

Birinchi kosmik tezlik (aylana orbitadagi tezlik) — sayyora sirtidan ma’lum balandlikda jismga berilishi kerak bo‘lgan gorizontal tezlik bo‘lib, jismning sayyora atrofida qat’iy aylana orbitada harakatlanishini ta’minlaydi. Sayyora sirtiga yaqin joylashgan orbitadagi birinchi kosmik tezlik Yerda 7,91 км/с ga teng. Birinchi kosmik tezlikka ilk bor SSSRning «Sputnik-1» kosmik apparati 4-oktabr sanasida, 1957-yilda erishgan.
Hisoblash va tushunish
Inersial sanoq sistemasida Yer atrofidagi aylana orbita bo‘ylab harakatlanayotgan jismga faqat bitta kuch — Yerning tortishish kuchi ta’sir qiladi. Bunda jismning harakati na tekis, na tekis tezlanuvchan bo‘ladi. Buning sababi shundaki, tezlik va tezlanish (skalyar emas, balki vektor kattaliklar) bu holda harakatning tekis/tekis tezlanuvchan bo‘lish shartlariga, ya’ni tezlik/tezlanishning (kattaligi va yo‘nalishi bo‘yicha) doimiy bo‘lishiga mos kelmaydi. Haqiqatan ham, tezlik vektori doimo Yer sirtiga urinma yo‘nalgan, tezlanish vektori esa unga perpendikulyar ravishda Yer markaziga tomon yo‘nalgan bo‘ladi; orbita bo‘ylab harakat davomida bu vektorlarning yo‘nalishi uzluksiz o‘zgaradi. Shu sababli inersial sanoq sistemasida bunday harakat ko‘pincha «aylana orbita bo‘ylab tezligi moduli bo‘yicha o‘zgarmas bo‘lgan harakat» deb ataladi.
Moddiy nuqta deb qaraladigan, sayyora atrofidagi orbita bo‘ylab harakatlanayotgan jism uchun Nyutonning ikkinchi qonuni tenglamasini sayyora zichligi radius bo‘ylab taqsimlangan deb olib, quyidagicha yozish mumkin:
bu yerda — jism massasi, — uning tezlanishi, — gravitatsion doimiy, — sayyora massasi, — orbita radiusi.
Umumiy holda, jism aylana bo‘ylab moduli o‘zgarmas tezlik bilan harakatlanganda uning tezlanishi markazga intilma tezlanish Buni hisobga olsak, birinchi kosmik tezlik bilan harakatlanish tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
Bundan birinchi kosmik tezlik uchun quyidagi ifoda kelib chiqadi:
Orbita radiusi sayyora radiusi va uning sirtidan balandlik dan iborat. Shunga ko‘ra, oxirgi tenglikni quyidagicha ifodalash mumkin:
Sayyora sirtiga yaqin joylashgan orbita uchun son qiymatlarni qo‘ysak, Yerda (h ≈ 0, M = 5,97·1024 кг, R0 = 6 371 000 м (radius metrda ko‘rsatiladi), G=6.67·10-11 м³·кг⁻¹·с⁻²), natijada
- 7900 м/с.
Yo‘ldoshning aylana orbitadagi aylanish davri quyidagiga teng:
Yo‘ldosh Yer markazidan 42 200 км masofada bo‘lganda, uning aylanish davri 24 soatga tenglashadi, ya’ni Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish davriga teng bo‘ladi. Agar yo‘ldosh ekvator tekisligida, Yerning aylanish yo‘nalishi bo‘ylab, shu balandlikdagi aylana orbitaga chiqarilsa, u Yer sirtidagi ayni bir nuqta ustida 35 800 км balandlikda go‘yo muallaq turadi (geostatsionar orbita).
Orbitaning balandligi oshgani sayin birinchi kosmik tezlik kamayadi. Masalan, Yer sirtidan 100 км balandlikda u 7 844 м/с ga, 300 км balandlikda esa 7 726 м/с ga teng bo‘ladi.
Birinchi kosmik tezlikning yana bir ifodasi quyidagicha: , bu yerda — Yer markazidan masofadagi erkin tushish tezlanishi.
Agar jismning tezligi gorizontal yo‘nalgan bo‘lib, birinchi kosmik tezlikdan katta, biroq ikkinchi kosmik tezlikdan kichik bo‘lsa, uning orbitasi ellips.
Manbalar
- Rojer R. Beyt; Donald D. Myuller; Jerri E. Uayt. Astrodinamika asoslari. — Nyu-York: Dover nashriyoti, 1971. — ISBN 978-0-486-60061-1.