteroidlarni aniqlashni ancha tezlashtirdi: Maks Volfning o‘zi 248 ta asteroidni kashf etdi, ularning dastlabkisi (323) Bryusiya edi. Undan oldin esa 300 tadan sal ko‘proq asteroid aniqlangan edi. Hozir oradan bir asr o‘tib, 385 mingta asteroid rasmiy raqamga ega, ulardan 18 ming tasiga esa nom ham berilgan.
2010-yilda AQSh, Ispaniya va Braziliya dan kelgan ikki mustaqil astronomlar guruhi asosiy kamaridagi eng yirik asteroidlarning biri yuzasida suv muzi borligini bir vaqtda aniqlaganini ma’lum qildi. Gap Femida haqida bormoqda. Bu kashfiyot Yerdagi suvning kelib chiqishini tushunishga yordam beradi. Yer mavjudligining dastlabki davrida suvning yetarli miqdorini saqlab qolish uchun haddan tashqari issiq bo‘lgan. Bu modda Yerga keyinroq kelgan bo‘lishi kerak. Avval suvni Yerga kometalar olib kelgan, deb taxmin qilingan, biroq izotop tarkibi Yer suvi va kometalardagi suv tarkibi bilan mos kelmaydi. Shu sababli suv Yerga asteroidlar bilan to‘qnashuv natijasida keltirilgan, deb taxmin qilish mumkin. Tadqiqotchilar Femida yuzasida hayotning paydo bo‘lishidan oldingi moddalar bo‘lgan murakkab uglevodorodlar, jumladan, hayotning paydo bo‘lishidan oldingi molekulalarni ham aniqladilar. Yaponiyaning infraqizil sun’iy yo‘ldoshi Akari, spektroskopik tadqiqotlar o‘tkazib, 66 ta asteroidni o‘rgandi va C sinfidagi asteroidlardan 17 tasida (jami 22 ta asteroid ichida) haqiqatan ham turli nisbatlarda gidratlangan minerallar ko‘rinishidagi suv izlari borligini, ayrimlarida esa suv muzi va ammiak mavjudligini tasdiqladi. Suv izlari suvsiz deb hisoblangan S sinfidagi ayrim silikatli asteroidlarda ham topildi. S sinfidagi asteroidlardagi suv, katta ehtimol bilan, ekzogen kelib chiqishga ega. Ehtimol, ular bu suvni gidratlangan asteroidlar bilan to‘qnashuvlar paytida olgan. Shuningdek, quyosh shamoli, boshqa osmon jismlari bilan to‘qnashuvlar yoki qoldiq issiqlik ajralishi ta’sirida asteroidlar asta-sekin suvini yo‘qotishi aniqlangan.
8-sentabr 2016-yilda Amerikaning OSIRIS-REx sayyoralararo stansiyasi uchirildi. U tuproq namunalarini (101955) Bennu asteroididan Yerga yetkazish uchun mo‘ljallangan edi. 31-dekabr 2018-yilda apparat asteroidga yetib bordi, 20-oktabr 2020-yilda esa tuproq namunalarini oldi. Ushbu namunalar 24-sentabr 2023-yilda Yerga muvaffaqiyatli qaytarildi.
Asteroidning shakli va o‘lchamlarini aniqlash

Asteroid diametrlarini ko‘rinib turgan disklarini bevosita o‘lchash usuli yordamida aniqlashga dastlabki urinishlar ipli mikrometr yordamida Uilyam Gershel tomonidan 1802-yilda va Iogann Shryoter tomonidan 1805-yilda amalga oshirilgan. XIX asrda ulardan keyin boshqa astronomlar ham eng yorqin asteroidlarni shu usulda o‘lchashgan. Bu usulning asosiy kamchiligi natijalar orasida katta tafovutlar bo‘lganidir (masalan, turli olimlar aniqlagan Serera ning eng kichik va eng katta o‘lchamlari o‘n baravar farq qilgan).
