Kompyuter grafikasi

Ekran tasviri: Blender 2.45. Oynalari bo‘lingan standart interfeys ko‘rsatilgan. Sahnada Blender dasturining oddiy primitiv obyekti — «Syuzanna» maymuni joylashgan.

Kompyuter grafikasi — tasvirlarni yaratish, saqlash va qayta ishlash (vizuallashtirish) uchun kompyuterlardanfoydalanishdir. Kompyuter grafikasi obyektlarni modellashtirish, texnik jarayonlarni vizuallashtirish, kino, videoo‘yinlar, raqamli san'athamda operatsion tizimlarning foydalanuvchi interfeyslarida qo‘llanadi. Grafik tasvirni displeyga chiqarish uchun videokartalar, obyektlar va animatsiyalarni yaratish uchun esa maxsus dasturiy ta'minot ishlatiladi. Kompyuter grafikasining badiiy bo‘lmagan jihatlari informatikasohasining muhim yo‘nalishidir. Bu atamani 1960-yilda Boeing kompaniyasidan Vern Hadson va Uilyam Fetter taklif qilgan. Ingliz tilida ko‘pincha CG qisqartmasi, kino sohasida esa CGI (kompyuterda yaratilgan tasvirlar) ishlatiladi. Rus tilidagi texnik matnlarda atamaning birinchi so‘zi ko‘pincha tushirib qoldirilib, shunchaki grafika.

Trenta vodiysi ustidagi parvoz simulyatori, Yuliy Alp tog‘lari

Kompyuter grafikasi tushunchasi foydalanuvchi interfeysi, spritli va vektor grafika, renderlash, nurlarni kuzatish, obyektlar geometriyasini qayta ishlash, kompyuter animatsiyasi, 3D modellashtirish, sheyderlar, grafik protsessorlarni loyihalash, vizuallashtirish, ilmiy hisoblashlar, tasvirlarga ishlov berish, hisoblash geometriyasi va kompyuter ko‘rishikabi tushuncha va yo‘nalishlarni birlashtiradi. Grafik tasvir va obyektlarni loyihalash hamda sintez qilishning umumiy metodologiyasi geometriya, optika va fizika.

Kompyuter grafikasining rivojlanishi turli media turlarini, ayniqsa multiplikatsion animatsiya, kino va videoo‘yinlarni sezilarli darajada o‘zgartirdi.

Atama

Ko‘pincha «kompyuter grafikasi» atamasi «kompyuterdagi matn yoki tovush bo‘lmagan deyarli barcha narsalar»ni ifodalash uchun keng qo‘llanadi. Odatda kompyuter grafikasi deganda bir necha turli tushunchalar nazarda tutiladi:

  • kompyuter yordamida tasvirlarni aks ettirish va qayta ishlash;
  • tasvirlarni yaratish va qayta ishlashning turli texnologiyalari;
  • vizual kontentni raqamli sintez qilish va qayta ishlash usullari.

Bugungi kunda kompyuter grafikasi keng tarqalgan. Bunday tasvirlarni televideniye, gazetalar, ob-havo prognozlari, shuningdek, tibbiy tadqiqotlar va jarrohlik amaliyotlarida uchratish mumkin. To‘g‘ri tuzilgan grafik murakkab statistik ma’lumotlarni tushunish va talqin qilish oson bo‘lgan shaklda ko‘rsatadi. Ommaviy axborot vositalarida «bunday grafiklardan maqolalar, hisobotlar, dissertatsiyalar» va boshqa materiallarni yoritish hamda taqdimotlar tayyorlashda foydalaniladi.

Bir xil sahnaning Cycles (yo‘lni kuzatish) va EEVEE (rastrlashtirish) grafik dvijoklari yordamida tasvirlangan ko‘rinishlari

Ma'lumotlarni vizuallashtirish uchun ko‘plab vositalar ishlab chiqilgan. Kompyuterda yaratilgan tasvirlarni bir necha turga ajratish mumkin: ikki o‘lchamli (2D), uch o‘lchamli (3D) va animatsion grafika. Texnologiyalar takomillashishi bilan uch o‘lchamli kompyuter grafikasi ko‘proq tarqaldi, ammo ikki o‘lchamli kompyuter grafikasi hanuz keng qo‘llanadi. Kompyuter grafikasi vizual kontentni raqamli sintez qilish va qayta ishlash usullarini o‘rganuvchi informatika bo‘limiga aylandi. So‘nggi o‘n yillikda axborotni vizuallashtirish va ilmiy vizuallashtirishkabi boshqa maxsus sohalar ham rivojlandi. Ular asosan «uch o‘lchamli hodisalarni (me'moriy, meteorologik, tibbiy, biologik va hokazo) vizuallashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, unda hajmlar, sirtlar, yorug‘lik manbalari va boshqa xususiyatlarning realistik tasvirlanishiga, ba'zan esa dinamik (vaqtga bog‘liq) jihatlariga alohida e'tibor qaratiladi».

Tarix

Sariq suvosti kemasi tasviri, virtual olam: Second Life.

Zamonaviy kompyuter grafikasi rivojiga XX asrning birinchi yarmida elektrotexnika, elektronika va televideniye sohalarida erishilgan yutuqlar zamin yaratdi. Ekranlarda ilk filmlarda maxsus effektlar yaratish uchun Lyumyer ishlab chiqqan mat plyonkalari yordamida 1895-yildan boshlab tasvirlar namoyish etilgan, ammo bunday ekranlar imkoniyati cheklangan va interaktiv bo‘lmagan. Birinchi katod-nur trubkasi— Brauntrubkasi — 1897-yilda ixtiro qilindi. Bu esa keyinchalik ossillograf va harbiy boshqaruv panelini yaratish imkonini berdi. Ular bu sohaning bevosita o‘tmishdoshlari bo‘lib, dastur yoki foydalanuvchi kiritgan ma'lumotlarga javob qaytaradigan dastlabki ikki o‘lchamli elektron displeylarni ta'minlagan. Shunga qaramay, 1950-yillargacha va urushdan keyingi davrgacha kompyuter grafikasi nisbatan kam tanilgan fan bo‘lib qolgan. Bu davrda soha yanada ilg‘or kompyuterlar yuzasidan universitet va laboratoriyalardagi fundamental ilmiy tadqiqotlar hamda AQSH Qurolli Kuchlarining radar, ilg‘or aviatsiya va raketa texnikasi kabi Ikkinchi jahon urushidavrida rivojlangan texnologiyalari uyg‘unlashuvi natijasida shakllandi. Bunday loyihalardan olingan ulkan hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash uchun yangi turdagi displeylar zarur bo‘ldi va bu kompyuter grafikasining alohida fan sifatida rivojlanishiga olib keldi.

1950

Tizimning boshqaruv markazi: SAGE

Dastlabki loyihalar, jumladan, Whirlwind va SAGE Projectskabi loyihalarda katod-nur trubkasi (CRT) amalda foydalanish mumkin bo‘lgan displey va o‘zaro aloqa interfeysi sifatida joriy etildi, shuningdek, yorug‘lik qalami kiritish qurilmasi sifatida qo‘llana boshlandi. Whirlwind SAGE tizimidan Duglas T. Ross kichik dastur yozib tajriba o‘tkazdi: dastur uning barmog‘i harakatini qayd etib, displeyda harakat vektorini (yozgan ismini) ko‘rsatardi. Tanish grafikaga ega dastlabki interaktiv videoo‘yinlardan biri — Tennis for Two — tashrif buyuruvchilarning ko‘nglini ochish maqsadida ossillograf uchun Uilyam Higinbotam tomonidan 1958-yilda Brukheyven milliy laboratoriyasida yaratilgan bo‘lib, tennis o‘yinini taqlid qilardi. 1959-yilda Duglas T. Ross Massachusets texnologiya institutida (MIT) yana bir yangilikka qo‘l urdi: matematik ifodalarni raqamli dastur bilan boshqariladigan dastgohlar uchun kompyuterda yaratilgan 3D vektorlarga aylantirib, The Walt Disney Company multfilm qahramoni tasvirini displeyda hosil qilish imkoniyatidan foydalandi.

