Virtual suhbatdosh, suhbatdosh dastur, chat-bot (ingl. chatbot) — foydalanuvchilarning ehtiyojlarini aniqlab, ularni qondirishga yordam beradigan dastur. Foydalanuvchi bilan avtomatlashtirilgan muloqot matn yoki ovoz orqali amalga oshiriladi. Chat-bot kompaniya yoki brend nomidan muloqot olib boradi. Uning maqsadi onlayn muloqotni soddalashtirish (dolzarb ma’lumotlarni imkon qadar tez yetkazish) bo‘lib, u jonli operator bilan yozishish yoki kompaniya menejeriga qo‘ng‘iroq qilishning muqobili sifatida qo‘llanadi.
Dastlabki virtual suhbatdoshlardan biri Eliza dasturi bo‘lib, u 1966-yilda Jozef Veytsenbaum tomonidan yaratilgan. Eliza psixoterapevtning nutqiy xatti-harakatiga taqlid qilib, faol tinglash usulini qo‘llagan: foydalanuvchiga aniqlashtiruvchi savollar bergan va «Iltimos, davom eting» kabi iboralarni ishlatgan.
Mukammal suhbatdosh dastur Tyuring sinovidan o‘ta olishi kerak, deb hisoblanadi. Har yili suhbatdosh dasturlar (asosan ingliz tilidagi dasturlar) o‘rtasida tanlovlar o‘tkaziladi. Ulardan eng mashhurlaridan biri — Lebner tanlovi.
Virtual suhbatdoshlarning vazifalari va rivojlanishi
Virtual suhbatdoshlar (chat-botlar) foydalanuvchilar bilan avtomatlashtirilgan tarzda muloqot qilish uchun qo‘llanadi. Ulardan ko‘ngilochar maqsadlarda, ma’lumotnoma axborotini taqdim etish, maslahat berish va turli vazifalarni bajarishda foydalanish mumkin.
Foydalanuvchining ayrim fikrlarini tushuna oladigan dasturlar tabiiy til interfeysiga ega dasturlar turkumiga kiradi. Masalan, savol-javob tizimi.
Virtual suhbatdoshlarni yaratish umumiy sun’iy intellekt muammosi, ya’ni insonning intellektual faoliyatini modellashtiradigan yagona tizim (dastur yoki mashina) yaratish muammosi bilan chambarchas bog‘liq.
2010-yillarda chat-botlardan foydalanish uchun qulay muhit — messenjerlar. Pavel Durov bu texnologiyaning istiqbolini birinchilardan bo‘lib anglagan va Telegram’da sun’iy intellekt yaratish uchun API’ni joriy qilgan.
2016-yilda Microsoft kompaniyasi o‘z-o‘zini o‘rganuvchi dastlabki chat-bot — Tay ni chiqardi. U foydalanuvchilar bilan Twitter orqali muloqot qilgan. Biroq foydalanuvchilar taqdim etgan ma’lumotlar orqali o‘qitilishidagi zaiflik sababli chat-bot ishga tushirilganidan 16 soat o‘tib o‘chirib qo‘yilgan.
2022-yil boshida Google kompaniyasining dasturiy ta’minot muhandisi Bleyk Lemoyn LaMDA neyron tarmog‘ida (chat-botlar uchun mo‘ljallangan) o‘z ongiga ega bo‘lish belgilarini payqaganini bildirgan.
2022-yil kuzida OpenAI kompaniyasi ChatGPT nomli, GPT-3 modeliga asoslangan chat-botni ishga tushirdi. ChatGPT chiqarilgan paytda eng ilg‘or chat-botlardan biri bo‘lgan va suhbatlashuvchi sun’iy intellekt tizimlari rivojidagi muhim bosqich hisoblanadi. Model juda katta hajmdagi matnlar va suhbatlar asosida o‘qitilgan. Shu tufayli u foydalanuvchilar bilan tabiiy, insonga xos tarzda muloqot qila oladi hamda keng doiradagi mavzularga oid savollarga javob bera oladi.
Chat-botlar biznesda mijozlarga maslahat berish jarayonini avtomatlashtirish uchun faol qo‘llana boshlandi. Rossiyada bu texnologiya avval bank sohasida joriy etildi, keyinchalik axborot texnologiyalari, telekommunikatsiya, chakana savdo va kadrlar bilan ishlash sohalariga tarqaldi.
Ishlash prinsipi
Virtual suhbatdoshlar tabiiy, «jonli» tilda ishlaydi. Tabiiy tilni qayta ishlash, ayniqsa so‘zlashuv uslubidagi nutqni qayta ishlash, sun’iy intellektning murakkab muammolaridan biridir.
Har qanday intellektual tizim singari, virtual suhbatdosh ham bilimlar bazasiga ega. Eng sodda shaklda bu baza foydalanuvchi berishi mumkin bo‘lgan savollar va ularga mos javoblar to‘plamidan iborat. Bunday holda javob tanlashning eng keng tarqalgan usullari quyidagilar:
- Kalit so‘zlarga javob qaytarish: bu usul Eliza dasturida ishlatilgan. Masalan, foydalanuvchi jumlasida «ota», «ona», «o‘g‘il» va shu kabi so‘zlar bo‘lsa, Eliza «Oilangiz haqida ko‘proq gapirib bering» deb javob berishi mumkin edi.
- Iboralarning mos kelishi: foydalanuvchi iborasining bilimlar bazasidagi iboralarga qanchalik o‘xshashligi nazarda tutiladi. So‘zlarning tartibi ham hisobga olinishi mumkin.
- Kontekstning mos kelishi: suhbatdosh dasturlardan foydalanish qo‘llanmalarida ko‘pincha «Bu nima o‘zi?» singari olmoshlarga boy iboralarni ishlatmaslik tavsiya etiladi. To‘g‘ri javob berish uchun ayrim dasturlar foydalanuvchining oldingi gaplarini tahlil qilib, mos javobni tanlay oladi.
