

Videokarta (shuningdek, videoadapter, videoplata, grafik adapter, grafik plata, grafik karta, grafik tezlatkich) — tasvirni ekranga chiqarishga tayyorlaydigan qurilma. Bunda grafik tasvirhaqidagi ma’lumotlar xotiralardan birida (kompyuterning yoki adapterning o‘z xotirasida) saqlanadi; qurilma tasvirni monitorekraniga chiqarishga mos shaklga aylantiradi. Odatda videokarta bosma plata (kengaytirish platasi) ko‘rinishida ishlab chiqariladi va kengaytirish uyasi orqali ona plataga o‘rnatiladi. Bunday uya universal yoki maxsus (AGP).
Shuningdek, tizim platasida joylashgan videokartalar ham keng tarqalgan: ular alohida GPU chipiko‘rinishida yoki shimoliy ko‘prik chipseti yoxud markaziy protsessor (CPU)tarkibida bo‘lishi mumkin; CPU holatida ichki (integratsiyalashgan) GPUni, qat’iy ma’noda, videokarta deb atash mumkin emas.
Videokartalar faqat tasvirni ekranga chiqarish bilan cheklanmaydi. Ular o‘rnatilgan grafik protsessorgaega bo‘lib, qo‘shimcha hisoblashlarni bajaradi va bu yuklamani kompyuterning markaziy protsessoridan oladi. Masalan, Intel, Nvidia va AMD (ATi) videokartalari renderlashni grafik konveyer doirasida OpenGL, DirectX va Vulkan kabi texnologiyalar asosida apparat darajasida bajaradi.
Bundan tashqari, grafik protsessorlardan grafikaga aloqador bo‘lmagan vazifalarda ham foydalaniladi (masalan, mayning, ya’ni kriptovalyuta qazib olishda yoki parallel hisoblashlarda, xususan, BOINCorqali, shuningdek, chuqur sun’iy neyron tarmoqlarni o‘qitishda).
Tarix
Tasvirni ekranga chiqaradigan qurilma bilan jihozlangan birinchi kompyuter sifatida Whirlwindtan olinadi; u 1944–1953-yillarda yaratilgan. Whirlwind kompyuterining videoadapteri sekundiga 6250 tagacha nuqtani ko‘rsata olgan[manbada ko‘rsatilmagan] , 2048 × 2048 ta pozitsiyani manzillash yoki 550 tagacha raqamni aks ettirish imkoniyatiga ega bo‘lgan, shuningdek, yorug‘lik qalami bilan jihozlangan.
1973-yil mart oyida Xerox Alto— ilk shaxsiy kompyuterdeyish mumkin bo‘lgan minikompyuter — taqdim etildi. Alto oyna va ish stolitushunchalariga asoslangan grafik interfeysga ega edi. Buning uchun unda displey kontrolleri[bu faktning ahamiyati bormi?]mavjud bo‘lib, u 606 × 808 piksel aniqlikdagi monoxrom tasvirni portret yo‘nalishida joylashgan monitorga chiqarishga imkon bergan.
1975-yilda Altair 8800sotuvga chiqarildi. Dastlab uning old panelidagi tumbler va yorug‘lik diodlaridan boshqa kiritish-chiqarish vositalari yo‘q edi. Uni teletayp yoki matnli terminalga ulash mo‘ljallangan edi. Biroq 1976-yilda Cromemco Dazzler(inglizcha)videokartasi sotuvga chiqarildi. U kompyuter xotirasida shakllantirilgan rangli tasvirni oddiy maishiy televizor ekraniga chiqarish imkonini bergan. Birinchi versiya 128 × 128 pikselgacha, keyingi avlod esa 756 × 484 pikselgacha tasvirni ko‘rsatgan.

Videoadapter MDA (inglizcha Monochrome Display Adapter) ni IBM kompaniyasi 1981-yilda aynan IBM PCuchun ishlab chiqargan. U aniqlikni 720 × 350 piksel qo‘llab-quvvatlagan va faqat matn rejimida ishlagan, ekranga 25 tagacha satr chiqargan. U rangli yoki grafik axborotni umuman uzata olmagan. Hercules(inglizcha) kompaniyasi 1982-yilda MDA adapterining rivojlantirilgan turi — HGC (inglizcha Hercules Graphics Controller) videoadapterini chiqardi. U ikkita grafik sahifani qo‘llab-quvvatlagan, biroq hali ham ranglar bilan ishlay olmagan.
Birinchi rangli videokarta — PC uchun ishlab chiqilgan CGA (inglizcha Color Graphics Adapter) modeli bo‘lib, uni IBM kompaniyasi 1981-yilda ishlab chiqardi. U matn rejimida belgilarning 16 xil rangini, grafik rejimda esa past (320 × 200) aniqlikdagi to‘rt rangli tasvirlarni ko‘rsata olgan. Yuqori 640 × 200 aniqlik rejimi monoxrom edi. Ushbu kartaning rivoji sifatida 1984-yildapaydo bo‘lgan EGA (inglizcha Enhanced Graphics Adapter) palitrasi 64 ranggacha kengaytirilgan yaxshilangan grafik adapter edi. Aniqlik 640 × 350 gacha oshirildi. Ushbu adapterlarning o‘ziga xos jihati ISAshinasining ochiq arxitekturali uyasidan foydalanishi edi. Shu sababli foydalanuvchi videokartani o‘zi xohlaganiga almashtira olardi.
Ushbu turdagi barcha videoadapterlarning monitor bilan interfeyslari raqamli bo‘lgan: MDA va HGC videokartalari nuqtaning yonishi yoki yonmasligi haqidagi axborotni va matnning «yorqin» atributi uchun qo‘shimcha yorqinlik signalini uzatgan; CGA videoadapteri ham uchta kanal (qizil, yashil, ko‘k) orqali asosiy videosignalni uzatgan hamda qo‘shimcha yorqinlik signalini bera olgan (jami 16 rang); EGA videoadapterida har bir asosiy rang uchun ikkitadan uzatish liniyasi bo‘lib, ranglar to‘liq yorqinlikda, uning 2/3 yoki 1/3 qismida ko‘rsatilgan va natijada jami 64 tagacha rang hosil qilingan.
Aynan 1987-yilda yangi grafik adapter — MCGA (inglizcha Multicolor Graphics Adapter) paydo bo‘ldi. Unda IBM muhandislari matn rejimini 50 satrgacha, grafik rejimni esa 262 144 ranggacha kengaytirdilar. Shu sababli raqamli signal o‘rniga analog signalga o‘tish zarurati tug‘ildi; bu monitoruchun mo‘ljallangan edi. Keyinchalik IBM yanada ilgarilab, bir necha oydan so‘ng VGA (inglizcha Video Graphics Array) adapterini chiqardi. U ko‘p yillar davomida videoadapterlarning amaldagi standartiga aylandi. Grafik rejimda uning aniqligi 640 × 480 bo‘lib, gorizontal va vertikal piksellar sonining nisbati o‘sha davrdagi monitor ekranining standart tomonlar nisbatiga — 4:3 ga mos kelgani bilan ajralib turgan. 1991-yildan boshlab SVGA (Super VGA) tushunchasi paydo bo‘ldi. Bu yuqoriroq tasvir rejimlari qo‘shilgan VGA kengaytmasi edi. 800х600 aniqlikda bir vaqtning o‘zida ko‘rsatiladigan ranglar soni 65 536 (High Color, 16 bit) va 16 777 216 (True Color, 24 bit) gacha oshdi. Xizmat imkoniyatlari orasida VBE (VESA BIOS Extention — BIOS standartining VESAkengaytmasi) qo‘llab-quvvatlandi. Taxminan 1992-yilningo‘rtalaridan, ya’ni VESA assotsiatsiyasi VBE standartining 1.0 versiyasini qabul qilgach, SVGA videoadapterlarning amaldagi standartiga aylandi. Ungacha deyarli barcha SVGA videoadapterlari o‘zaro mos kelmas edi.