Kompyuter grafikasi uchun apparat ta'minoti paydo bo‘lishi bilan bu soha rivojlana boshladi. Hisoblash texnikasidagi keyingi taraqqiyot interaktiv kompyuter grafikasida yanada katta yutuqlarga olib keldi. 1959-yilda Massachusets texnologiya institutining Linkoln laboratoriyasida TX-2kompyuteri ishlab chiqildi. TX-2 ga inson va mashina o‘rtasidagi bir necha yangi interfeyslar kiritildi. Inqilobiy Ayven Sazerlend yaratgan Sketchpad dasturida yorug‘lik qalami yordamida kompyuterda eskizlar chizish mumkin edi. Yorug‘lik qalami yordamida Sketchpad ekranida sodda shakllarni chizish, ularni saqlash va keyin qayta tiklash mumkin bo‘lgan. Qalam uchida kichik fotoelektrik hujayra mavjud edi. Kompyuter ekranidagi elektron nur o‘sha hujayra oldidan o‘tgan har safar hujayra elektr impulsi hosil qilardi. Impulsni elektron to‘pning ayni paytdagi holati bilan sinxronlashtirish orqali qalamning ekrandagi o‘rnini istalgan vaqtda aniq topish mumkin bo‘lgan. So‘ng kompyuter o‘sha nuqtada kursorni chizardi. Sazerlend duch kelgan ko‘plab grafik muammolar uchun juda qulay yechim topgandek edi. Kompyuter grafikasi interfeyslarining ko‘plab standartlari aynan shu ilk Sketchpad dasturidan boshlangan. Masalan, chizishga cheklovlar qo‘yish imkoniyati. Agar foydalanuvchi kvadrat chizmoqchi bo‘lsa, to‘rtta chiziqni mukammal darajada tutashtirishga urinishi shart emas edi: u shunchaki kvadrat chizilishini, so‘ng uning joyi va o‘lchamini ko‘rsatishi kifoya edi. Dastur esa tegishli joyda kerakli o‘lchamdagi mukammal kvadratni hosil qilardi. Sazerlend dasturi obyektlarning faqat tasvirini emas, obyektning o‘zini ham modellashtirardi. Boshqacha aytganda, avtomobil modelidagi g‘ildirak o‘lchamlarini avtomobilning qolgan qismlariga tegmasdan o‘zgartirish mumkin edi. Shuningdek, g‘ildiraklarni deformatsiya qilmasdan kuzovni cho‘zish mumkin bo‘lgan.

1960

«Kompyuter grafikasi» atamasining muallifi sifatida Boeing kompaniyasida 1960-yilda grafik dizayner bo‘lib ishlagan Uilyam Fetter tilga olinadi. Fetter esa bu atamani Boeing’dagi hamkasbi Vern Hadson bilan bog‘lagan.

1961-yilda Massachusets texnologiya institutining yana bir talabasi Stiv Rassell videoo‘yinlar tarixidagi yana bir muhim o‘yinni — Spacewar! ni yaratdi. DEC PDP-1 kompyuteri uchun yozilgan Spacewar! darhol muvaffaqiyat qozondi. O‘yin nusxalari boshqa PDP-1 egalari orasida tarqala boshladi va oxir-oqibat DEC kompaniyasiga ham yetib bordi. DEC muhandislari uni har bir yangi PDP-1 ni jo‘natishdan oldin diagnostika dasturi sifatida ishlatishdi. Savdo bo‘limi buni tez payqadi va yangi qurilmalarni o‘rnatayotganda mijozlarga «dunyodagi birinchi videoo‘yin»ni namoyish eta boshladi. (HiginbotamningTennis for Two o‘yini Spacewar!dan deyarli uch yil oldin yaratilgan bo‘lsa ham, ilmiy va akademik muhitdan tashqarida deyarli noma'lum edi.)

Taxminan shu davrda (1961–1962-yillar) Kembrij universitetida Elizabet Uoldram radioastronomik xaritalarni katod-nur trubkasi ekranida aks ettiradigan dastur kodini yozdi.

1963-yilda Bell laboratoriyasining ilmiy xodimi E. E. Zajak «Ikki giroskopli gravitatsion boshqaruv tizimini simulyatsiya qilish» nomli film yaratdi. Kompyuterda yaratilgan bu filmda Zajak Yer atrofida aylanayotgan sun'iy yo‘ldoshning yo‘nalishini qanday o‘zgartirish mumkinligini ko‘rsatdi. U animatsiyani IBM 7090kompyuterida yaratdi. Bell laboratoriyasida Ken Noulton, Frenk Sinden, Rut A. Vayss va Maykl Noll ham kompyuter grafikasi ustida ishlay boshladilar. Sinden Nyutonning harakat qonunlarini tasvirlovchi «Kuch, massa va harakat» filmini yaratdi. Xuddi shu paytda boshqa olimlar ham o‘z tadqiqotlarini ko‘rsatish uchun kompyuter grafikasidan foydalanishardi. Lourens laboratoriyasida Nelson Maks «Qovushqoq suyuqlik oqimi» va «Qattiq jismlarda zarba to‘lqinlarining tarqalishi» filmlarini yaratdi. Boeing Aircraft kompaniyasi esa «Samolyot tebranishi» filmini ishlab chiqdi.

Shuningdek, 1960-yillar boshida muhim yutuqlarga erishgan mutaxassis — Pyer Bezye . U Renaultkompaniyasida Pol de Kastelyoning egri chiziqlaridan (keyinchalik ushbu sohadagi Bezye ishlari sharafiga Bezye egri chiziqlari deb atalgan) foydalanib, Renault avtomobillari kuzovlarini 3D modellashtirish usullarini ishlab chiqdi. Bu usullar sohadagi ko‘plab egri chiziqli modellashtirish texnikalariga asos bo‘ldi.

Ko‘p o‘tmay yirik kompaniyalar ham kompyuter grafikasiga qiziqa boshladi. TRW(inglizcha), Lockheed-Georgia, General Electric va Sperry Rand 1960-yillarning o‘rtalariga kelib kompyuter grafikasi bilan shug‘ullana boshlagan ko‘plab kompaniyalar qatoriga kirardi. IBM bu qiziqishga tez javob qaytarib, ilk tijorat grafik kompyuter tizimlaridan biri — IBM 2250 grafik terminalini chiqardi. Ralf Ber, Sanders Associates kompaniyasining bosh muhandisi, 1966-yilda uy uchun videoo‘yin pristavkasini ishlab chiqdi. Keyinchalik uning litsenziyasini Magnavox kompaniyasi sotib oldi va u Odysseynomini oldi. Qurilma juda sodda bo‘lib, arzon elektron qismlardan foydalanishiga qaramay, o‘yinchiga ekrandagi yorug‘ nuqtalarni harakatlantirish imkonini berardi. Bu iste'molchilarga mo‘ljallangan dastlabki kompyuter grafikasi mahsuloti edi. Devid S. Evans 1953-yildan 1962-yilgacha Bendix Corporation kompyuter bo‘limining muhandislik direktori bo‘lib ishladi. Keyingi besh yilda Berkli universitetida taklif etilgan professor sifatida faoliyat yuritdi. U yerda ham kompyuterlar va ularning inson bilan o‘zaro aloqasiga qiziqishda davom etdi. 1966-yilda Yuta universiteti Evansni informatika ta'lim dasturini yaratishga jalb qildi va kompyuter grafikasi tez orada uning asosiy qiziqishiga aylandi. 1970-yillar davomida ushbu yangi kafedra kompyuter grafikasi bo‘yicha dunyoning yetakchi tadqiqot markaziga aylandi.