Asteroidlar o‘lchamini aniqlashning zamonaviy usullariga polyarimetriya, radarlokatsiya, spekl-interferometriya, tranzit va issiqlik radiometriyasi usullari kiradi.
Eng sodda va sifatli usullardan biri — tranzit usuli. Asteroid Yerga nisbatan harakatlanayotganda, ba’zan uzoqdagi yulduz fonidan o‘tadi. Bu hodisa yulduzning asteroid tomonidan to‘silishi deb ataladi. Yulduz yorqinligining pasayish davomiyligini o‘lchab, asteroidgacha bo‘lgan masofani bilgan holda uning o‘lchamini yetarlicha aniq aniqlash mumkin. Bu usul Pallada kabi yirik asteroidlarning o‘lchamlarini ancha aniq belgilash imkonini beradi.
Polyarimetriya usuli asteroidning yorqinligiga qarab uning o‘lchamini aniqlashga asoslanadi. Asteroid qanchalik katta bo‘lsa, u quyosh nurini shunchalik ko‘p qaytaradi. Biroq asteroidning yorqinligi uning yuzasining albedosiga kuchli darajada bog‘liq. Albedo esa, o‘z navbatida, asteroidni tashkil etuvchi jinslarning tarkibi bilan belgilanadi. Masalan, Vesta yuzasining albedosi yuqori bo‘lgani sababli Sereraga qaraganda 4 baravar ko‘proq yorug‘likni qaytaradi va osmonda eng yorqin ko‘rinadigan asteroid hisoblanadi; uni ba’zan oddiy ko‘z bilan ham kuzatish mumkin.
Biroq albedoning o‘zini ham yetarlicha oson aniqlash mumkin. Gap shundaki, asteroidning yorqinligi qanchalik past bo‘lsa, ya’ni u quyosh nurlanishini ko‘rinadigan diapazonda qanchalik kam qaytarsa, shunchalik ko‘p nurlanishni yutadi va qizib, keyin uni infraqizil diapazonda issiqlik ko‘rinishida chiqaradi.
Polyarimetriya usulidan asteroid aylanish jarayonida uning yaltirashi o‘zgarishini qayd etish orqali shaklini aniqlash, aylanish davrini hisoblash hamda yuzasidagi yirik tuzilmalarni aniqlash uchun ham foydalanish mumkin. Bundan tashqari, infraqizil teleskoplar yordamida olingan natijalar o‘lchamlarni issiqlik radiometriyasi usuli bilan aniqlashda qo‘llanadi.
Asteroidlarning tasnifi
Asteroidlarning umumiy tasnifi ularning orbitalari xususiyatlari va yuzasidan qaytgan quyosh nurining ko‘rinadigan spektri tavsifiga asoslanadi.
Orbitalar guruhlari va oilalari
Asteroidlar orbitalarining xususiyatlariga ko‘ra guruhlar va oilalarga birlashtiriladi. Odatda guruhga shu orbitada aniqlangan birinchi asteroidning nomi beriladi. Guruhlar nisbatan erkin birlashmalar bo‘lsa, oilalar boshqa obyektlar bilan to‘qnashuvlar natijasida yirik asteroidlarning parchalanishi oqibatida o‘tmishda hosil bo‘lgan zichroq birlashmalardir.