Grafik foydalanuvchi interfeysiko‘plab operatsion tizimlardapaydo bo‘lishi videoadapterlar rivojining yangi bosqichini boshlab berdi. «Grafik tezlatkich» (graphics accelerator) tushunchasi yuzaga keldi. Bu ayrim grafik funksiyalarni apparat darajasida bajaradigan videoadapterlardir. Bunday funksiyalar jumlasiga tasvirning katta qismlarini ekranning bir joyidan boshqasiga ko‘chirish (masalan, oynani siljitish), tasvir sohalarini rang bilan to‘ldirish, chiziqlar, yoylar va shriftlarni chizish, apparat kursorini qo‘llab-quvvatlash va boshqalar kiradi. Bunday maxsus qurilmaga ehtiyoj tug‘ilishining asosiy sababi grafik foydalanuvchi interfeysi qulay bo‘lsa-da, markaziy protsessordan katta hisoblash resurslarini talab qilishi edi. Grafik tezlatkich esa tasvirni ekranga yakuniy chiqarish bilan bog‘liq hisoblashlarning asosiy qismini markaziy protsessordan olish uchun yaratilgan.
3D-tezlatkichlar
Aynan 3D-tezlatkich atamasi rasmiy ma’noda qo‘shimcha kengaytirish platasibo‘lib, uch o‘lchamli grafikanishakllantirishni tezlashtirishga yordam beradigan qurilmani anglatadi. Natijani 2D tasvir sifatida ko‘rsatish va uni monitorga uzatish 3D-tezlatkichning vazifasi emas. Alohida qurilma sifatidagi 3D-tezlatkichlar hozir deyarli uchramaydi. Deyarli barcha videokartalar (tor sohadagi maxsus modellardan tashqari), jumladan, protsessorlar va tizim mantiqiy sxemalaritarkibidagi integratsiyalashgan grafik adapterlar ham ikki o‘lchamli hamda uch o‘lchamli grafikaning ko‘rsatilishini apparat darajasida tezlashtiradi.
Grafik tasvirlarni shakllantirishni apparat yordamida tezlashtirish avvaldan ko‘plab shaxsiy kompyuterlarningxususiyatlaridan biri edi, biroq IBM PC ning birinchi modeli standart holatda faqat matn rejimlariga ega bo‘lib, grafikani ko‘rsata olmagan. Shunga qaramay, IBM PC bilan mos kompyuterlar uchun 2D va 3D grafikani apparat darajasida tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlaydigan videokartalar ancha erta paydo bo‘lgan. Masalan, IBM 1984-yildayoq PGCstandartidagi videokartalarni ishlab chiqarish va sotishni boshlagan. PGC professional foydalanish uchun yaratilgan: u 2D va 3D primitivlarni yaratishni apparat darajasida tezlashtirgan va birinchi navbatda CADilovalari uchun yechim hisoblangan. IBM PGC nihoyatda qimmat bo‘lgan. Ushbu videokartaning narxi kompyuterning o‘zidan ham ancha yuqori edi, shu sababli bunday yechimlar keng tarqalmagan. Professional yechimlar bozorida boshqa ishlab chiqaruvchilarning videokartalari va 3D-tezlatkichlari ham mavjud bo‘lgan.
Arzon 3D-tezlatkichlarning IBM PC bilan mos kompyuterlar orasida tarqalishi 1994-yildaboshlandi. 3D grafikani aks ettirishni apparat darajasida tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlagan birinchi videokarta Matrox Impression Plus bo‘lib, u 1994-yilda chiqarilgan ( Matrox Athenachipidan foydalangan). O‘sha yilning o‘zida Matrox yangi Matrox Storm chipini va uning asosidagi Matrox Millennium.
Aynan 1995-yilda taniqli S3 Graphicskompaniyasi o‘sha paytda rastrli 2D grafikani tezlashtiruvchi videokartalar bo‘yicha e’tirof etilgan va istiqbolli ishlab chiqaruvchi edi. U dastlabki ommaviy 3D-tezlatkichlardan birini chipset — S3 ViRGEasosida chiqardi. Ammo amalda bu videokartalar o‘rtacha unumdorlik ko‘rsatdi va shuning uchun ularni so‘zning to‘liq ma’nosida 3D grafika tezlatkichlari deb atash qiyin edi. Shu bilan birga Matrox Mistique va ATI 3D Rage videokartalari yaxshiroq natijalar ko‘rsatgan.

O‘sha yili bir qancha kompaniyalar 3D grafikani shakllantirishni apparat darajasida tezlashtiruvchi yangi grafik chiplarni chiqardi. Masalan, Matrox MGA-2064W ni, Number Nine Visual Technology Imagine 128-II grafik protsessorini, Yamaha YGV611 va YGV612 chiplarini, 3DLabs kompaniyasi Glint 300SX ni, Nvidia — NV1 esa (shuningdek, SGS-THOMSON bilan tuzilgan kelishuv asosida STG2000 nomi bilan ham ishlab chiqarilgan) mahsulotni taqdim etdi. O‘sha yili ushbu yechimlar asosida turli ishlab chiqaruvchilarning 3D grafikani tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlaydigan ko‘plab videokartalari paydo bo‘ldi.

3D-tezlatkichlar va 3D grafikani apparat darajasida tezlashtiradigan videokartalar bozorida 1996-yil haqiqiy burilish yili bo‘ldi. Aynan shu yili 3D grafikani apparat yordamida qayta ishlash IBM PC bilan mos kompyuterlarda ommalashdi va keng joriy etildi. 3DLabs, Matrox, ATI Technologies, S3, Rendition, Chromatic Research, Number Nine Visual Technology, Trident Microsystems, PowerVRkabi kompaniyalar yangi grafik yechimlarni taqdim etdi. O‘sha yili mazkur grafik protsessorlar asosida ko‘plab 3D-tezlatkichlar va 3D grafikani tezlashtirish funksiyasiga ega to‘laqonli videokartalar chiqarilgan bo‘lsa-da, eng muhim hodisa 3D-tezlatkichlarning 3Dfx Voodoo Graphicschiplar to‘plami asosida ishlab chiqarilishi bo‘ldi. Bungacha 3dfx Interactive kompaniyasi maxsus 3D-tezlatkichlarni arkada o‘yin avtomatlariuchun ishlab chiqargan edi. U IBM PC bilan mos kompyuterlar bozori uchun chiplar to‘plamini taqdim etdi. Voodoo Graphics kartalarining uch o‘lchamli sahnalarni renderlash tezligi va sifati o‘yin avtomatlaridarajasida edi. Natijada videokarta ishlab chiqaruvchilarining aksariyati Voodoo Graphics to‘plami asosida 3D-tezlatkichlar ishlab chiqara boshladi. Tez orada kompyuter o‘yinlari ishlab chiqaruvchilarining aksariyati ham Voodoo Graphics ni qo‘llab-quvvatladi va IBM PC bilan mos kompyuterlar uchun 3D grafikasi mutlaqo yangi darajadagi o‘yinlarni chiqardi. 3D o‘yinlarga va shunga mos ravishda 3D-tezlatkichlarga qiziqish keskin oshdi.
