
Issiqlik quvurchasi, issiqlik quvuri, termotrubka (ingl. heat pipe) — issiqlik almashinuvi tizimining elementi bo‘lib, uning ishlash prinsipi issiqlikni yaxshi o‘tkazadigan metall (masalan, mis) va boshqa materiallardan yasalgan berk quvurchalarda oson qaynaydigan suyuqlik mavjud bo‘lishiga asoslanadi. Issiqlik uzatilishi quvurchaning issiq uchida suyuqlikning bug‘lanishi va buning natijasida bug‘lanish issiqligini yutishi, sovuq uchida esa kondensatsiyalanishi hamda keyin yana issiq uchga qaytishi orqali amalga oshadi.
Issiqlik quvurchalari ikki turga bo‘linadi: devorlari silliq va ichki yuzasi g‘ovak qoplamali. Silliq devorli quvurchalarda kondensatsiyalangan suyuqlik bug‘lanish sohasiga faqat og‘irlik kuchi ta’sirida qaytadi. Boshqacha aytganda, bunday quvurcha faqat kondensatsiyalanish sohasi bug‘lanish sohasidan yuqorida joylashgan va suyuqlik bug‘lanish sohasiga oqib tusha oladigan holatda ishlaydi. Ichida to‘ldirgichi (piliklar, keramika va hokazolar) bo‘lgan issiqlik quvurchalari deyarli istalgan holatda ishlay oladi, chunki suyuqlik to‘ldirgichning g‘ovaklari orqali bug‘lanish sohasiga kapillyar kuchlar ta’sirida qaytadi, bunda og‘irlik kuchining roli juda kichik.
Issiqlik quvurchalari uchun materiallar va sovituvchi moddalar qo‘llanish sharoitiga qarab tanlanadi: o‘ta past haroratlar uchun suyuq geliydan tortib, yuqori haroratlarda ishlatish uchun simob va hatto indiygacha. Biroq zamonaviy quvurchalarning aksariyatida ishchi suyuqlik sifatida quyidagi moddalar ishlatiladi: ammiak, suv, metanol va etanol.
Tarixi


Gravitatsiyaga asoslangan issiqlik quvurchalarining ishlash prinsipi (ikki fazali termosifonlar deb ham ataladi) bug‘ mashinalari davridan ma’lum. Issiqlik quvurchalarida kapillyar effektdan foydalanish bo‘yicha zamonaviy konsepsiyani R. S. Gaugler General Motors kompaniyasida ishlagan paytida, 1942-yilda taklif etgan (patent US2448261A). Kapillyar tizimlarning afzalliklarini Jorj Gruver (George Grover) ham mustaqil ravishda o‘rgangan va amalda namoyish etgan. Bu tadqiqot Los-Alamos milliy laboratoriyasida 1963-yilda olib borilgan va keyinchalik quyidagi ilmiy jurnalda chop etilgan: Journal of Applied Physics.
Ishchi moddalar
| Modda | dan, K | gacha, K |
|---|---|---|
| Suyuq geliy | 2 | 4 |
| Suv | 298 | 573 |
| Etanol | 273 | 403 |
| Metanol | 283 | 403 |
| Ammiak | 213 | 373 |
| Simob | 523 | 923 |
| Natriy | 873 | 1473 |
| Indiy | 2000 | 3000 |
Cheklovlar
Issiqlik quvurchalarining samarali ishlash harorati oralig‘i cheklangan. Hisoblangan haroratdan oshib ketilganda barcha sovituvchi suyuqlik bug‘ga aylanishi mumkin, bu quvurchaning issiqlik o‘tkazuvchanligi keskin kamayishiga (1/80 gacha) olib keladi. Aksincha, harorat yetarli bo‘lmasa, suyuqlik sust bug‘lanadi.
Qo‘llanilishi
Shu prinsipdan dala sharoitida ishlatiladigan pechlarda ham foydalaniladi.
Xona mikroiqlimi
Issiqlik quvurchalari isitish, ventilyatsiya va havoni konditsiyalash (HVAC) tizimlarida, ayniqsa, havo issiqligini rekuperatsiya qilish tizimlarida muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Bunda xonadan chiqariladigan havo tashqaridan kirayotgan toza havo bilan issiqlik almashadi. Bunday tizimlarni ishlab chiqaruvchilar ularning samaradorligi 75% darajasida ekanini ta’kidlaydi.
Kosmos
Ixchamligi va samaradorligi tufayli issiqlik quvurchalari kosmik texnikada keng qo‘llanadi. Bunda kosmosdagi ish sharoitining quyidagi xususiyatlarini hisobga olish kerak: mikrogravitatsiya, energiyaning tarqalishi faqat nurlanish hisobiga sodir bo‘lishi, elektr quvvatining cheklanganligi (shu sababli passiv tizimlarga ustunlik beriladi), texnik xizmat ko‘rsatishning imkonsizligi (yoki juda cheklanganligi) tufayli uzoq xizmat muddati talab etilishi.
Kompyuter texnikasi
Issiqlik quvurchalari kompyuter sovitish tizimlarida, ayniqsa, noutbuklar, monobloklar va nettoplar tarkibida keng qo‘llanadi. Ular kuchli protsessorlar va videokartalarni sovitish uchun shaxsiy kompyuterlar va serverlarda doimo ishlatiladi, shuningdek, o‘yin konsollarida ham uchraydi. Protsessorlar va videochiplar uchun passiv (ventilyatorsiz) sovitish tizimlarini yaratishda issiqlik quvurchalari juda zarur: ular issiqlikni juda katta radiatorga yoki ko‘p sovitish qovurg‘alariga ega kompyuter korpusiga uzatadi.
Havolalar
- Issiqlik quvurchalari va ular asosidagi texnologiyalardan kompyuter qismlarini sovitishda foydalanish — A. D. Sorokin, 2008-yil aprel