Yerga yaqin asteroidlar guruhining Atira oilasiga kiruvchi kichik jismlar orbitalari to‘liq Yer orbitasi ichida joylashgan bo‘ladi (ularning afeliydagi Quyoshdan masofasi Yer orbitasining perigeliy masofasidan kichik). 2021 PH27[inglizcha] asteroidining Quyosh atrofida aylanish davri 114 kunni tashkil etadi — bu ma’lum asteroidlar orasidagi eng qisqa davr va Merkuriydan keyin Quyosh tizimidagi barcha obyektlar orasida ikkinchi eng qisqa davrdir (perigeliy — 0,1331 a.b.). 2021-yil holatiga ko‘ra, 2021 PH27 eng kichik katta yarim o‘q (0,4617 a.b.) bo‘yicha rekordni saqlab turardi; undan oldingi rekord egasi 2019 LF6[inglizcha] (0,5554 a.b., 151,2 kun) va (594913) ꞌAylóꞌchaxnim (0,555 a.b., 145,65 kun) edi. Taqqoslash uchun, Merkuriyda katta yarim o‘q 0,39 a.b., perigeliy 0,30749951 a.b., orbital davr esa 88 kunni tashkil etadi. 2025 GN1[inglizcha] asteroidining Quyosh atrofida aylanish davri 113 kun, katta yarim o‘qi esa 0,4619717 a.b. ni tashkil etadi. 2025 SC79[inglizcha] asteroidining Quyosh atrofida aylanish davri 128 kun (katta yarim o‘qi 0,4957697 a.b., ekssentrisiteti 0,4499108.
Spektral sinflar
1975-yilda Klark R. Chepmen, Devid Morrison[inglizcha] va Benjamin Zellner asteroidlarni tasniflash tizimini ishlab chiqdilar. Bu tizim rang, albedo va spektr xususiyatlariga, ya’ni qaytarilgan quyosh nurining tavsiflariga asoslangan edi. Dastlab bu tasnif asteroidlarning faqat uch turini belgilagan:
- C sinfi — uglerodli, ma’lum asteroidlarning 75 % i.
- S sinfi — silikatli, ma’lum asteroidlarning 17 % i.
- M sinfi — metallli, qolgan asteroidlarning aksariyati.
Keyinchalik bu ro‘yxat kengaytirildi va tobora ko‘proq asteroidlar batafsil o‘rganilishi bilan turlar soni ham ortib bormoqda:
- A sinfi — albedo yetarlicha yuqori (0,17 dan 0,35 gacha) bo‘lishi va spektrning ko‘rinadigan qismida qizg‘ish rangga ega bo‘lishi bilan tavsiflanadi.
- B sinfi — umuman olganda, C sinfidagi asteroidlar qatoriga kiradi, biroq 0,5 mkm dan qisqa to‘lqinlarni deyarli yutmaydi, spektri esa biroz ko‘kimtir. Albedo odatda boshqa uglerodli asteroidlarinikidan yuqori.
- D sinfi — juda past albedo (0,02−0,05) va tekis qizg‘ish spektr bilan tavsiflanadi; unda aniq yutilish chiziqlari.
- E sinfi — bu asteroidlarning yuzasi tarkibida mineral enstatit bo‘ladi va axondritlarga o‘xshash bo‘lishi mumkin.
- F sinfi — umuman olganda, B sinfidagi asteroidlarga o‘xshaydi, ammo «suv» izlari yo‘q.
- G sinfi — past albedo va ko‘rinadigan diapazonda deyarli tekis (rangsiz) qaytarish spektri bilan tavsiflanadi; bu kuchli ultrabinafsha yutilishdan dalolat beradi.
- P sinfi — D sinfidagi asteroidlar kabi ancha past albedo (0,02−0,07) va tekis qizg‘ish spektr bilan tavsiflanadi; unda aniq yutilish chiziqlari.
- Q sinfi — 1 mkm to‘lqin uzunligida bu asteroidlar spektrida yorqin va keng olivin va piroksenning chiziqlari, shuningdek, metall mavjudligini ko‘rsatuvchi xususiyatlar ham bor.
- R sinfi — nisbatan yuqori albedo va qizg‘ish qaytarish spektri (0,7 mkm to‘lqin uzunligida) bilan tavsiflanadi.