1998-yildan boshlab (3dfx kompaniyasining Voodoo2kartasi) bir-biriga ulangan bir necha videokarta quvvatini uch o‘lchamli tasvirni qayta ishlashga yo‘naltiradigan SLI (inglizcha Scan Line Interleave — satrlarni navbatma-navbat taqsimlash) texnologiyasi rivojlana boshladi.
Professional video tezlatkichlar
Professional grafik kartalar — grafik ish stansiyalarida matematik va grafik dasturlardan, jumladan 2D va 3D modellashtirish (AutoCAD, MATLAB) tizimlaridan foydalanishga mo‘ljallangan videokartalar bo‘lib, ularga loyihalanayotgan obyektlarning modellarini hisoblash va tasvirlashda katta yuklama tushadi.
Asosiy ishlab chiqaruvchilar — AMD va NVIDIA— tomonidan tayyorlangan professional videotezlatkichlar yadrolari ichki tuzilishi jihatidan ularning o‘yinbop muqobillaridan uncha farq qilmaydi. Kompaniyalar o‘z GPUlarini allaqachon unifikatsiya qilib, turli sohalarda qo‘llay boshlagan. Aynan shu yo‘l ularga professional foydalanish uchun maxsus grafik chiplarni ishlab chiqqan va ilgari surgan kompaniyalarni bozordan siqib chiqarish imkonini berdi.
Ayniqsa, videoxotiraquyi tizimiga alohida e’tibor qaratiladi, chunki bu professional tezlatkichlarning juda muhim qismi bo‘lib, ulkan hajmdagi modellar bilan ishlashda asosiy yuklamani ko‘taradi. Xususan, unumdorligi taqqoslanadigan oddiy kartalarga qaraganda xotirasi ancha katta bo‘lishidan tashqari, professional segment videokartalarida xatolarni tuzatuvchi ECC xotira.
Alohida ta’kidlash joizki, Matroxkompaniyasining tor ixtisoslashgan tezlatkichlari 2017-yil holatiga ko‘ra videoni kodlash, televizion signalni qayta ishlash va murakkab 2D grafika bilan ishlashda qo‘llanilgan.
Tuzilishi
Videokarta quyidagi qismlardan iborat:
Grafik protsessor
Grafik protsessor (inglizcha Graphics processing unit (GPU) — so‘zma-so‘z: «grafik hisoblash qurilmasi») ekranga chiqariladigan tasvirni hisoblash (renderlash) va 2D hamda 3D grafikaniqayta ishlash bilan shug‘ullanadi. Grafik protsessorlar murakkabligi jihatidan kompyuterning markaziy protsessoridan deyarli qolishmaydi, ko‘pincha universal hisoblash bloklarining ko‘pligi tufayli tranzistorlar soni va hisoblash quvvati bo‘yicha undan ustun turadi. Biroq oldingi avlod GPU arxitekturasida odatda bir nechta axborotni qayta ishlash blokibo‘lgan. Ular jumlasiga 2D grafikani qayta ishlash bloki va 3D grafikani qayta ishlash bloki kiradi; ikkinchisi odatda geometrik yadroga (uchlar keshi bilan) hamda rastrlash blokiga ( kesh teksturalari bilan) ajratilgan va boshqa bloklarni o‘z ichiga olgan.
Videoxotira
Ma’lumotlar shinasidan tashqari, har qanday videoadapterning ikkinchi asosiy cheklovchi omili — o‘tkazish qobiliyati (inglizcha bandwidth) videoxotiraning asosiy ko‘rsatkichidir. Dastlab muammo videoma’lumotlarni qayta ishlash tezligi bilangina bog‘liq bo‘lmagan (ko‘pincha videokontrollerma’lumotni videoxotiradan o‘qish yoki unga yozish tezligidan tezroq qayta ishlaydigan «axborot tanqisligi» holati yuzaga keladi); asosiy muammo unga videoprotsessor, markaziy protsessor va RAMDACtomonidan murojaat qilinishi zaruratidan iborat edi. Gap shundaki, yuqori aniqlik va katta rang chuqurligida ekrandagi tasvir sahifasini monitorda ko‘rsatish uchun ushbu ma’lumotlarning barchasini videoxotiradan o‘qib, monitor uchun analog signalga aylantirish kerak. Bu jarayon har soniyada monitor ko‘rsatadigan kadrlar sonicha takrorlanadi. Masalan, 1024 × 768 nuqta aniqlik va 24 bit rang chuqurligi (True Color) da bitta ekran sahifasining hajmi 2,25 MB ni tashkil etadi. Kadrlar chastotasi 75 Hz bo‘lsa, ushbu sahifani videoadapter xotirasidan har soniyada 75 marta o‘qish kerak (o‘qilgan piksellar RAMDAC ga uzatiladi va u piksel rangining raqamli ma’lumotlarini monitorga yuboriladigan analog signalga aylantiradi). Bunda hech bir pikselni kechiktirish yoki o‘tkazib yuborish mumkin emas. Demak, shu aniqlik uchun videoxotiraning nazariy talab etiladigan o‘tkazish qobiliyati taxminan 170 MB/s bo‘ladi; videokontrollerning ayni xotiraga yozish va undan o‘qish amallari hali hisobga olinmagan. 1600 × 1200 × 32 bit aniqlik va ayni 75 Hz kadr chastotasida zarur nominal o‘tkazish qobiliyati 550 MB/s ga yetadi. Taqqoslash uchun, Pentium II protsessorining xotira bilan ishlashdagi eng yuqori tezligi 528 MB/s bo‘lgan. Bu muammoni ikkita yo‘l bilan hal qilish mumkin edi: bir vaqtning o‘zida ikki qurilma o‘qiy oladigan maxsus xotira turlaridan foydalanish yoki juda tezkor xotira o‘rnatish.
Videoxotira turlari:
- Dastlabki videokartalarda tezlikka alohida talablar qo‘yilmagan va oddiy xotira turlari — statik Static RAM (masalan, MDA adapterida) yoki dinamik Dynamic RAM.
- FPM DRAM (Fast Page Mode Dynamic RAM — tezkor sahifali murojaatga ega dinamik operativ xotira) — tizim platalarida ishlatiladigan xotiraga o‘xshash videoxotiraning asosiy turi. Unda asinxron murojaat qo‘llanadi, ya’ni boshqaruv signallari tizimning takt chastotasiga qat’iy bog‘lanmagan. Taxminan 1996-yilgacha keng ishlatilgan.
- VRAM (Video RAM — videooperativ xotira) — ikki portli DRAM deb ataladigan xotira. Bu turdagi xotiraga bir vaqtning o‘zida ikkita qurilma murojaat qila oladi: bir xotira katagiga ma’lumot yozish va ayni paytda qo‘shni katakdan ma’lumot o‘qish mumkin. Shuning hisobiga tasvirni ekranga chiqarish va uni videoxotirada qayta ishlash jarayonlarini bir vaqtda bajarish mumkin bo‘ladi. Bu murojaatdagi kechikishlarni kamaytirib, ishlash tezligini oshiradi. Ya’ni RAMDAC videoprotsessorning ma’lumot ustida bajaradigan amallariga xalaqit bermasdan ekran buferini monitorga uzluksiz chiqarishi mumkin. Biroq bu ham DRAM bo‘lib, tezligi unchalik yuqori emas.