Shuningdek, 1966-yilda Ayven Sazerlend Massachusets texnologiya institutida birinchi boshga taqiladigan displeyniixtiro qilib, innovatsiyalarni davom ettirdi. Qurilma 3D karkas modelining ikki alohida tasvirini — har bir ko‘z uchun bittadan — namoyish etardi. Natijada tomoshabin kompyuter sahnasini stereoskopik 3D shaklida ko‘ra olardi. Displey va kuzatuvchi qurilmani ushlab turadigan og‘ir uskuna, foydalanuvchi ustiga qulab tushishi mumkinligi bois, «Damokl qilichi» deb ataldi. MITda falsafa doktori darajasini olgan Sazerlend ARPA (Ilg‘or tadqiqot loyihalari agentligi) axborotni qayta ishlash bo‘limi direktori, keyinchalik esa Garvard professori bo‘ldi. 1967-yilda Evans Sazerlendni Yuta universitetining informatika dasturiga taklif etdi. Bu voqea universitet bo‘limini qariyb o‘n yil davomida grafika bo‘yicha eng muhim tadqiqot markazlaridan biriga aylantirdi va shu sohaga katta hissa qo‘shgan bir qator kashshoflarni yetishtirdi. Sazerlend o‘sha yerda boshga taqiladigan displeyini takomillashtirdi; yigirma yil o‘tgach NASA virtual reallik tadqiqotlarida uning usullariga qaytdi. Sazerlend va Evans yirik kompaniyalar uchun juda talabgir maslahatchilar edi, biroq o‘sha paytda mavjud grafik apparat ta'minoti yetishmasligi ularga yoqmasdi. Shu bois ular o‘z kompaniyasini ochishni rejalashtirishdi.

1968-yilda Deyv Evans va Ayven Sazerlend kompyuter grafikasi uchun apparat ta’minoti ishlab chiqaruvchi birinchi kompaniyani tashkil etdilar: Evans & Sutherland(inglizcha). Dastlab Sazerlend kompaniyani Massachusets shtatining Kembrij shahrida joylashtirmoqchi edi, ammo Yuta universitetidagi professorlar tadqiqot guruhiga yaqinligi sababli Solt-Leyk-Siti tanlandi.

O‘yinlarda ray casting texnologiyasining sodda tasviri

Shuningdek, 1968-yilda Artur Eppel birinchi nurlarni kuzatish algoritmini (ray casting) ta'rifladi. U nurga asoslangan renderlash algoritmlari turkumiga kiradi va yorug‘lik nurlarining manbadan sahna sirtlariga, keyin kameraga boradigan yo‘lini modellashtirish orqali fotorealistik grafika yaratishga asos bo‘ldi.

1969-yilda Hisoblash texnikasi assotsiatsiyasi grafika bo‘yicha maxsus guruhni (SIGGRAPH) tashkil etdi. Guruh kompyuter grafikasi sohasida konferensiyalar o‘tkazadi, grafik standartlar va nashrlarni ishlab chiqadi. 1973-yilda SIGGRAPHning birinchi yillik konferensiyasi bo‘lib o‘tdi va u tashkilotning asosiy faoliyatlaridan biriga aylandi. Kompyuter grafikasi sohasi kengaygani sayin SIGGRAPH ham sezilarli darajada o‘sib, ahamiyati ortdi.

1970

Keyinchalik kompyuter grafikasidagi qator tub o‘zgarishlar — ayniqsa, grafikani shunchaki foydali vositadan realistik tasvirlash darajasiga olib chiqishdagi dastlabki muhim yutuqlar — 1970-yillarda Ayven Sazerlend ish boshlagan Yuta universitetida ro‘y berdi. U Devid S. Evans bilan birga kompyuter grafikasi bo‘yicha ilg‘or kurs o‘tdi. Bu sohadagi fundamental tadqiqotlarga kuchli turtki berib, keyinchalik Pixar, Silicon Graphics va Adobe Systems kabi muhim kompaniyalarga asos solgan bir qancha talabalarni tayyorladi. Tom Stokhem Yuta universitetidagi tasvirlarga ishlov berish guruhiga rahbarlik qildi; guruh kompyuter grafikasi laboratoriyasi bilan yaqindan hamkorlik qildi.

Ana shu talabalardan biri Edvin Katmall edi. Katmall yaqinda Boeing kompaniyasidan ketib, fizika bo‘yicha ilmiy daraja olishga tayyorlanayotgan edi. Disney multfilmlarini ko‘rib ulg‘aygan Katmall animatsiyani juda yaxshi ko‘rardi, ammo o‘zida rasm chizish iste'dodi yo‘qligini tez anglagan. Endi Katmall (ko‘plab boshqalar qatori) kompyuterlarni animatsiya rivojining tabiiy davomi deb bildi va bu inqilobda qatnashishni xohladi. Katmall ko‘rgan birinchi kompyuter animatsiyasini o‘zi yaratgan edi: unda o‘z qo‘lining ochilib-yopilishi tasvirlangan. U 1974-yilda uch o‘lchamli modellarga tekstura qoplash usulini ham birinchilardan bo‘lib joriy etdi; bugun bu uch o‘lchamli modellashtirishning asosiy texnikalaridan sanaladi. Uning maqsadlaridan biri kompyuter grafikasi yordamida to‘liq metrajli film yaratish edi. Pixar kompaniyasini tashkil etishdagi ishtirokidan yigirma yil o‘tib u bu maqsadiga erishdi. Xuddi shu guruhda Fred Park rafiqasining yuz animatsiyasini yaratdi. Ikkala rolik ham 1976-yilgi «Futureworld» filmiga kiritildi.

Yuta universitetining kompyuter grafikasi laboratoriyasi butun dunyodan mutaxassislarni jalb qilgan bir davrda Jon Varnok ham ilk kashshoflardan biri bo‘ldi. Keyinchalik u Adobe Systems kompaniyasiga asos soldi va sahifani tavsiflash tili — PostScriptyordamida nashriyot sohasida inqilob qildi. So‘ng Adobe fotosuratlarni tahrirlashning standart dasturlaridan biri Adobe Photoshop va kino sanoatiga mo‘ljallangan Adobe After Effects maxsus effektlar dasturini yaratdi.

U yerda Jeyms Klark ham faoliyat yuritgan. Keyinchalik u 1990-yillar boshigacha yuqori sifatli grafika sohasida yetakchilik qilgan ilg‘or renderlash tizimlari ishlab chiqaruvchisi Silicon Graphics kompaniyasiga asos soldi.

Yuta universitetida o‘sha ilk kashshoflar uch o‘lchamli kompyuter grafikasida muhim natijaga — yashirin sirtlarni aniqlash algoritmiga erishdilar. Ekranda uch o‘lchamli obyektni chizish uchun kompyuter kuzatuvchi nuqtayi nazaridan qaysi sirtlar obyektning «ortida» joylashganini va tasvir yaratilayotganda (renderlanganda) «yashirilishi» kerakligini aniqlashi lozim. Grafikaga oid dastlabki standart tizim — 3D Core Graphics System (Core) ham ishlab chiqildi.

1970-yillarda Anri Guro va Jim Blinn CGI sohasidagi soyalash asoslarini rivojlantirib, Guro hamda Blinn–Fong soyalash modellarini ishlab chiqdilar. Bu modellar grafik tasvirni «yassi» ko‘rinishdan chiqarib, chuqurlikni aniqroq aks ettirishga imkon berdi. 1978-yilda Jim Blinn yana bir yangilik — yuzadagi notekislikni taqlid qiluvchi bump mapping (relyef xaritalash) usulini joriy etdi. Bu bugun qo‘llanadigan ko‘plab ilg‘or xaritalash usullarining o‘tmishdoshidir.