- T sinfi — past albedo va qizg‘ish spektr bilan tavsiflanadi (0,85 mkm to‘lqin uzunligida o‘rtacha yutilish kuzatiladi); bu spektr jihatidan P va D sinfidagi asteroidlar spektriga o‘xshaydi, biroq qiyaligi bo‘yicha oraliq o‘rinni egallaydi.
- V sinfi — bu sinf asteroidlarining yorqinligi o‘rtacha bo‘lib, ular umumiyroq S sinfiga yaqin. Ular ham asosan tosh, silikatlar va temir (xondritlar)dan tashkil topgan, biroq S sinfidagilardan piroksen miqdorining yuqoriligi bilan farq qiladi.
- J sinfi — taxminlarga ko‘ra, Vesta ichki qismlaridan hosil bo‘lgan asteroidlar sinfi. Ularning spektrlari V sinfidagi asteroidlarning spektrlariga yaqin, biroq ularni ayniqsa kuchli yutilish chiziqlari bilan farqlaydi (1 mkm to‘lqin uzunligida).
Muayyan turga kiritilgan ma’lum asteroidlar soni haqiqiy holatga har doim ham mos kelmasligini hisobga olish lozim. Ayrim turlarni aniqlash ancha murakkab, sinchiklab o‘rganilganda esa muayyan asteroidning turi o‘zgartirilishi mumkin.
Spektral tasniflash muammolari
Dastlab spektral tasniflash asteroidlarni tashkil etuvchi materiallarning uch turiga asoslangan edi:
- C sinfi — uglerod (karbonatlar).
- S sinfi — kremniy (silikatlar).
- M sinfi — metall.
Biroq bunday tasnif asteroid tarkibini bir ma’noda belgilashiga shubhalar mavjud. Asteroidlarning turli spektral sinflari ularning tarkibi turlicha ekanini ko‘rsatsa-da, bir spektral sinfga mansub asteroidlar bir xil materiallardan tashkil topganiga hech qanday dalil yo‘q. Natijada olimlar yangi tizimni qabul qilmadilar va spektral tasniflashni joriy etish to‘xtab qoldi.
O‘lchamlar bo‘yicha taqsimlanish
Asteroidlar soni ularning o‘lchami ortishi bilan sezilarli darajada kamayadi. Umuman olganda, bu darajali qonunga, biroq 5 km va 100 km atrofida cho‘qqilar kuzatiladi; bu joylarda asteroidlar soni logarifmik taqsimot.
| D | 100 m | 300 m | 500 m | 1 km | 3 km | 5 km | 10 km | 30 km | 50 km | 100 km | 200 km | 300 km | 500 km | 900 km |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| N | 25 000 000 | 4 000 000 | 2 000 000 | 750 000 | 200 000 | 90 000 | 10 000 | 1100 | 600 | 200 | 30 | 5 | 3 | 1 |
Asteroidlarni nomlash
Dastlab asteroidlar Rim va yunon mifologiyasi qahramonlari nomlari bilan atalgan, keyinchalik kashfiyotchilarga ularni istalgancha nomlash huquqi berilgan — masalan, o‘z ismi bilan. Dastlab asteroidlarning aksariyatiga ayol ismlari berilgan, erkak ismlari esa faqat noodatiy orbitalarga (masalan, Ikar, Quyoshga Merkuriydan ham yaqin keladigan asteroidlar uchun ishlatilgan). Keyinchalik bu qoidaga ham amal qilinmay qo‘yildi.