- WRAM (Window RAM) — VRAM ning o‘tkazish qobiliyati taxminan ~25 % ga oshirilgan va shriftlarni chizish, tasvir bloklarini ko‘chirish kabi keng ishlatiladigan ayrim funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydigan turi. U deyarli faqat Matrox va Number Nine kompaniyalarining tezlatkichlarida ishlatilgan, chunki ma’lumotlarga murojaat qilish va ularni qayta ishlashning maxsus usullarini talab qilgan. Bu xotira turining yagona ishlab chiqaruvchisi (Samsung) borligi undan foydalanish imkoniyatlarini ancha cheklagan. Bunday xotiraga asoslangan videoadapterlarda yuqori aniqlik va ekran yangilanish chastotalarida unumdorlikning pasayishi kuzatilmaydi. Bir portli xotirada esa bunday hollarda RAMDAC videoxotiraga murojaat shinasini tobora ko‘proq vaqt band qiladi va videoadapterning unumdorligi sezilarli pasayishi mumkin.
- EDO DRAM (Extended Data Out DRAM — chiqishdagi ma’lumotni uzoqroq saqlaydigan dinamik operativ xotira) — konveyerlashtirish elementlariga ega xotira turi. U videoxotira bilan ma’lumot bloklari almashinuvini taxminan 25 % ga tezlashtiradi.
- SDRAM (Synchronous Dynamic RAM — sinxron dinamik operativ xotira) EDO DRAM va boshqa asinxron bir portli xotira turlarini almashtirdi. Xotiradan dastlabki o‘qish yoki unga dastlabki yozish bajarilgach, keyingi o‘qish va yozish amallari nol kechikish bilan amalga oshiriladi. Shu yo‘l bilan ma’lumotlarni o‘qish va yozishning mumkin bo‘lgan eng yuqori tezligiga erishiladi.
- DDR SDRAM (Double Data Rate) — SDRAM ning ma’lumotni takt signalining ham ko‘tarilish, ham tushish frontida uzatadigan turi, bu xotiraning ishlash tezligini ikki baravar oshiradi. Keyingi rivojlanish bir shina takti davomida uzatiladigan paketlar sonini yanada ko‘paytirish orqali amalga oshirilmoqda: DDR2 SDRAM (GDDR2), DDR3 SDRAM va hokazo.
- SGRAM (Synchronous Graphics RAM — sinxron grafik operativ xotira) — sinxron murojaatli DRAM turi. SGRAM ning ishlashi asosan SDRAM bilan bir xil, ammo unda bloklab va niqoblab yozish kabi ayrim maxsus funksiyalar ham qo‘llab-quvvatlanadi. VRAM va WRAM dan farqli ravishda SGRAM bir portlidir, biroq u ikki xotira sahifasini bitta sahifa sifatida ochib, boshqa videoxotira turlarining ikki portli ishlashini taqlid qilishi mumkin.
- MDRAM (Multibank DRAM — ko‘p bankli operativ xotira) — MoSys kompaniyasi yaratgan DRAM turi. U har biri 32 KiB hajmli ko‘plab mustaqil banklardan iborat bo‘lib, ular konveyer rejimida ishlaydi.
- RDRAM (RAMBus DRAM) — Rambus Channel deb ataladigan maxsus ma’lumot uzatish kanali orqali ishlaydigan xotira. Bu kanal bir bayt kenglikdagi ma’lumotlar shinasidir. U orqali axborotni katta oqimlar bilan uzatish mumkin; bir kanal uchun eng yuqori ma’lumot uzatish tezligi hozirgi paytda 1600 MB/s (chastota 800 MHz, ma’lumotlar impulsning ikkala frontida uzatiladi) ni tashkil etadi. Bitta kanalga bir necha xotira chipini ulash mumkin. Bunday xotiraning kontrolleri bitta Rambus kanali bilan ishlaydi, bitta mantiqiy mikrosxemada esa shunday to‘rtta kontroller joylashtirish mumkin. Demak, nazariy jihatdan 4 tagacha kanalni qo‘llab-quvvatlab, jami 6,4 Gb/s maksimal o‘tkazish qobiliyatiga erishish mumkin. Ushbu xotiraning kamchiligi — ma’lumotlarni yirik bloklar bilan o‘qish zarurati; aks holda uning unumdorligi keskin pasayadi.
Videokartalarning operativ xotirasi 4 KB (masalan, MDA da) dan 48 GB (masalan, NVIDIA Quadro RTX 8000) gacha bo‘lishi mumkin. GPU va boshqa elektron komponentlar videoxotiradan foydalanayotganda butun grafik quyi tizimning yuqori unumdorligi ta’minlanishi uchun SGRAMkabi ixtisoslashgan yuqori tezlikdagi, ikki portli (inglizcha dual-port) VRAM, WRAMva boshqa xotira turlari ishlatiladi. Taxminan 2003-yildan videoxotira, odatda, DDR texnologiyasidagi SDRAMxotiraga asoslandi; bunda samarali chastota ikki baravar oshirilgan (ma’lumotlar takt signalining nafaqat ko‘tarilish, balki tushish frontiga ham sinxronlashtirilgan). Keyinchalik DDR2, GDDR3, GDDR4, GDDR5 va 2016-yil holatiga ko‘ra GDDR5X. AMD Fury turkumidagi yuqori unumdor videokartalar chiqishi bilan bozorda allaqachon keng ishlatilgan GDDR xotirasi bilan bir qatorda yangi turdagi HBMxotiradan ham foydalanila boshlandi. Bu turdagi xotira chiplarni plataga alohida ulash va kavsharlash zarurati bo‘lmagani tufayli ancha yuqori o‘tkazish qobiliyatini hamda videokarta platasining soddaroq tuzilishini ta’minlaydi. Videokarta xotirasining eng yuqori ma’lumot uzatish tezligi (o‘tkazish qobiliyati) 480 Gb//s GDDR5X turida (masalan, NVIDIA TITAN X Pascal da) va 672 Gb//s GDDR6 turida (masalan, TITAN RTX da) yetadi.
Videoxotira bevosita tasvir ma’lumotlaridan tashqari, quyidagi ma’lumotlarni vaqtincha saqlash uchun ham ishlatiladi: teksturalar, sheyderlar, uchlar buferlari, Z-bufer (tasvir elementlarining 3D grafikadagiuzoqligi) va shu kabilar.
Videooperativ xotira
Videoxotira kadr buferivazifasini bajaradi. Unda grafik protsessor yaratadigan va doimiy ravishda o‘zgartirib turadigan, monitor (yoki bir nechta monitor) ekraniga chiqariladigan tasvir saqlanadi. Videoxotirada, shuningdek, ekranda ko‘rinmaydigan oraliq tasvir elementlari va boshqa ma’lumotlar ham saqlanadi. Videokartalar uchun quyidagi xotira turlari mavjud: DDR, GDDR2, GDDR3, GDDR4, GDDR5, GDDR6 va HBMVideokartaning o‘zidagi videoxotiradan tashqari, grafik protsessorlar odatda kompyuter umumiy tizim xotirasining bir qismidan ham foydalanadi. Unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish videoadapter drayveri tomonidan AGP yoki PCI-eshinasi orqali tashkil etiladi. Uniform Memory Access arxitekturasidan foydalanilganda esa videoxotira vazifasini kompyuter tizim xotirasining bir qismi bajaradi.