Bugungi ko‘rinishdagi zamonaviy arkada videoo‘yinlari 1970-yillarda paydo bo‘ldi. Dastlabki arkada o‘yinlarida ikki o‘lchamli spritlar yordamida real vaqt rejimidagi grafika ishlatilgan. 1972-yilgi Pong mashhur arkada avtomati o‘yinlaridan biri edi. 1974-yilgi Speed Race vertikal ravishda harakatlanadigan yo‘lda siljiydigan spritlarni namoyish etdi. 1975-yilgi Gun Fight inson qiyofasidagi personajlar animatsiyasini ko‘rsatdi, 1978-yilgi Space Invaders esa ekranda ko‘plab harakatlanuvchi figuralarni aks ettirdi. So‘nggi ikkala o‘yinda Intel 8080 protsessoriga ekrandagi grafikani animatsiya qilishda yordam beradigan diskret mikrosxemalarga asoslangan maxsus siljitish-multipleksor sxemasi qo‘llandi.

1980

1980-yillar kompyuter grafikasining modernizatsiyalashuvi va tijoratlashuvi davriga aylandi. Uy kompyuterlari rivojlanishi bilan avval faqat akademik doiralarga tegishli bo‘lgan mavzu ancha keng auditoriya e'tiborini tortdi va kompyuter grafikasi dasturchilari soni sezilarli ko‘paydi.

1980-yillar boshida katta va keyinchalik o‘ta katta darajadagi integral sxemalar (KIS, O‘KIS, VLSI) paydo bo‘ldi. Natijada 16 bitli markaziy protsessorlar (CPU) va dastlabki grafik protsessorlar (GPU) yaratildi. Ular grafik terminallar va shaxsiy kompyuterlar (ShK) uchun yuqori tasvir aniqligini ta'minlab, kompyuter grafikasida tub burilish yasay boshladi.
Birinchi GPU µPD7220 mikrosxemasi bo‘lib, uni NECkompaniyasi bir dona NMOSturidagi mikrosxemada yaratdi. U 1024x1024 pikselgacha bo‘lgan tasvir aniqligini qo‘llab-quvvatlar, shaxsiy kompyuterlar grafikasi rivojlanayotgan bozoriga asos yaratgan edi. Mikrosxema bir qancha videokartalarda ishlatildi va uning texnologiyasi Intel'ning ilk grafik protsessori Intel 82720 kabi muqobil nusxalar uchun litsenziyalandi (qarang: Intel grafik protsessorlari ro‘yxati).
). 1980-yillarning boshida MOS xotira ham arzonlashdi. Bu kadr buferi uchun hamyonbop xotira, jumladan, VRAMvideoxotirasini taqdim etgan Texas Instruments (TI) kompaniyasi 1980-yillarning o‘rtalarida taqdim etgan mahsulotlarni ishlab chiqishga imkon berdi. 1984-yilda Hitachi ARTC(inglizcha) HD63484 — komplementar MOS (CMOS) texnologiyasiga asoslangan birinchi GPU ni chiqardi. U rangli rejimda yuqori aniqlikdagi, oq-qora rejimda esa 4K gacha bo‘lgan tasvirlarni aks ettira olardi. 1980-yillar oxirida bir necha videokarta va terminallarda ishlatildi. 1986-yilda TI TMS34010 — to‘liq dasturlanadigan birinchi MOS grafik protsessorini taqdim etdi.

O‘sha o‘n yillik davomida grafik terminallar borgan sari «aqlliroq», qisman mustaqil va to‘liq mustaqil ishchi stansiyalargaaylandi. Grafika va ilovalarni qayta ishlash vazifalari tobora ko‘proq[aniqlashtirish kerak] ishchi stansiyalarning o‘zida bajarila boshladi. Kompyuter yordamida loyihalash bozoriga mo‘ljallangan dastlabki yuqori aniqlikdagi grafik ishchi stansiyalardan Ottavadagi Orcatech kompaniyasi ishlab chiqqan Orca 1000, 2000 va 3000 qurilmalari namunadir. Orcatech (u Bell-Northern Research(inglizcha) tarkibidan ajralib chiqqan bo‘lib, unga ishchi stansiyalar sohasining ilk kashshoflaridan Devid Pirson rahbarlik qilgan). Orca 3000 16 bitli Motorola 68000 mikroprotsessori va AMD kompaniyasining mikroprotsessor bo‘limi ga asoslanib, Unix operatsion tizimida ishlagan. U murakkab muhandislik loyihalarini bajarish uchun mo‘ljallangan edi. Rassomlar va grafik dizaynerlar shaxsiy kompyuterni, ayniqsa, Amiga va Macintoshni, vaqtni tejaydigan va boshqa usullardan aniqroq chizadigan jiddiy dizayn vositasi sifatida ko‘ra boshladilar.

Realistik grafika sohasida ham 1986-yilda Devid Immel va Jeyms Kajiya umumiy renderlash tenglamasini ishlab chiqdilar. Bu kompyuter grafikasida fotorealizmga erishish uchun zarur bo‘lgan global yoritishni[aniqlashtirish kerak]amalga oshirish yo‘lidagi muhim qadam edi.

«Yulduzlar jangi» va boshqa franshizalar asosidagi fantastik filmlarning kompyuter grafikasidagi mashhurligiga Lucasfilm va Industrial Light & Magic kompaniyalari katta ta'sir ko‘rsatdi. Ular filmlar uchun yuqori sifatli grafika yaratishda murojaat qilinadigan asosiy studiyalar sifatida tanildi. «Yulduzlar jangi»ning keyingi trilogiyasi filmlari xromakey texnologiyasida («ko‘k ekran» va boshqalar) muhim yutuqlarga erishdi. Yana ikki video tarixiy ahamiyatini saqlab qoldi: Dire Straits guruhining «Money for Nothing» qo‘shig‘iga 1985-yilda ishlangan klip o‘sha davr musiqa muxlislari orasida kompyuter grafikasini ommalashtirdi; xuddi shu yilda ishlangan «Yosh Sherlok Xolms» filmidagi sahnada esa badiiy filmdagi to‘liq kompyuterda yaratilgan ilk personaj — jonlantirilgan shisha ritsar namoyish etildi. 1988-yilda Pixar alohida algoritm sifatida soyalashni bajarishga mo‘ljallangan kichik dasturlar — dastlabki sheyderlarni yaratdi. Kompaniya bu paytga kelib Industrial Light & Magic tarkibidan ajralib, mustaqil yuridik shaxsga aylangan edi. Biroq keng auditoriya bu texnologik taraqqiyot natijalarini faqat keyingi o‘n yillikda ko‘rdi. 1980-yillarning oxirida Silicon Graphics (SGI) kompyuterlari Pixarstudiyasida to‘liq kompyuterda yaratilgan dastlabki qisqa metrajli filmlarni ishlab chiqarishda ishlatildi. O‘sha o‘n yillikda Silicon Graphics texnikasi sohaning eng yuqori darajasi hisoblanardi.

Bu davr «videoo‘yinlarning oltin asri» deb ham atalgan. Atari, Nintendo, Sega va boshqa kompaniyalarning o‘yin tizimlari hamda MS-DOS, Apple II, Mac va Amiga asosidagi shaxsiy kompyuterlar kompyuter grafikasini yangi, yosh va taassurotga tez beriladigan auditoriyaga ilk bor keng tanishtirdi. Yetarli malakaga ega foydalanuvchilar shaxsiy kompyuterlarda o‘z o‘yinlarini ham dasturlashi mumkin edi. Arkada avtomatlari da tijorat uchun mo‘ljallangan real vaqt rejimidagi 3D grafika bo‘yicha katta yutuqlar qo‘lga kiritildi. 1988-yilda arkada o‘yinlariga mo‘ljallangan real vaqt 3D grafikasining dastlabki maxsus platalari — Namco System 21 va Taito Air System namoyish etildi. Professional sohada Evans & Sutherland va SGI kompaniyalari 3D rastr grafikasi uchun apparat ta'minotini ishlab chiqdilar. Bu keyinchalik paydo bo‘lgan bir kristalli grafik protsessorga (GPU) bevosita ta'sir ko‘rsatdi: bunda grafikani samarali qayta ishlash uchun alohida kuchli chip markaziy protsessor bilan parallel ishlaydi.

