Koinotning issiqlik o‘limi

Klauzius kitobining mashhur fikr keltirilgan sahifasidan parcha: «Dunyoning energiyasi o‘zgarmas. Dunyo entropiyasi maksimumga intiladi»

Koinotning issiqlik o‘limi, shuningdek Buyuk muzlash — nemis fizigi Rudolf Klauzius tomonidan 1865-yilda termodinamikaning ikkinchi qonunini butun Koinotga tatbiq etish asosida ilgari surilgan gipoteza. Klauzius fikriga ko‘ra, vaqt o‘tishi bilan Koinot oxir-oqibat termodinamik muvozanat holatiga, ya’ni «issiqlik o‘limi»ga yetishi kerak (bu atama har qanday yopiq termodinamik tizimning yakuniy holatini ifodalaydi).

Agar Koinot yassi yoki ochiq bo‘lsa, u abadiy kengayadi (qarang: «Fridman Koinoti») va bunday evolyutsiya natijasida u «issiqlik o‘limi» holatiga yetishi kutiladi. Agar kosmologik konstanta musbat bo‘lsa (so‘nggi kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqda), Koinot oxir-oqibat eng yuqori entropiya darajasiga yaqinlashadi.

Gipoteza tarixi

Rudolf Klauzius — 1865-yilda «issiqlik o‘limi» gipotezasini ilgari surgan: Koinot
Uilyam Tomson — 1852-yilda «issiqlik o‘limi» gipotezasini ilgari surgan: Yer

1852-yilda Uilyam Tomson (baron Kelvin) «energiyaning tarqalishi prinsipi»ni shakllantirdi. Unga ko‘ra, muayyan vaqt o‘tgach, Yer inson yashashi uchun yaroqsiz holatga keladi. Bu «issiqlik o‘limi» haqidagi g‘oyalarning dastlabki ifodasi bo‘lib, o‘sha paytda faqat Yerga taalluqli edi.

Koinotning issiqlik o‘limi haqidagi xulosani R. Klauzius 1865-yilda termodinamikaning ikkinchi qonuni asosida shakllantirdi. Ikkinchi qonunga ko‘ra, boshqa tizimlar bilan energiya almashmaydigan har qanday fizik tizim eng ehtimolli muvozanat holatiga, ya’ni maksimal entropiya holatiga intiladi. Bu holat Koinotning issiqlik o‘limiga mos kelgan bo‘lardi. Zamonaviy kosmologiya paydo bo‘lishidan ancha oldin bu xulosani rad etishga ko‘plab urinishlar bo‘lgan. Ulardan eng mashhuri L. Bolsman (1872-yil) ilgari surgan fluktuatsiya gipotezasidir. Unga ko‘ra, Koinot azaldan muvozanatli, izotermik holatda bo‘ladi, biroq tasodif qonuniyatlariga binoan uning turli joylarida vaqti-vaqti bilan bu holatdan og‘ishlar yuz beradi. Bunday og‘ishlar qanchalik katta hududni qamrasa va ularning darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, shunchalik kam uchraydi.

Tanqid

«Koinotning issiqlik o‘limi» gipotezasiga qarshi dalillardan biri Koinotning cheksizligi haqidagi tasavvurga asoslanadi. Bu qarashga ko‘ra, chekli o‘lchamdagi obyektlarni o‘rganishga asoslangan termodinamika qonunlarini Koinotga, umuman olganda, tatbiq etib bo‘lmaydi. M. Plank bu borada shunday degan: «Dunyoning energiyasi yoki entropiyasi haqida gapirishning o‘zi ma’nolimi, degan savol tug‘iladi, chunki bunday kattaliklarni aniq ta’riflab bo‘lmaydi».

Statistik fizika nuqtayi nazaridan «Koinotning issiqlik o‘limi» gipotezasiga qarshi e’tirozlar shundan iboratki, termodinamikaning ikkinchi qonuni mutlaqo taqiqlaydi deb qaraladigan jarayonlar statistik jihatdan aslida shunchaki juda kam ehtimollidir. Oddiy makroskopik tizimlarda statistik va fenomenologik qonunlar bir xil xulosaga olib keladi. Biroq zarrachalari kam bo‘lgan tizimlarda, cheksiz katta tizimda yoki kuzatuvning cheksiz uzoq davom etishida termodinamikaning ikkinchi qonuniga zid bo‘lgan o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan jarayonlar mumkin bo‘lib qoladi. Bundan tashqari, entropiyaning kamaymasligi haqidagi umumiy qoidaga bo‘ysunadigan, o‘z ichiga quyi tizimlarni olgan yopiq va izolyatsiyalangan tizimlarda ham barqaror nomuvozanatli statsionar holatlar mavjud bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarni allaqachon termodinamik muvozanatda turgan tizimda ham yuzaga keltirish mumkin. Bunda tizim entropiyasi maksimal bo‘ladi, entropiya hosil bo‘lishi esa nolga teng bo‘ladi; bu ikkinchi qonunga zid emas. Nazariy jihatdan bunday holatlar cheksiz davom etishi mumkin.