Videokontroller
Videokontroller videoxotirada tasvirni shakllantirish uchun javob beradi, RAMDAC ga monitor uchun qator va kadr bo‘yicha yoyish signallarini hosil qilish buyrug‘ini beradi va markaziy protsessor so‘rovlarini qayta ishlaydi. Bundan tashqari, odatda tashqi ma’lumotlar shinasi (masalan, PCI yoki AGP), ichki ma’lumotlar shinasi hamda videoxotira kontrollerlari mavjud bo‘ladi. Ichki shina va videoxotira shinasining kengligi odatda 64, 128 yoki 256 razryad bo‘lib, tashqi shinanikidan (16 yoki 32 razryad) kattaroqdir. Ko‘plab videokontrollerlarda RAM ham o‘rnatilgan.
Grafik adapterlar (AMD, nVidia) odatda mustaqil ishlaydigan, har biri bir yoki bir nechta displeyni bir vaqtning o‘zida boshqaradigan kamida ikkita videokontrollergaega bo‘ladi.
RAMDAC va TMDS
Raqamli-analog o‘zgartirgich (RAO; RAMDAC — Random Access Memory Digital-to-Analog Converter) videokontroller yaratgan tasvirni analog monitorga uzatiladigan rang intensivligi darajalariga aylantirish uchun xizmat qiladi. Tasvirning mumkin bo‘lgan ranglar diapazoni RAMDAC parametrlariga bog‘liq. Ko‘pincha RAMDAC to‘rtta asosiy blokdan iborat: har bir rang kanali (qizil, yashil, ko‘k — RGB) uchun bittadan uchta raqamli-analog o‘zgartirgich va gamma-tuzatish haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi SRAM. Ko‘pgina raqamli-analog o‘zgartirgichlarning har bir kanali 8 bitli bo‘lib, har bir asosiy rangga 256 ta yorqinlik darajasi to‘g‘ri keladi. Natijada jami 16,7 million rang hosil bo‘ladi (gamma-tuzatish yordamida dastlabki 16,7 million rangni ancha kengroq ranglar makonida aks ettirish mumkin). Ayrim RAMDAC larda har kanal 10 bitli (1024 yorqinlik darajasi) bo‘lib, bir vaqtning o‘zida 1 milliarddan ortiq rangni chiqarishga imkon beradi, ammo amalda bu imkoniyat deyarli ishlatilmaydi. Ikkinchi monitorni qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘pincha ikkinchi raqamli-analog o‘zgartirgich o‘rnatiladi.
TMDS (Transition-minimized differential signaling — signal darajalaridagi o‘zgarishlarni minimallashtiradigan differensial uzatish) — RAO orqali o‘zgartirmasdan raqamli signal uzatgich. DVI-D, HDMI va DisplayPort ulanishlarida ishlatiladi. Suyuq kristalli monitorlar va plazmali panellar keng tarqalgach, analog signal uzatish zarurati yo‘qoldi: ular elektron-nurli trubkali monitorlardan farqli ravishda analog tarkibiy qismga ega emas va raqamli ma’lumotlar bilan bevosita ishlaydi. Ortiqcha o‘zgartirishlarning oldini olish uchun Silicon Image kompaniyasi TMDS ni ishlab chiqdi.
Video doimiy xotira
Video doimiy xotira (Video ROM) — doimiy xotira qurilmasi (ROM) bo‘lib, unga videokartaning BIOS tizimi, ekran shriftlari, xizmat jadvallari va shu kabi ma’lumotlar yoziladi. ROM dan videokontroller bevosita foydalanmaydi — unga faqat markaziy protsessor murojaat qiladi.
BIOS asosiy operatsion tizimyuklanishidan oldin videokartani ishga tayyorlaydi va uning ishlashini ta’minlaydi; grafik protsessor va videoxotiraning ish chastotalari, ta’minot kuchlanishlari, xotira tayminglari kabi barcha quyi darajali parametrlarni belgilaydi. VBIOS, shuningdek, ish jarayonida videodrayver o‘qishi va talqin qilishi mumkin bo‘lgan tizim ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi (drayver va BIOS o‘rtasida vazifalarni taqsimlash usuliga qarab). Ko‘plab kartalarda elektr orqali qayta dasturlanadigan ROM (EEPROM, Flash ROM) o‘rnatiladi; foydalanuvchi maxsus dastur yordamida video-BIOS ni o‘zi qayta yozishi mumkin.
Interfeys

Videotizim tezligini oshirish yo‘lidagi birinchi to‘siq — videoadapter ulangan ma’lumotlar uzatish interfeysihisoblanadi. Videoadapter protsessori qanchalik tez bo‘lmasin, u bilan markaziy protsessor, kompyuter operativ xotirasi va qo‘shimcha videoqurilmalar o‘rtasida axborot almashinuvining tegishli kanallari bo‘lmasa, uning imkoniyatlarining katta qismi ishga solinmaydi.
Ma’lumot uzatishning asosiy kanali, albatta, ona plataning interfeys shinasi bo‘lib, markaziy protsessor va operativ xotira bilan ma’lumot almashish aynan shu orqali ta’minlanadi. IBM PC da ishlatilgan birinchi shina XT-Busbo‘lib, u 8 bit ma’lumot va 20 bit manzil razryadiga ega bo‘lgan hamda 4,77 MHzchastotada ishlagan. Keyin ISA (Industry Standart Architecture — sanoat standarti arxitekturasi) shinasi paydo bo‘ldi. U 8/16 bitli bo‘lib, 8 MHz chastotada ishlagan. Uning eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 5,5 MiB/s dan sal ko‘proq edi. Bu matnli axborot va 16 rangli grafikaga ega o‘yinlarni ko‘rsatish uchun yetarli darajadan ham ortiq edi.
Keyingi katta texnik yutuq — MCA (Micro Channel Architecture) shinasini IBM kompaniyasining yangi PS/2 kompyuterlar turkumida joriy etish bo‘ldi. Uning razryadliligi 32/32 bit, eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 40 Mbit/s edi. Biroq MCA arxitekturasi yopiq (IBM mulki) bo‘lgani boshqa ishlab chiqaruvchilarni videoadapterga kirish asosiy kanalining o‘tkazish qobiliyatini oshirishning muqobil yo‘llarini izlashga undadi.
Protsessorlarning 486 turkumi paydo bo‘lgach, periferik qurilmalarni ulash uchun protsessorning o‘z lokal shinasidan foydalanish taklif qilindi. Natijada VLB (VESA Local Bus — lokal shina VESA standarti) yaratildi. Protsessorning 25 MHz dan 50 MHz gacha bo‘lgan tashqi takt chastotasida ishlagan va 32 bitli bo‘lgan VLB shinasining eng yuqori o‘tkazish qobiliyati taxminan 130 MiB/s ni tashkil etgan. Bu o‘sha paytdagi barcha dasturlar uchun yetarli edi. Bundan tashqari, shinadan faqat videoadapterlar uchun emas, boshqa periferik qurilmalar uchun ham foydalanish mumkinligi, uchta periferik qurilma uyasining mavjudligi va ISA bilan orqaga moslik (VLB — ISA uyasi ortidagi qo‘shimcha 116 kontaktli ulagich) unga uzoq umr hamda ona plata chipsetlari va periferik qurilmalar ishlab chiqaruvchilarining keng ko‘lamli qo‘llab-quvvatlovini ta’minladi. Shunga qaramay, 40 MHz va 50 MHz chastotalarda unga ulangan hatto ikkita qurilmaning ishlashini ta’minlash ham qiyin bo‘lgan, chunki markaziy protsessorning ichki kaskadlariga haddan tashqari katta yuklama tushgan (VLB boshqaruv zanjirlarining aksariyati protsessorga hech qanday buferlashsiz bevosita ulangan).