O‘n yillik davomida kompyuter grafikasi ko‘plab boshqa kasbiy sohalarda, jumladan E&S kompaniyasining Digistar tizimidan foydalangan mahalliy ko‘ngilochar va ta'lim sanoatida, avtomobillarni loyihalash, avtomobillarni modellashtirish va kimyoda ham qo‘llana boshladi.

1990

1990-yillarning asosiy tendensiyasi 3D modellashtirishning ommaviylashuvi va umuman kompyuter grafikasi sifatining sezilarli yaxshilanishi bo‘ldi. Uy kompyuterlari avval minglab dollarlik ishchi stansiyalargagina xos bo‘lgan renderlash vazifalarini bajara boshladi. Uy tizimlari uchun 3D modellashtirish dasturlari paydo bo‘lgach, Silicon Graphics ishchi stansiyalarining mashhurligi pasaydi. Autodesk'ning 3D Studio kabi mahsulotlari yoki boshqa renderlash dasturlari ishlaydigan Microsoft Windows va Apple Macintosh tizimli kuchli kompyuterlar esa muhim ahamiyat kasb etdi. O‘n yillik yakunida grafik protsessor (GPU) hozirgacha saqlanib kelayotgan o‘rnini egallay boshladi.

Bu sohada tayyorgarligi bo‘lmagan tomoshabinga chinakam fotorealistik ko‘rina oladigan dastlabki renderlar yaratildi (garchi CGI bo‘yicha professional rassomlar ularni hali shunday baholamasa ham). 3D grafika o‘yinlar, multimedia va animatsiyada ancha ommalashdi. 1980-yillarning oxiri va 1990-yillarning boshida Fransiyada dastlabki kompyuter grafikasiga asoslangan teleseriallar yaratildi: Mac Guff Ligne studiyasining «La Vie des bêtes» (1988), Fantôme studiyasining «Les Fables Géométriques» (1989–1991) va Moris Benayun hamda Fransua Shyutenning (Z-A production studiyasi, 1990–1993) kompyuter grafikasi ishlatilgan ilk yuqori aniqlikdagi teleseriali «Quarxs».

Kino sanoatida Edvin Katmall boshchiligidagi Pixar ayni shu davrda tijorat cho‘qqisiga ko‘tarila boshladi. 1995-yilda studiyaning birinchi yirik filmi — «O‘yinchoqlar tarixi» chiqdi. U tanqidchilar va tomoshabinlar orasida ham, tijorat jihatidan ham ulkan muvaffaqiyat qozondi. Dasturlanadigan sheyderni yaratgan ushbu studiya keyinchalik ko‘plab muvaffaqiyatli animatsion filmlarni ishlab chiqardi; uning animatsiya bo‘yicha dastlabki ishlari hanuz sohada yetakchi va dadil izlanishlar namunasi deb hisoblanadi.

Kompyuter o‘yinlarida 1992-yilda Sega Model 1 arkada tizimida ishlagan Virtua Racing to‘liq uch o‘lchamli poyga o‘yinlariga asos soldi va real vaqt rejimidagi uch o‘lchamli grafikani o‘yin sanoatining keng auditoriyasi orasida ommalashtirdi. Keyinchalik Sega Model 2 1993-yilda va Sega Model 3 1996-yilda tijorat real vaqt uch o‘lchamli grafikasining imkoniyatlarini kengaytirdi. Shaxsiy kompyuterlarda esa id Software chiqargan Wolfenstein 3D, Doom va Quake — ommaviy mashhurlikka erishgan dastlabki uch o‘lchamli birinchi shaxs otishma o‘yinlari qatoriga kirdi. Asosan Jon Karmak yaratgan renderlash dvijogidan foydalangan bu o‘yinlar o‘sha o‘n yillikda ham tanqidchilar, ham keng jamoatchilik e'tirofiga sazovor bo‘ldi. Sony PlayStation, Sega Saturn, Nintendo 64 va boshqa konsollar millionlab nusxada sotilib, uy o‘yinchilari orasida uch o‘lchamli grafikani ommalashtirdi. 1990-yillar oxiridagi dastlabki avlodning ayrim uch o‘lchamli o‘yinlari ham konsol foydalanuvchilariga uch o‘lchamli grafikani keng tanitishda muhim rol o‘ynadi. Ular orasida Super Mario 64, The Legend of Zelda: Ocarina of Time platformer o‘yinlari hamda Virtua Fighter, Battle Arena Toshinden va Tekken kabi ilk uch o‘lchamli jangovar o‘yinlar bor.

Renderlash texnologiyalari va algoritmlari sezilarli takomillashishda davom etdi. 1996-yilda Krishnamurti va Levoy Jim Blinnning bump mapping usulini yaxshilovchi normal mapping (normal xaritalash) usulini ixtiro qildilar. 1999-yilda Nvidia GeForce 256 videokartasini chiqardi. Bu GPU yoki grafik protsessor deb atalgan birinchi uy videokartasi bo‘lib, kompaniya ta'rifiga ko‘ra «transformatsiya, yoritish, uchburchaklarni sozlash/kesish va renderlash uchun birlashtirilgan protsessorlar»ni o‘z ichiga olgan. O‘n yillik oxiriga kelib kompyuterlarda DirectX va OpenGL kabi umumiy grafik ishlov berish platformalari joriy etildi. Shundan buyon kuchliroq grafik apparat vositalari va uch o‘lchamli modellashtirish dasturlari tufayli kompyuter grafikasi tobora batafsilroq va realistikroq bo‘lib bordi. Shu o‘n yillikda AMD ham grafik platalarning yetakchi ishlab chiqaruvchilaridan biriga aylandi va sohada hozirgacha davom etayotgan «ikki yirik yetakchi» raqobati shakllandi.

2000

Bu davrda CGI deyarli hamma joyda uchraydigan hodisaga aylandi va jiddiy ommalashdi. 1990-yillarning oxirida videoo‘yinlar va kinodagi kompyuter grafikasi uning keng jamoatchilik orasidagi qamrovini oshirdi; 2000-yillarda bu jarayon yanada tezlashdi. 1990-yillarning oxiri va 2000-yillarda CGI televideniye reklamalarida ham keng ishlatilib, juda katta auditoriyaga tanish bo‘lib qoldi.

Grafik protsessorlarning uzluksiz rivojlanishi va murakkablashuvi bu o‘n yillikda muhim rol o‘ynadi. 3D grafik protsessorlar stol kompyuteri ishlab chiqaruvchilari uchun zarur komponentga aylangach, uch o‘lchamli renderlash imkoniyatlari standart xususiyatga aylandi. O‘n yillik boshida Nvidia GeForce videokartalari bozorida yetakchilik qildi, ATI esa vaqti-vaqti bilan jiddiy raqobat ko‘rsatdi. Keyinchalik hatto arzon kompyuterlarda ham odatda 3D grafika bilan ishlay oladigan protsessor bo‘ldi, chunki Nvidia va AMD arzon chipsetlar taqdim etib, bozorda yetakchi bo‘lib qoldi. 1980-yillarda grafik protsessorda maxsus ishlov berish uchun joriy etilgan sheyderlar o‘n yillik oxiriga kelib ko‘pchilik iste'molchi qurilmalarida qo‘llab-quvvatlandi. Bu grafikani sezilarli tezlashtirdi va normal mapping, bump mapping hamda ko‘plab mayda detallarni taqlid qiluvchi boshqa usullarning keng tarqalishi tufayli kompyuter grafikasidagi tekstura va soya effektlarini ancha yaxshiladi.