Hozirgi vaqtda asteroidlarning nomlarini Kichik sayyoralar nomenklaturasi qo‘mitasi belgilaydi. Har qanday asteroidga nom berilmaydi, faqat orbitasi yetarlicha ishonchli hisoblab chiqilgan asteroidlargina nom olishi mumkin. Asteroid kashf etilganidan o‘nlab yillar o‘tib nom olgan holatlar ham bo‘lgan. Orbitasi hisoblab chiqilmaguncha, asteroidga vaqtinchalik belgi, u kashf etilgan sanani aks ettiradi, masalan, 1950 DARaqamlar yilni bildiradi, birinchi harf — asteroid kashf etilgan yarim oyning yil ichidagi tartib raqamini (keltirilgan misolda bu fevralning ikkinchi yarmi). Ikkinchi harf esa shu yarim oyda topilgan asteroidning tartib raqamini bildiradi; bizning misolimizda asteroid birinchi bo‘lib topilgan. Yilda 24 ta yarim oy, ingliz alifbosida esa 26 ta harf bo‘lgani sababli, belgida ikkita harf ishlatilmaydi: I (bir raqamiga o‘xshashligi sababli) va Z. Agar yarim oy davomida kashf etilgan asteroidlar soni 24 tadan oshsa, alifbo boshidan yana foydalaniladi va ikkinchi harfga 2 indeksi qo‘shiladi; keyingi takrorlanishda — 3, va hokazo. Asteroid orbitasi ishonchli aniqlangach, unga doimiy raqam beriladi, kashfiyotchiga esa o‘n yil davomida asteroid nomini Kichik sayyoralar nomenklaturasi qo‘mitasiga ko‘rib chiqish uchun taklif etish huquqi beriladi. Qo‘mita ma’qullagan asteroid nomi Kichik sayyoralar sirkulyarida nomning izohi bilan birga e’lon qilinadi va shu e’londan keyin asteroidning rasmiy nomiga aylanadi.
Nom berilgandan so‘ng asteroidning rasmiy nomi raqam (tartib raqami) va nomdan iborat bo‘ladi — (1) Serera, (8) Flora va hokazo.
Asteroidlarning hosil bo‘lishi
Hisoblanishicha, planetezimallar asteroidlar kamarida Quyosh tumanligining boshqa hududlaridagi kabi rivojlangan, toki Yupiter hozirgi massasiga yetmaguncha. Shundan so‘ng Yupiter bilan orbital rezonanslar natijasida kamardan planetezimallarning 99 % dan ortig‘i chiqarib yuborilgan. Modellashtirish, aylanish tezliklari taqsimotidagi sakrashlar va spektral xususiyatlar shuni ko‘rsatadiki, diametri 120 km dan katta asteroidlar ushbu dastlabki davrda akkretsiya natijasida hosil bo‘lgan. Kichikroq jismlar esa dastlabki kamar Yupiter gravitatsiyasi ta’sirida tarqalgan paytda yoki undan keyin asteroidlarning o‘zaro to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘lgan parchalardir. Serera va Vesta gravitatsion differensiatsiya sodir bo‘lishi uchun yetarlicha katta o‘lchamga ega bo‘lgan: bu jarayonda og‘ir metallar yadro tomon cho‘kkan, qobiq esa yengilroq tog‘ jinslaridan shakllangan.
Nitsa modelida ko‘plab Koyper kamari obyektlari asteroidlarning tashqi kamarida, 2,6 a.b. dan uzoqroq masofada hosil bo‘lgan. Ularning aksariyati keyinchalik Yupiter gravitatsiyasi ta’sirida uloqtirib yuborilgan, biroq saqlanib qolganlari D sinfidagi asteroidlar bo‘lishi mumkin; ehtimol, Serera ham shular jumlasidandir.