Biroq yuqori ma’lumot almashish tezligi faqat videoadapterga emas, boshqa qurilmalarga ham zarur bo‘la boshlagani, barcha qurilmalarni VLB ga ulashning iloji yo‘qligi va faqat PC bilan cheklanmaydigan platformalararo yechimga ehtiyoj tufayli PCI (Peripheral Component Interconnect — periferik komponentlarni o‘zaro ulash) shinasi ishlab chiqildi. U dastlab Pentium protsessorli ona platalarda paydo bo‘ldi. PC platformasida unumdorlik deyarli o‘zgarmadi: 33 MHz shina chastotasi va 32/32 bit razryad bilan eng yuqori 133 MiB/s o‘tkazish qobiliyatini ta’minladi, bu VLB bilan bir xil edi. Biroq u qulayroq bo‘lib, oxir-oqibat 486 turkumidagi protsessorli ona platalarda ham VLB shinasini siqib chiqardi.
Yangi Pentium II protsessorlari paydo bo‘lgach, shaxsiy kompyuterlar yuqori unumdor ish stansiyalari bozoriga jiddiy kirib bora boshladi va murakkab grafikali 3D o‘yinlar yaratildi. Shunda PCI shinasining PC platformasidagi mavjud ko‘rinishi (odatda 33 MHz chastota va 32 bit razryad) tez orada tizim ehtiyojlarini qondira olmasligi ayon bo‘ldi. Shu sababli Intel grafik quyi tizim uchun alohida shina yaratishga qaror qildi: PCI shinasini bir oz takomillashtirib, yangi shinaga videoadapterlarning ayrim maxsus so‘rovlarini qo‘llab-quvvatlaydigan xotiraga mustaqil kirish imkoniyatini berdi va uni AGP (Accelerated Graphics Port — tezlashtirilgan grafik port) deb atadi. AGP shinasi 32 bitli, ish chastotasi esa 66 MHz edi. Ulagichning birinchi versiyasi 1× va 2×, ikkinchisi 4×, uchinchisi 8× ma’lumot uzatish rejimlarini qo‘llab-quvvatladi. Ushbu rejimlarda bitta takt davomida tegishlicha bitta, ikkita, to‘rtta yoki sakkizta 32 bitli so‘z uzatiladi. Turli AGP versiyalari turlicha ta’minot kuchlanishidan foydalangani sababli, ular har doim ham o‘zaro mos kelmagan. Qurilma shikastlanmasligi uchun ulagichda jismoniy kalit qo‘llanilgan. 1× rejimida eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 266 MiB/s edi. Hozir PCI va AGP shinalariga asoslangan videoadapterlar juda kam ishlab chiqariladi, chunki AGP shinasi yangi shaxsiy kompyuterlarning yuqori unumdorlik talablariga javob bermaydi va zarur elektr quvvatini ham yetkazib bera olmaydi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun PCI — PCI Express shinasining 1.0, 1.1, 2.0, 2.1, 3.0 hamda eng yangi 4.0 versiyalari yaratildi. Bu AGP dan farqli ravishda ketma-ket interfeys bo‘lib, uning o‘tkazish qobiliyati soniyasiga bir necha o‘n Gb gacha yetishi mumkin. Hozirda AGP shinasi deyarli butunlay PCI Express foydasiga tark etilgan. Shunga qaramay, ayrim ishlab chiqaruvchilar hanuz PCI va AGP interfeysli videoplatalarni taklif qiladi — bu ba’zi grafik vazifalarda ma’naviy eskirgan kompyuterning unumdorligini keskin oshirishning nisbatan oddiy usulidir.
Ulagich
MDA, Hercules, EGA va CGA videoadapterlari 9 kontaktli ulagich — D-Subturiga ega bo‘lgan. Ba’zan qo‘shimcha ravishda Composite Videokoaksial ulagich ham bo‘lib, u past chastotali videokirishga ega televizor yoki monitorga oq-qora tasvir chiqarish imkonini bergan.
Videoadapterlar, xususan, VGA va undan keyingi videoadapterlarda odatda faqat bitta VGA ulagich (15 kontaktli D-Sub) bo‘lgan. Dastlabki VGA adapterlarining ayrimlarida eski monitorlar bilan moslik uchun oldingi avlodning 9 kontaktli ulagichi ham mavjud bo‘lgan. Qaysi chiqish ishlashi videoadapter platasidagi kalitlar bilan tanlangan.
Zamonaviy videoadapterlar birdan uchtagacha DVI yoki HDMI, yoxud DisplayPort ulagich bilan jihozlanadi (so‘nggi avlodning ayrim ATI videokartalarida oltita ulagich mavjud).
DVI va HDMI portlari videosignal uzatish standartining evolyutsion bosqichlaridir. Shu sababli bunday portlarga ega qurilmalarni adapterlar orqali ulash mumkin (DVI ulagichidan D-Sub uyasiga — analog signal, HDMI ulagichidan DVI-D uyasiga — mualliflik huquqlarini texnik himoyalash vositalarini (inglizcha High Bandwidth Digital Copy Protection, HDCPqo‘llab-quvvatlamaydigan raqamli signal; shu sababli ko‘p kanalli ovoz va yuqori sifatli tasvirni uzatish imkoniyatisiz). DVI-I porti analog signallarni ham o‘z ichiga oladi va eski D-SUB ulagichiga o‘tish adapteri orqali monitor ulash imkonini beradi (DVI-D bunday imkoniyat bermaydi).
DisplayPort orqali to‘rttagacha qurilma, jumladan audioqurilmalar, USBkonsentratorlar va boshqa kiritish-chiqarish qurilmalarini ulash mumkin.

Shuningdek, videokartada kompozit va komponentli S-Video videochiqishlar, shuningdek, videokirish ham bo‘lishi mumkin (ular ViVo)
Sovitish tizimi
Sovitish tizimi videoprotsessorning, ko‘pincha esa videoxotira va VRM qismining haroratini ruxsat etilgan chegarada ushlab turishga mo‘ljallangan.
Videokartalarni moslashtirish
Grafik protsessor ishlab chiquvchisi videokarta spetsifikatsiyasida boshqa ishlab chiqaruvchilar uchun uni moslashtirish imkoniyatlarini ko‘zda tutadi. Masalan, ishlab chiqaruvchilar kondensatorlarning sig‘imi va turini (POSCAP, SP-CAP, MLCC), sovitish tizimi turini, o‘z bosma platasini va chiqish ulagichlari to‘plamini tanlashi mumkin. Yetarli sinovdan o‘tkazmaslik yoki arzonroq komponentlardan foydalanish videokartalarning beqaror ishlashiga olib kelishi mumkin.
Xususiyatlar
- Xotira shinasining kengligi, o‘lchov birligi bit — bir takt davomida uzatiladigan axborot bitlari soni. Videokarta unumdorligining muhim ko‘rsatkichi.
- Videoxotira hajmi, o‘lchov birligi megabayt — videokartaning o‘ziga tegishli operativ xotira hajmi. Hajmning katta bo‘lishi har doim ham yuqori unumdorlikni anglatmaydi.
Ona plata tizim mantiqiy chiplariga integratsiyalashgan yoki markaziy protsessorning bir qismi bo‘lgan videokartalarda odatda alohida videoxotira bo‘lmaydi; ular kompyuter operativ xotirasining bir qismidan foydalanadi (UMA — Unified Memory Access).
- yadro va xotira chastotalari — megagerslarda o‘lchanadi; chastota qancha yuqori bo‘lsa, videokarta axborotni shuncha tez qayta ishlaydi.