Bunday sodda botlar duch keladigan kichik muammolardan biri — so‘z shakllari va sinonimlarini aniqlash.
Mashinali o‘qitish usullari asosida yaratiladigan, o‘z-o‘zini o‘rganuvchi botlar ham mavjud. Ular birinchi turdagi botlarga qaraganda samaraliroq hisoblanadi. O‘z-o‘zini o‘rganuvchi botlar ikki turga bo‘linadi: qidiruvga asoslangan va generativ botlar.
Qidiruvga asoslangan botlarda oldindan tayyorlangan javoblar kutubxonasidan mos javobni tanlash uchun evristik usullar qo‘llanadi. Bunday chat-botlar oldindan belgilangan ro‘yxatdan javob tanlashda xabar matni va suhbat kontekstidan foydalanadi. Kontekst suhbat daraxtidagi joriy holatni, barcha oldingi xabarlarni va ilgari saqlangan o‘zgaruvchilarni (masalan, foydalanuvchining ismini) o‘z ichiga oladi. Javob tanlash evristikasi «yoki-yoki» shartli mantiqidan tortib mashinali tasniflagichlargacha turlicha tuzilishi mumkin.
Generativ botlar javoblarni mustaqil yaratishi mumkin va har doim ham oldindan belgilangan variantlardan birini tanlamaydi. Bunday botlar so‘rovdagi har bir so‘zni tahlil qilib, javob yaratgani uchun intellektual tizimlar hisoblanadi.
Salomatlikka tahdid
Ba’zi qarashlarga ko‘ra, chat-botlar bilan muntazam muloqot qilish shartli ravishda «sun’iy intellekt psixozi» (ingl. AI psychosis) deb ataladigan ruhiy buzilishga olib kelishi mumkin. Bunday holatda bemor voqelik bilan aloqani yo‘qotadi va virtual suhbatdoshga insoniy, hatto ilohiy xususiyatlarni nisbat bera boshlaydi.
«The Rolling Stone» jurnali 2025-yil may oyida, ChatGPT ularning yanglish qarashlarini tasdiqlaganda holati yanada og‘irlashgan «sun’iy intellekt psixozi»ga chalingan foydalanuvchilar haqida yozgan. «The Wall Street Journal» gazetasi esa mashhur chat-botning o‘zi ham buni tan olgani haqida xabar bergan. Nufuzli tibbiy nashrlar o‘chirilgan telefon ekranida matnli xabarlarni ko‘rish kabi ko‘ruv gallyutsinatsiyalari holatlari haqida tobora ko‘proq ma’lumot bermoqda.
Ehtimoliy xavf mexanizmlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Ijtimoiy aloqani almashtirish (ingl. social substitution)
- Tasdiqlashga moyillik (ingl. confirmatory bias)
- Sun’iy intellekt modelining gallyutsinatsiyalari
- Tashqi subyektga ta’sir kuchini nisbat berish (ingl. assignment of external agency)
- Asossiz ahamiyat hissi (ingl. aberrant salience)
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 2024-yilda sun’iy intellektdan inson salomatligi uchun axloqiy me’yorlarga muvofiq foydalanishga bag‘ishlangan hisobotni e’lon qilgan.
Amaliy ishlanmalar
Havolalar
- Kompyuter tarixi muzeyi (2006), Internet tarixi — 1970-yillar, Ko‘rgazmalar, Kompyuter tarixi muzeyi, Arxivlangan 21-fevral 2008-yil, murojaat qilingan sana: 5-mart 2008-yil
- Gyuzeldere, Guven; Franki, Stefano (24-iyul 1995-yil), Ong tuzilmalari, Stenford gumanitar fanlar sharhi, SEHR, 4 (2), Stenford universiteti, Arxivlangan 25-aprel 2011-yil, murojaat qilingan sana: 5-mart 2008-yil
{{citation}}:|contribution=e’tiborga olinmaydi (yordam) - Moldin, Maykl (1994), «Chat-botlar, TinyMuds va Tyuring sinovi: Lebner mukofoti tanlovida ishtirok etish», Sun’iy intellekt bo‘yicha o‘n birinchi milliy konferensiya materiallari, AAAI Press, murojaat qilingan sana: 5-mart 2008-yil (qisqacha mazmun)
- Tarmoq ishchi guruhi (1973), RFC 439, PARRY DOCTOR bilan uchrashadi, Internet muhandisligi bo‘yicha ishchi guruh, Internet jamiyati, murojaat qilingan sana: 5-mart 2008-yil
- Sondxaym, Alan J. (1997), Ilk internetning muhim hujjatlari (1972), nettime.org, arxivlangan asl nusxadan 13-iyun 2008-yil, murojaat qilingan sana: 5-mart 2008-yil
- Serl, Jon (1980), Onglar, miyalar va dasturlar, Xulq-atvor va miya fanlari, 3 (3): 417—457, doi:10.1017/S0140525X00005756, arxivlangan asl nusxadan 23-avgust 2000-yil
- Tyuring, Alan (1950), «Hisoblash mashinalari va intellekt», Mind, 59: 433—60
- Veytsenbaum, Jozef (1966-yil yanvar), «ELIZA — inson va mashina o‘rtasidagi tabiiy tildagi muloqotni o‘rganish uchun kompyuter dasturi», ACM Communications, 9 (1): 36—45, doi:10.1145/365153.365168
- V. S. Romanovskiy, E. N. Sokolova. ASU uchun rus tili konstruksiyalarining ma’lumotlar bazasi, «Boshqaruvni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish», 1987, № 1, 40-43, ISSN 0543-4149