Zamonaviy kosmologiyada gravitatsiyani hisobga olish Koinotda moddaning bir jinsli, izotermik taqsimlanishi eng ehtimolli holat emasligini va maksimal entropiyaga mos kelmasligini ko‘rsatadi.

Kuzatuvlar A. A. Fridman nazariyasini tasdiqlaydi. Unga ko‘ra, Metagalaktika (astronomik Koinot) statsionar emas: hozirda u kengaymoqda, modda esa tortishish kuchi ta’sirida alohida obyektlarga to‘planadi, natijada galaktikalar to‘dalari, galaktikalar, yulduzlar, sayyoralar shakllanadi. Bu jarayonlarning barchasi tabiiy bo‘lib, entropiya ortishi bilan kechadi. Ularni tushuntirish uchun termodinamika qonunlarini o‘zgartirish talab etilmaydi; hatto «Koinotning issiqlik o‘limi» masalasini qo‘yishning o‘zi ham noo‘rin deb hisoblanadi.

Klauziusning Koinot «issiqlik o‘limi» haqidagi xulosasi bugungi nuqtayi nazardan qanchalik shubhali ko‘rinmasin, aynan shu xulosa nazariy tafakkurning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. A. Eynshteyn, A. A. Fridman va G. A. Gamov ishlarida keng qabul qilingan quyidagi yondashuv shakllandi — Koinot evolyutsiyasining relyativistik-termodinamik modeli[ma’nosi noaniq].

Koinotning hozirgi holati

Mavjudligining hozirgi bosqichida (13,72 milliard yil) Koinot nurlanadi. Bu nurlanish mutlaq qora jism nurlanishiga mos bo‘lib, harorati 2,725 K. Nurlanish spektrida maksimal intensivlik 160,4 GGts (mikroto‘lqinli nurlanish) chastotada kuzatiladi. Bu 1,9 mm to‘lqin uzunligiga mos keladi. Bu nurlanish izotrop bo‘lib, aniqlik darajasi 0,001 % ni tashkil etadi.

Madaniyatda

Koinotning issiqlik o‘limiga bir qancha ilmiy-fantastik hikoyalar bag‘ishlangan (masalan, «So‘nggi savol» Ayzek Azimov qalamiga mansub hikoya). Bu mavzu, shuningdek, quyidagi animening syujetiga asos bo‘lgan: «Mahou Shoujo Madoka Magica».

Britaniyaning «Doktor Kim» seriali olamida Katta portlashdan 100 trillion yil o‘tgach «Utopiya» qismida ko‘rsatilgan yakuniy holat yuz beradi. Bu Katta portlash orqali paydo bo‘lgan Koinotning yakuniy holatidir.

«The Late Philip J. Fry» qismida «Futurama» multseriali qahramonlari o‘z Koinotining issiqlik o‘limini, undan keyin esa aynan bir xil yangi Koinotning tug‘ilishini o‘z ko‘zlari bilan ko‘rishadi. Keyin bu yangi Koinotning ham issiqlik o‘limi va navbatdagi Koinotning tug‘ilishiga guvoh bo‘lishadi. Yangi Koinot avvalgisiga nisbatan 1 metrga siljigan bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Alekseyev G. N. Energiya va entropiya. — M.: Znaniye, 1978. — 192 bet — (Ajoyib g‘oyalar hayoti).
  • Bazarov I. P. Termodinamika. — 5-nashr. — Sankt-Peterburg—Moskva—Krasnodar: Lan, 2010. — 384 bet — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyot). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
  • Bazarov I. P. Termodinamikadagi yanglishishlar va xatolar. — M.: URSS, 2003. — 120 bet. — ISBN 5-354-00391-1.
  • Katta sovet ensiklopediyasi / Bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1976. — jild. 25: Strunino — Tixoretsk. — 600 bet
  • Brodyanskiy V. M. [archive.today/20201229021526/coollib.com/b/270240/read Abadiy dvigatel — ilgari va hozir. Utopiyadan fanga, fandan utopiyaga]. — M.: Energoatomizdat, 1989. — 256 bet — (Maktab o‘quvchisining ilmiy-ommabop kutubxonasi). — ISBN 5-283-00058-3.
  • Termodinamikaning ikkinchi qonuni: Sadi Karno — V. Tomson-Kelvin — R. Klauzius — L. Bolsman — M. Smoluxovskiy / A. K. Timiryazev tahriri va so‘zboshisi bilan. — M.—L.: Gostexizdat, 1934. — 311 bet
  • Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeryomin Ye. N. va boshqalar. Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimovning umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Ximiya, 1970. — jild. I. — 592 bet
  • Jukovskiy V. S. Texnik termodinamika. — 2-nashr, qayta ishlangan. — L.—M.: Gostexizdat, 1940. — 336 bet
  • Polyachenok O. G., Polyachenok L. D. Fizik va kolloid kimyo. — Mogilyov: Mogilyov davlat oziq-ovqat universiteti, 2008. — 196 bet

Havolalar