- tekstura va piksel to‘ldirish tezligi— soniyasiga million pikselda o‘lchanadi; vaqt birligida chiqariladigan axborot miqdorini ko‘rsatadi.
Videokartani tavsiflovchi muhim texnik xususiyatlarga, agar mavjud bo‘lsa, o‘rnatilgan sovitish tizimi hamda ma’lumot uzatish interfeyslari ulagichlarini ham kiritish mumkin.
Grafik kartalar turlari
Diskret videokartalar
Grafik adapterlarning eng yuqori unumdorlikka ega toifasi. Odatda yuqori tezlikdagi ma’lumotlar shinasiga ulanadi: PCI Express. Ilgari AGP (faqat videokartalarni ulash uchun mo‘ljallangan maxsus ma’lumot almashish shinasi), PCI, VESA va ISAshinalariga ulanadigan videokartalar ham mavjud bo‘lgan. Zamonaviy videokartalar PCI Expressshinasi orqali ulanadi, qolgan barcha ulanish turlari esa eskirgan hisoblanadi. IBM bilan mos kelmaydigan arxitekturali kompyuterlarda videokartani ulashning boshqa turlari ham uchragan.
Diskret karta qurilmadan albatta ajratib olinadigan bo‘lishi shart emas (masalan, noutbuklarda diskret karta ko‘pincha ona plataga kavsharlangan bo‘ladi). U alohida chip (yoki mikrosxemalar to‘plami) ko‘rinishida ishlab chiqarilgani va kompyuterning boshqa komponentlari tarkibiga kirmagani uchun diskret deb ataladi (ona plata chipseti yoki bevosita markaziy protsessorga o‘rnatilgan grafik yechimlardan farqli ravishda). Ko‘pchilik diskret videokartalarda o‘zining operativ xotirasi (VRAM) mavjud; uning ma’lumotlarga murojaat tezligi yoki xotira shinasi odatdagi kompyuter operativ xotirasinikidan tezroq bo‘lishi mumkin. Ilgari grafik axborotni saqlash va qayta ishlashda asosiy operativ xotiradan to‘liq yoki qisman foydalanadigan videokartalar uchragan. Ba’zan operativ xotirasi alohida xotira mikrosxemalari ko‘rinishida emas, grafik chip ichida (alohida kristallar sifatida yoki grafik protsessor bilan bitta kristalda) joylashgan videokartalar ham mavjud (qarang: HBM).
Boshqa mikrosxemalar tarkibida emas, alohida tizim mantiqiy sxemalari to‘plami sifatida ishlab chiqarilgan diskret videokartalar murakkabroq va integratsiyalashgan grafikaga nisbatan ancha unumdor bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, o‘z videoxotirasiga ega bo‘lgan diskret kartalar operativ xotirani kompyuterning boshqa qismlari, eng avvalo markaziy protsessor bilan bo‘lishishi shart emas. Alohida operativ xotira markaziy protsessor va boshqa qismlarga kerak bo‘lmagan axborotni saqlash uchun asosiy operativ xotirani band qilmaslikka imkon beradi. Boshqa tomondan, videoprotsessor ham kompyuter operativ xotirasiga kirish navbatini kutmaydi; undan ayni paytda markaziy protsessor va boshqa qurilmalar foydalanayotgan bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi integratsiyalashgan grafikaga nisbatan diskret videokartalarning unumdorligiga ijobiy ta’sir qiladi.
Nvidia kompaniyasining SLI hamda AMD kompaniyasining CrossFire kabi texnologiyalari bir vazifani bajarish uchun bir nechta grafik adapterni parallel ishlatish imkonini beradi.
Integratsiyalashgan grafika
Integratsiyalashgan grafik adapterlarda alohida xotira bo‘lmaydi, ular kompyuter operativ xotirasidan foydalanadi, bu esa unumdorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Garchi Intel Iris Graphicsgrafik protsessorlari Broadwellprotsessorlari avlodidan boshlab 128 megabaytli to‘rtinchi daraja keshiga ega bo‘lsa-da, qolgan xotirani kompyuter operativ xotirasidan oladi. Integratsiyalashgan grafik yechimlar kam elektr energiyasi sarflagani uchun ko‘chma qurilmalarda qo‘llanadi. Hozir ularning unumdorligi ancha yuqori bo‘lib, uncha murakkab bo‘lmagan uch o‘lchamli o‘yinlarni o‘ynash imkonini beradi.
Integratsiyalashgan grafik protsessorlar markaziy protsessor bilan bitta chipda (masalan, Intel HD Graphics yoki Intel Iris Graphics) joylashadi; oldingi avlodlarda esa (masalan, Intel GMA) ular alohida chip sifatida joylashgan edi.
Gibrid yechimlar
Gibrid yechimlar energiya tejamkorligi va yuqori grafik unumdorlik birday talab etiladigan joylarda ishlatiladi. Ular kundalik vazifalar uchun integratsiyalashgan grafik adapterdan, faqat zarur holatlarda esa diskret grafik adapterdan foydalanish imkonini beradi.
Gibrid grafika paydo bo‘lishidan avval ishlab chiqaruvchilar ichki adapterga qo‘shimcha ravishda diskret adapterni ham o‘rnatgan; ular o‘rtasida almashish uchun kompyuterni qayta yuklash talab qilingan va bu foydalanuvchi uchun noqulay bo‘lgan. Gibrid adapterlar tasvirni ekranga chiqarish uchun faqat integratsiyalashgan grafik adapterdan foydalanadi, biroq ayrim hisoblashlarni o‘zida bajarish o‘rniga diskret grafik kartaga topshirishi mumkin. Foydalanuvchi adapterlar orasidagi almashuvni deyarli sezmaydi. Nvidia ning Optimus va AMD ning DualGraphics texnologiyalari shunday yechimlarga misoldir.
GPGPU
GPGPU (inglizcha General-purpose computing for graphics processing units — grafik protsessorlarda umumiy maqsadli hisoblash) — videokarta grafik protsessoridan parallel hisoblashlar uchun foydalanish. Grafik adapterlarda bir necha mingtagacha hisoblash yadrosi bo‘lishi mumkin, shu bois ayrim masalalarni grafik kartada markaziy protsessorga qaraganda bir necha baravar tezroq yechish mumkin. Ushbu texnologiyaga asoslangan dasturlar quyidagi vositalar yordamida yoziladi: OpenCL yoki CUDA.
Tashqi videokarta
Odatda eGPU deganda kompyuterdan tashqarida joylashgan diskret grafik karta tushuniladi. Bunday karta, masalan, noutbuklarda 3D dasturlarning unumdorligini oshirish uchun qo‘llanishi mumkin.
Odatda, PCI Express bu maqsadlar uchun mos keladigan yagona shina hisoblanadi. Port sifatida ExpressCard, mPCIe (PCIe ×1, mos ravishda 5 yoki 2.5 Gbit/s gacha) yoki Thunderbolt 1, 2 yoki 3 porti (PCIe ×4, mos ravishda 10, 20 yoki 40 Gbit/s gacha) ishlatilishi mumkin.
2016-yilda AMD kompaniyasi tashqi grafik protsessorlarni standartlashtirishga urindi.
Bozor
2025-yilning ikkinchi choragi holatiga ko‘ra, diskret videokartalar bozori quyidagicha taqsimlangan:
Jahon GPU bozori (diskret va integratsiyalashgan grafik protsessorlar birgalikda) ayni davrda quyidagicha taqsimlangan:
- Intel — 61 %.
- Nvidia — 24 %;
- AMD — 14 %.