Film va videoo‘yinlarda ishlatiladigan kompyuter grafikasi asta-sekin shu darajada realistiklashdiki, u «g‘alati vodiy» (uncanny valley) hodisasiga yaqinlasha boshladi. Kompyuter grafikasiga asoslangan filmlar keng tarqaldi; Ice Age va Madagascar kabi animatsion filmlar, shuningdek, Pixar'ning Finding Nemo singari ko‘plab ishlari ustun mavqega ega bo‘ldi.

Videoo‘yinlarda Sony PlayStation 2 va 3 pristavkalari, Microsoft Xbox turkumidagi konsollar, Nintendo'ning GameCube kabi mahsulotlari hamda Windows operatsion tizimida ishlaydigan shaxsiy kompyuterlar mashhur edi. Grand Theft Auto, Assassin’s Creed, Final Fantasy, BioShock, Kingdom Hearts, Mirror’s Edge va boshqa ko‘plab seriyalar kabi CGI ga boy yirik loyihalar fotorealizmga tobora yaqinlashdi, o‘yin sanoatini rivojlantirdi va uning daromadlari kino sanoati daromadlari bilan taqqoslanadigan darajaga yetguncha katta taassurot uyg‘otdi. Microsoft XNA dasturi orqali mustaqil ishlab chiquvchilarga DirectX dan foydalanishni osonlashtirishga urindi, ammo bu tashabbus muvaffaqiyatli bo‘lmadi. DirectX ning o‘zi esa tijorat jihatidan muvaffaqiyatini saqlab qoldi. OpenGL ham rivojlanishda davom etdi; DirectX ham, OpenGL ham sezilarli yaxshilandi. Ikkinchi avlod sheyder tillari HLSL va GLSL ayni shu davrda keng tarqaldi.

Ilmiy hisoblashlarda grafik protsessor (GPU) va markaziy protsessor (CPU) o‘rtasida katta hajmdagi ma'lumotlarni ikki yo‘nalishda uzatishga imkon beradigan GPGPU texnologiyasi yaratildi. Bu bioinformatika va molekulyar biologiyadagi ko‘plab tajribalarni tahlil qilishni tezlashtirdi. Mazkur usul Bitcoin mayningida hamda kompyuter ko‘rishi sohasida ham qo‘llanadi.

2010

2010-yillarda CGI videomateriallarda deyarli hamma joyda uchradi. Oldindan yaratilgan tasvirlar deyarli ilmiy darajadagi fotorealizmga erishdi, kuchli tizimlarda real vaqt rejimidagi grafika ham mutaxassis bo‘lmagan tomoshabinga fotorealistik ko‘rinishi mumkin bo‘ldi.

Tekstura xaritalash texnologiyasi yangi bosqichga chiqib, ko‘p qatlamli jarayonga aylandi. Odatda tekstura xaritalash, bump mapping, sirt siljishini ifodalash, normal xaritalash, ko‘zgusimon yaltirash va aks ettirish usullari qo‘llanadigan yoritish teksturalari, shuningdek, jadal rivojlanayotgan sheyderlar yordamida hajmiy soyalarni hosil qilish birgalikda qo‘llanadi. Endilikda sohadagi ilg‘or ishlarda sheyderlar deyarli zaruriy vositaga aylangan: ular alohida piksel, cho‘qqi va teksturalarni nihoyatda murakkab boshqarish va son-sanoqsiz turli effektlarni yaratish imkonini beradi. Ularning HLSL va GLSL dasturlash tillari faol tadqiq etilmoqda va rivojlantirilmoqda. Real optik yoritishni taqlid qilish uchun ko‘plab teksturalar va murakkab hisoblashlardan foydalanadigan fizikaga asoslangan renderlash (PBR) ham dolzarb tadqiqot yo‘nalishidir. Bu atrof-muhit okklyuziyasi (ambient occlusion), sirt ostida sochilish (subsurface scattering), Reley sochilishi, foton xaritalash va boshqa ilg‘or usullar bilan bir qatorda o‘rganilmoqda. Masalan, 4K Ultra HDaniqligida real vaqt rejimida grafika yaratish uchun talab etiladigan hisoblash quvvatini tadqiq etish endigina boshlangan, garchi bunday imkoniyat hozircha faqat eng kuchli apparatlarda mavjud bo‘lsa ham.

Kinematografiyada endi animatsion filmlarning aksariyati CGI asosida yaratiladi. Har yili CGI yordamida ko‘plab animatsion filmlar chiqariladi, ammo «g‘alati vodiy» ta'siridan hanuz cho‘chishgani uchun ularning kam qismi fotorealizmga intiladi. Aksariyati 3D multfilmlardir.

Videoo‘yinlar olamida Microsoft Xbox One, Sony PlayStation 4 va Nintendo Switch konsollari yetakchilik qildi; ularning barchasi ilg‘or 3D grafikani ta'minlay olardi. Windows operatsion tizimidagi kompyuterlar hamon eng faol o‘yin platformalaridan biri bo‘lib qoldi.

Hozirgi holati

Asosiy qo‘llanish sohalari

Ilmiy grafika — dastlabki kompyuterlar faqat ilmiy va ishlab chiqarish masalalarini hal qilishda ishlatilgan. Olingan natijalarni yaxshiroq tushunish uchun ularga grafik ishlov berilgan, grafiklar, diagrammalar va hisoblangan konstruksiyalarning chizmalari tuzilgan. Kompyuterdagi dastlabki grafiklar belgilarni chop etish rejimida hosil qilingan. Keyinchalik grafik chizgichlar (plotterlar) — chizmalar va grafiklarni qog‘ozga siyohli qalam bilan chizishga mo‘ljallangan maxsus qurilmalar paydo bo‘ldi. Zamonaviy ilmiy kompyuter grafikasi natijalarni ko‘rgazmali ifodalagan holda hisoblash tajribalarini o‘tkazish imkonini beradi.

Ishbilarmonlik grafikasi — tashkilotlar faoliyatining turli ko‘rsatkichlarini ko‘rgazmali aks ettirishga mo‘ljallangan kompyuter grafikasi sohasi. Reja ko‘rsatkichlari, hisobot hujjatlari va statistik ma'lumotlar — ishbilarmonlik grafikasi yordamida tasviriy materiallar yaratiladigan obyektlardir. Bunday grafikani yaratish dasturlari elektron jadvallar.

tarkibiga kiritiladi. Konstruktorlik grafikasi muhandis-konstruktorlar, me'morlar va ixtirochilar faoliyatida qo‘llanadi. U avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari (ALT)ning majburiy qismidir. Konstruktorlik grafikasi vositalari yordamida tekis tasvirlar (proyeksiyalar, kesimlar) hamda fazoviy uch o‘lchamli tasvirlar yaratish mumkin.

Illyustrativ grafika — monitor ekranida erkin rasm va chizmalar chizishdir. Uning dasturiy paketlari umumiy maqsadli amaliy dasturiy ta'minotga kiradi. Illyustrativ grafikaning eng oddiy dasturlari grafik muharrirlar deb ataladi.

Badiiy va reklama grafikasi ko‘p jihatdan televideniyetufayli mashhur bo‘ldi. Kompyuterda reklama roliklari, multfilmlar, kompyuter o‘yinlari, videodarslar va videotaqdimotlar yaratiladi. Bu maqsadlar uchun grafik dasturlar kompyuterning ishlash tezligi va xotirasiga yuqori talab qo‘yadi. Bunday dasturlar realistik va harakatlanuvchi tasvirlar yaratish imkoniyati bilan ajralib turadi. Uch o‘lchamli obyektlarning rasmlarini hosil qilish, ularni aylantirish, yaqinlashtirish, uzoqlashtirish va deformatsiyalash katta hajmdagi hisoblashlarni talab etadi. Obyekt yoritilishini yorug‘lik manbasining joylashuvi, soyalar va sirt fakturasiga qarab aks ettirish uchun optika qonunlariga asoslangan hisob-kitoblar zarur.