Asteroidlarning xavfi
Garchi Yer ma’lum bo‘lgan barcha asteroidlardan ancha katta bo‘lsa-da, o‘lchami 3 km dan ortiq jism bilan to‘qnashuv sivilizatsiyaning yo‘q bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Kichikroq jism (diametri 50 metrdan ortiq bo‘lsa ham) bilan to‘qnashuv ko‘plab insonlarning halok bo‘lishiga va ulkan iqtisodiy zarar yetishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Asteroid qanchalik katta va og‘ir bo‘lsa, u shunchalik katta xavf tug‘diradi, biroq bunday asteroidni aniqlash ham ancha oson. Hozirgi vaqtda eng xavfli deb Apofis asteroidi hisoblanadi. Uning diametri taxminan 300 m bo‘lib, u bilan to‘qnashuv butun bir mamlakatning vayron bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Asteroidlar tushishining oqibatlarini baholash Obyekt diametri
, mZarba energiyasi,
Mt TNTKrater diametri
, kmTa’siri va taqqoslanadigan hodisalar — 0,015 — Atom bombasining Xirosima 30 2 — ustida portlashi: bolid, zarba to‘lqini, kichik vayronagarchilik 50 10 ≤1 Portlash Tunguska hodisasiga o‘xshash, kichik krater 100 80 2 Vodorod bombasining portlashi 50 Mt (SSSR, 1962-yil) 200 600 4 butun davlatlar miqyosidagi vayronagarchilik 500 10 000 10 butun qit’alar miqyosidagi vayronagarchilik 1 000 80 000 20 millionlab va milliardlab qurbonlar 5 000 10 000 000 100 milliardlab qurbonlar, iqlimning global o‘zgarishi ≥10 000 ≥80 000 000 ≥200 insoniyat sivilizatsiyasining barham topishi
1-iyun 2013-yilda 1998 QE2 asteroidi so‘nggi 200 yil ichida Yerga eng yaqin masofaga keldi. Masofa 5,8 mln kilometrni tashkil etdi, bu Oy masofasidan 15 baravar uzoq.
2016-yildan beri Rossiyada xavfli osmon jismlarini aniqlash uchun AZT-33 VM teleskopi ishlamoqda. U diametri 50 metr bo‘lgan xavfli asteroidni 150 million kilometrgacha masofada 30 soniya ichida aniqlay oladi. Bu sayyora uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan, Tunguska meteoriti kabi jismlarni oldindan (kamida bir oy avval) payqash imkonini beradi.
Dastlabki 30 ta asteroid
- Serera (hozirda mitti sayyora maqomiga ega)
- Pallada
- Yunona
- Vesta
- Astrea
- Geba
- Irida
- Flora
- Metida
- Gigeya
- Parfenopa
- Viktoriya
- Egeriya
- Irina
- Evnomiya
- Psixeya
- Tetida
- Melpomena
- Fortuna
- Massaliya
- Lyutetsiya
- Kalliope
- Taliya
- Femida
- Fokeya
- Prozerpina
- Evterpa
- Bellona
- Amfitrita
- Urania
Belgilar
Dastlabki 37 ta asteroidning astronomik belgilari. Ular jadvalda keltirilgan.
Havolalar
- Asteroidlar // Brokhauz va Efronning ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- G. Burba Kosmik mittilar // Vokrug sveta : jurnal. — 2003. — Oktyabr. — ISSN 0321-0669.
- A. N. Simonenko Asteroidlar yoki tadqiqotlarning mashaqqatli yo‘llari. — M.: Nauka, 1985. — 208 b.
- Yerga yaqin obyektlar dasturi (ingliz tilida). Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil.
- Uilyam Neypyer. Kometalar va asteroidlar xavfi. Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil. Arxivlangan 6-yanvar 2012-yil.
- Raqamlangan barcha asteroidlar ro‘yxati (ingliz tilida). Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil. Arxivlangan 4-may 2016-yil.
- Asteroidlarning alifbo tartibidagi nomlari (ingliz tilida). Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil. Arxivlangan 26-avgust 2017-yil.
- Quyosh tizimidagi kichik jismlar orbitalari evolyutsiyasi katalogi. Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil.
- Asteroidlar — halokat sari yo‘l (2012). — Video Roskosmos telestudiyasi. Murojaat qilingan sana: 5-yanvar 2018-yil. Arxivlangan 8-oktyabr 2013-yil.
«Asteroid va kometa xavfi: afsonalar va haqiqat», B. M. Shustovning ma’ruzasi Moskva planetariysida, 19.12.2012