Dasturiy ta’minot
Dasturiy darajada videoprotsessor turli hisoblashlarda ( uch o‘lchamli grafikaniqayta ishlashda) muayyan amaliy dasturlash interfeysi (API) dan foydalanadi.
Dastlabki ommaviy grafik tezlatkichlar Glide dan foydalangan. Bu uch o‘lchamli grafika uchun 3dfx Interactive tomonidan o‘zining Voodoo Graphics grafik protsessorlariga asoslangan videokartalar uchun ishlab chiqilgan API edi.
Keyingi videokarta tezlatkichlari avlodlarini ular qo‘llab-quvvatlaydigan DirectXversiyasi asosida tasniflash mumkin. Quyidagi avlodlar farqlanadi:
- DirectX 7 — karta sheyderlarniqo‘llab-quvvatlamaydi, barcha tasvirlar teksturalarni ustma-ust qo‘yish orqali chiziladi;
- DirectX 8 — 1.0, 1.1 va 1.2 versiyali piksel sheyderlari, DX 8.1 da esa 1.4 versiyasi hamda 1.0 versiyali uch sheyderlari qo‘llab-quvvatlanadi;
- DirectX 9 — 2.0, 2.0a, 2.0b va 3.0 versiyali piksel sheyderlari qo‘llab-quvvatlanadi;
- DirectX 10 — 4.0 versiyali unifikatsiyalashgan sheyderlar qo‘llab-quvvatlanadi;
- DirectX 10.1 — 4.1 versiyali unifikatsiyalashgan sheyderlar qo‘llab-quvvatlanadi;
- DirectX 11 — 5.0 versiyali unifikatsiyalashgan sheyderlar qo‘llab-quvvatlanadi;
- DirectX 12 — 6.0 versiyali unifikatsiyalashgan sheyderlar qo‘llab-quvvatlanadi;
Aynan DirectX 11 chiqishi va API Feature Level (FLxx) qo‘llab-quvvatlash modeli paydo bo‘lishi bilan videokartalarning aksariyati DirectX ning muayyan versiyasiga bog‘lanmay qoldi.
Qurilma drayveri
Grafik adapterning to‘g‘ri va barcha funksiyalari bilan ishlashi videodrayveri — videokarta ishlab chiqaruvchisi taqdim etadigan va operatsion tizim ishga tushayotganda yuklanadigan maxsus dasturiy ta’minot orqali ta’minlanadi. Videodrayver tizim va unda ishlayotgan dasturlar bilan videoadapter o‘rtasida interfeys vazifasini bajaradi. Xuddi video-BIOSkabi, videodrayver videoadapterning barcha qismlari ishini maxsus boshqaruv registrlari orqali tashkil qiladi va dasturiy nazorat qiladi; ularga tegishli shina orqali murojaat qilinadi.
Qurilma drayveri odatda bir yoki bir nechta kartani qo‘llab-quvvatlaydi va muayyan operatsion tizim (OT) uchun maxsus yozilishi kerak.
Ko‘pgina qurilmalarning barcha imkoniyatlaridan foydalanish uchun xususiy (proprietar) drayverlar talab etiladi. Bunday drayverlar mashhur operatsion tizimlar uchun odatda qurilma bilan birga yetkazib beriladi va ko‘pincha ishlab chiqaruvchi saytidan bepul yuklab olinadi. Ochiq kodli bir qator videokarta drayverlari ham ishlab chiqilmoqda, biroq ularning aksariyati kartalarning faqat asosiy imkoniyatlaridan foydalana oladi.
Videokartalardan kriptovalyuta mayningida foydalanish
Videokarta mayningi — grafik protsessorlar (GPU) yordamida kriptovalyuta qazib olish jarayoni. Kriptovalyuta mayningi uchun markaziy protsessorlar o‘rniga videokartalardan foydalaniladi, chunki ular qisqaroq vaqtda ko‘proq axborotni qayta ishlaydi. Ularning asosiy kamchiligi elektr energiyasini ko‘p iste’mol qilishidir, ammo yuqori samaradorlik bu kamchilikni oson qoplaydi.
Mayning uchun to‘laqonli diskret videokartalardan foydalaniladi, protsessor ichiga o‘rnatilgan grafik chiplar ishlatilmaydi. Internetda tashqi videokartada mayning qilish haqida ham maqolalar uchraydi, biroq bu usul ham barcha holatlarda ishlamaydi va eng yaxshi yechim emas.
Adabiyotlar
- Skott Myuller. Shaxsiy kompyuterlarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Upgrading and Repairing PCs. — 17-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2007. — B. 889—970. — ISBN 0-7897-3404-4.
- Yuriy Valerianov. Grafik evolyutsiya // Computer Bild : jurnal. — 2011. — 23-may (№ 11). — B. 38—41. — ISSN 2308-815X.
- Mixail Guk. IBM PC apparat vositalari. Ensiklopediya, 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2002. — 928 b.: rasmlar.
- Stan Veit(inglizcha). Stan Veit's history of the personal computer. — 1993. — ISBN 978-1566640237.
Havolalar
- Kirill «gr1nder» Rusakov. O‘yinlarda grafika qanday rivojlandi — ossillograf ekranidagi chiziqlardan nur izlash texnologiyasigacha. cybersport.ru (22-may 2021). Murojaat qilingan sana: 7-iyul 2021-yil. Arxivlangan 9-iyul 2021-yilda.
- Videokartalar Arxiv nusxasi 17-iyul 2021-yilda Wayback Machine 3dnews.ru
- Videokartalar bo‘yicha tez-tez so‘raladigan savollar / Videokartalar Arxiv nusxasi 18-iyul 2021-yilda Wayback Machine
- Zamonaviy 3D terminologiya lug‘ati / Videokartalar Arxiv nusxasi 18-iyul 2021-yilda Wayback Machine
- 3D video va monitorlar Arxiv nusxasi 13-avgust 2021-yilda Wayback Machine ixbt.com
- Videokarta xaridori uchun qo‘llanma: videokartalarning asosiy xususiyatlari Arxiv nusxasi 19-aprel 2021-yilda Wayback Machine
- Videokartalar | THG.RU Arxiv nusxasi 18-iyul 2021-yilda Wayback Machine THG
- Videokartalar haqida nimalarni bilish kerak? Yangi foydalanuvchilar uchun THG qo‘llanmasi, I qism | THG.RU Arxiv nusxasi 21-iyul 2021-yilda Wayback Machine THG
- Videokartalar haqida nimalarni bilish kerak? Yangi foydalanuvchilar uchun THG qo‘llanmasi, II qism | THG.RU Arxiv nusxasi 21-iyul 2021-yilda Wayback Machine THG
- Videokartalar haqida nimalarni bilish kerak? Yangi foydalanuvchilar uchun THG qo‘llanmasi, III qism | THG.RU Arxiv nusxasi 21-iyul 2021-yilda Wayback Machine THG
- Diskret videokartalar evolyutsiyasi. 1-qism. 1980-yillar — Ferra.ru Arxiv nusxasi 18-iyul 2021-yilda Wayback Machine ferra.ru
- Videokartalar evolyutsiyasi. 2-qism. 1990-yillar — Ferra.ru Arxiv nusxasi 16-iyul 2021-yilda Wayback Machine ferra.ru
- GeForce o‘yinbop videokartalari | NVIDIA Arxiv nusxasi 20-iyul 2021-yilda Wayback Machine
- Geymerlar uchun Radeon RX videokartalari | AMD Arxiv nusxasi 18-noyabr 2020-yilda Wayback Machine