Piksel-art — piksel grafikasi raqamli san'atning muhim shakli bo‘lib, rastrli grafika dasturlari yordamida yaratiladi; unda tasvirlar piksel darajasida tahrirlanadi. Tasvirning kattalashtirilgan qismida alohida piksellar kvadrat ko‘rinishida aniq ko‘rinadi. Raqamli tasvirlarda piksel (yoki tasvir elementi) — rastrli tasvirdagi alohida nuqtadir. Piksellar muntazam ikki o‘lchamli to‘rda joylashadi va ko‘pincha nuqta yoki kvadrat sifatida ifodalanadi. Ko‘pchilik eski (yoki imkoniyati nisbatan cheklangan) kompyuter va videoo‘yinlar, grafik kalkulyatorlar uchun o‘yinlar va ko‘plab mobil telefonlar o‘yinlari asosan piksel grafikasidan foydalanadi.

Kompyuter animatsiyasi — displey ekranida harakatlanuvchi tasvirlarni hosil qilishdir. Rassom ekranda harakatlanuvchi obyektlarning boshlang‘ich va oxirgi holatlarini chizadi, kompyuter esa harakat turining matematik tavsifiga asoslanib, barcha oraliq holatlarni hisoblaydi va aks ettiradi. Bunday animatsiya tayanch kadrlar bo‘yicha animatsiyadeb ataladi. Kompyuter animatsiyasining boshqa turlari ham mavjud: protseduraviy animatsiya, shakllar animatsiyasi, dasturlanadigan animatsiya va rassom barcha kadrlarni qo‘lda chizadigan animatsiya. Muayyan chastotada ekranda ketma-ket ko‘rsatiladigan bu rasmlar harakat illyuziyasini hosil qiladi.

Multimedia — kompyuter ekranidagi yuqori sifatli tasvirni ovoz bilan birlashtirishdir. Multimedia tizimlari ta'lim, reklama va ko‘ngilochar sohalarda eng keng tarqalgan.

Ilmiy faoliyat

Kompyuter grafikasi ilmiy faoliyat yo‘nalishlaridan biridir. Bu sohada dissertatsiyalar himoya qilinadi va turli konferensiyalar o‘tkaziladi:

Texnik jihatlari

Tasvirni ifodalash usuliga ko‘ra grafika quyidagi toifalarga bo‘linadi:

Ikki o‘lchamli grafika

Ikki o‘lchamli (2D — inglizcha two dimensions — «ikki o‘lchov») kompyuter grafikasi grafik axborotni ifodalash turi va unga mos tasvirni qayta ishlash algoritmlari bo‘yicha tasniflanadi. Odatda kompyuter grafikasi vektorli va rastrli turlarga bo‘linadi, ammo tasvirlarni fraktal usulda ifodalash ham alohida tur sifatida ajratiladi.

Vektorli grafika

Vektorli rasm namunasi

Vektorli grafika tasvirni geometrik sodda shakllar to‘plami sifatida ifodalaydi. Odatda ular nuqtalar, to‘g‘ri chiziqlar, aylanalar, to‘g‘ri to‘rtburchaklar, shuningdek, umumiy holda, muayyan tartibli egri chiziqlar bo‘ladi. Obyektlarga chiziq qalinligi va to‘ldirish rangi kabi atributlar beriladi. Rasm shakllar to‘plamini tavsiflaydigan koordinatalar, vektorlar va boshqa sonlar majmuasi sifatida saqlanadi. Bir-birini berkitib turgan obyektlarni tasvirlashda ularning tartibi muhim.

Vektor formatidagi tasvir tahrirlash uchun katta imkoniyat beradi. Uni sifat yo‘qotmasdan masshtablash, aylantirish va deformatsiyalash mumkin. Shuningdek, vektor grafikada uch o‘lchamlilikni taqlid qilish rastrli grafikaga qaraganda osonroq. Chunki bunday har bir o‘zgarishda amalda eski tasvir (yoki uning qismi) o‘chirilib, o‘rniga yangisi chiziladi. Vektorli rasmning matematik tavsifi o‘zgarmaydi, faqat ayrim o‘zgaruvchilarning, masalan, koeffitsiyentlarning qiymati almashadi.

Rastrli tasvirni o‘zgartirishda boshlang‘ich ma'lumot faqat piksellar majmuasi tavsifidan iborat bo‘ladi. Shu sababli kattalashtirishda kamroq pikselni ko‘proq pikselga, kichraytirishda esa ko‘prog‘ini kamrog‘iga almashtirish muammosi tug‘iladi. Eng sodda usul — bir pikselni ayni rangdagi bir nechta pikselga almashtirish (eng yaqin pikselni nusxalash usuli — Nearest Neighbour). Murakkabroq usullarda interpolatsiya algoritmlari qo‘llanadi: yangi pikselning rangi qo‘shni piksellar rang kodlari asosida hisoblab topiladi. Adobe Photoshop dasturida masshtablash shunga o‘xshash tarzda amalga oshiriladi (bilinear va bikubik interpolatsiya).

). Biroq har qanday tasvirni sodda geometrik shakllar to‘plami sifatida ifodalab bo‘lmaydi. Bu usul sxemalar va masshtablanuvchi shriftlar uchun qulay, ishbilarmonlik grafikasida ishlatiladi, shuningdek, multfilmlar va turli videoroliklar yaratishda juda keng qo‘llanadi.

Rastrli grafika

Rastrli rasm namunasi

Rastrli grafika doimo piksellarning ikki o‘lchamli massivi (matritsasi) bilan ishlaydi. Har bir pikselga yorqinlik, rang, shaffoflik qiymati yoki ularning kombinatsiyasi biriktiriladi. Rastrli tasvir muayyan miqdordagi qator va ustunlardan iborat.

Rastrli tasvirlarni katta yo‘qotishlarsiz faqat kichraytirish mumkin, biroq bunda ayrim tafsilotlar abadiy yo‘qoladi; vektor tasvirlarda esa holat boshqacha. Rastrli tasvir kattalashtirilsa, ilgari piksel bo‘lgan turli rangdagi kvadratlar yaqqol ko‘rina boshlaydi.

Har qanday tasvirni rastr ko‘rinishida ifodalash mumkin. Ammo bu saqlash usulining kamchiliklari ham bor: tasvirlar bilan ishlash uchun ko‘proq xotira talab qilinadi va tahrirlashda sifat yo‘qolishi mumkin.

Rastrli grafikadan dizaynerlar, animatorlar va alohida buyurtmalar hamda yakka tartibdagi savdo uchun asarlar yaratuvchi rassomlar foydalanadi. Rastrli tasvirlar odatda ommaviy tirajga chiqarilmaydi, chunki ularni kattalashtirganda sifat pasayadi. Shu bilan birga, aynan rastrli grafika deyarli rangtasvirga o‘xshash asarlar, batafsilroq dizaynlar va tezroq ishlanmalar yaratishga imkon beradi. Zarurat tug‘ilganda ular keyinchalik vektor dasturlari yordamida kerakli formatda tahrirlanadi va qayta ishlab chiqariladi.[manba 2860 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Fraktal grafika

Fraktal daraxt

Fraktal — ayrim elementlari asosiy tuzilma xususiyatlarini meros qilib oladigan obyektdir. Kichikroq masshtabdagi elementlarni batafsil tavsiflash oddiy algoritmga asoslangani uchun bunday obyektni bir necha matematik tenglama bilan ifodalash mumkin.

Fraktallar tasvirlarning butun bir sinflarini ifodalash imkonini beradi; ularni batafsil tavsiflash uchun nisbatan kam xotira talab qilinadi. Biroq fraktallar bu sinflarga kirmaydigan tasvirlarda uncha samarali emas.

Uch o‘lchamli grafika

Uch o‘lchamli grafika (3D — inglizcha three dimensions — «uch o‘lchov») uch o‘lchamli fazodagi obyektlar bilan ishlaydi. Natija odatda tekis tasvir — proyeksiyako‘rinishida taqdim etiladi. Uch o‘lchamli kompyuter grafikasi kino va kompyuter o‘yinlarida keng qo‘llanadi.

Uch o‘lchamli grafika poligonli va voksellibo‘lishi mumkin. Voksel grafika rastrli grafikaga o‘xshaydi. Unda obyekt uch o‘lchamli shakllar, ko‘pincha kublar to‘plamidan iborat bo‘ladi. Poligonli kompyuter grafikasida esa obyektlar odatda sirtlar to‘plami sifatida ifodalanadi; eng kichik sirt elementi poligondeb ataladi. Odatda poligon sifatida uchburchaklar tanlanadi.

2D grafikadan farqli ravishda, 3D grafika geometrik ma'lumotlarni uch o‘lchamli shaklda ifodalaydi. Samaradorlikni ta'minlash maqsadida bu ma'lumotlar kompyuterda saqlanadi. Bunga keyinroq aks ettirish yoki real vaqt rejimida ko‘rish uchun mo‘ljallangan tasvirlar ham kiradi.

Vektorli (poligonli) 3D grafikada barcha vizual o‘zgartirishlarni matritsalar boshqaradi (shuningdek qarang: affin almashtirish — chiziqli algebra). Kompyuter grafikasida uch turdagi matritsa qo‘llanadi:

Har bir poligonni uning uchlarikoordinatalari to‘plami orqali ifodalash mumkin. Masalan, uchburchakning 3 ta uchi bor. Koordinatalar har bir uch uchun vektor (x, y, z) ko‘rinishida ifodalanadi. Vektorni tegishli matritsaga ko‘paytirib, yangi vektor hosil qilamiz. Bu o‘zgartirishni poligonning barcha uchlariga qo‘llasak, yangi poligon, barcha poligonlarga qo‘llasak esa boshlang‘ich obyektga nisbatan aylantirilgan, siljitilgan yoki masshtablangan yangi obyekt hosil bo‘ladi.

Har yili uch o‘lchamli grafika tanlovlari o‘tkaziladi. Ulardan biri Magick next-gen, yana biri — Dominance War.

CGI grafikasi

CGI (inglizcha computer-generated imagery, so‘zma-so‘z «kompyuterda yaratilgan tasvirlar») — kompyuter hisob-kitoblari asosida hosil qilinadigan va tasviriy san'at, matbaa, kinematografik maxsus effektlar, televideniye va simulyatorlarda qo‘llanadigan tasvirlardir. Harakatlanuvchi tasvirlarni yaratish bilan kompyuter animatsiyasishug‘ullanadi. U CGI grafikasining torroq yo‘nalishidir.

Kompyuterda ranglarni ifodalash

RGB rang uzatish tizimi

Kompyuter grafikasida rangni uzatish va saqlash uchun uni ifodalashning turli shakllari ishlatiladi. Umuman olganda, rang muayyan rang tizimidagi koordinatalar — sonlar to‘plami sifatida ifodalanadi.

Kompyuterda rangni saqlash va qayta ishlashning standart usullari inson ko‘rish tizimi xususiyatlariga bog‘liq. Eng keng tarqalgan tizimlar — displeylar uchun RGB va matbaa ishlari uchun CMYK hisoblanadi.

Ba'zan uchdan ortiq komponentga ega tizim ishlatiladi. Unda yorug‘lik manbasining qaytarish yoki nurlanish spektri kodlanadi, bu rangning fizik xususiyatlarini aniqroq tavsiflashga imkon beradi. Bunday sxemalar fotorealistik uch o‘lchamli renderlashda qo‘llanadi.

Grafikaning amaliy ko‘rinishi

Monitor tekis bo‘lgani uchun unda aks etgan har qanday tasvir rastrlibo‘ladi, chunki monitor ustun va qatorlardan iborat matritsadir. Uch o‘lchamli grafika faqat tasavvurimizda mavjud: monitorda ko‘rayotganimiz uch o‘lchamli shaklning proyeksiyasi, fazoni esa o‘zimiz idrok etamiz. Demak, grafikani ifodalash rastrli va vektorli bo‘lishi mumkin, ammo uni ekranda ko‘rsatish faqat rastr (piksellar to‘plami) orqali amalga oshadi; tasvirning ifodalash usuli esa shu piksellar soniga bog‘liq.

Dastlabki grafik displeylar (monitorlar) davrida rastrga ega bo‘lmagan, elektron nuri ossillografdagidek boshqariladigan elektron-nurli trubka displeylari mavjud edi. Bunday displeylarda chiqariladigan shakllar sof vektorlitasvirlardan iborat bo‘lgan. Dasturiy ta'minot rivojlanib, hal qilinadigan masalalar murakkablashgani sari bunday grafik displeylar istiqbolsiz deb topildi, chunki ular yetarlicha murakkab tasvirlarni hosil qila olmasdi. Tasvirni yaratishning shunga o‘xshash tamoyili vektorli grafik chizgichlarda ishlatiladi. Farqi shundaki, vektor displeyda tasvir murakkabligi lyuminoforning nurlanishdan keyin yorishib turish vaqtiga bog‘liq, vektorli plotter da esa bunday cheklov mavjud emas.

Adabiyotlar

  • Kolodnikov A. I. Kompyuter dizaynining dastlabki shakllari: piksel grafikasi va rastr tizimi // Terra artis. San'at va dizayn. 2022. № 3. 36–41-betlar.
  • Knabe G. A. Bosma mahsulot dizayneri ensiklopediyasi. Professional faoliyat. — Kiyev: «Dialektika», 2005. — B. 736. — 3000 nusxa. — ISBN 5-8459-0906-6.
  • Nikulin E. A. Kompyuter grafikasi. Modellar va algoritmlar. Sankt-Peterburg: «Lan» nashriyoti. — 708 bet. (2017). Murojaat qilingan sana: 24-noyabr, 2018-yil. Asl nusxadan arxivlangan 24-noyabr, 2018-yil.
  • Nikulin E. A. Kompyuter geometriyasi va mashina grafikasi algoritmlari. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2003. — 560 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 5-94157-264-6.
  • Kompyuter fantastik olamlarni chizadi (2-qism) // Kompyuter aqlga ega bo‘lmoqda = Artificial Intelligence Computer Images / V. L. Stefanyuk tahriri ostida. — Moskva: Mir, 1990. — 240 bet. — 100 000 nusxa. — ISBN 5-03-001277-X (ruscha); 7054 0915 5 (inglizcha).
  • Donald Hern, M. Polin Beyker. Kompyuter grafikasi va OpenGL standarti = Computer Graphics with OpenGL. — 3-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2005. — B. 1168. — ISBN 5-8459-0772-1.
  • Edvard Engel. Interaktiv kompyuter grafikasi. OpenGL asosidagi kirish kursi = Interactive Computer Graphics. A Top-Down Approach with Open GL. — 2-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2001. — B. 592. — ISBN 5-8459-0209-6.
  • Sergeyev Aleksandr Petrovich, Kushchenko Sergey Vladimirovich. Kompyuter grafikasi asoslari. Adobe Photoshop va CorelDRAW — ikkalasi birda. Mustaqil o‘rganish qo‘llanmasi. — Moskva: «Dialektika», 2006. — B. 544. — ISBN 5-8459-1094-3.

Havolalar