Internet haqida

Карта Интернета
Internetning 15-yanvar 2005-yildagi ma’lumotlar asosida tuzilgan qisman xaritasi, manba: https://www.opte.org/. Har bir chiziq ikki tuguno‘rtasida chizilib, IP-manzillarni bog‘laydi. Chiziq uzunligi tugunlar orasidagi vaqt kechikishini (ping) ko‘rsatadi. Xarita 35 % dan kam bo‘lgan sinf tarmoqlari C ni aks ettiradi; ular 2005-yilda ma’lumot to‘plash uchun ochiq edi. Chiziq rangi quyidagi hujjatga muvofiq uning joylashuvini ko‘rsatadi: RFC 1918. Quyidagi ranglar ishlatilgan:  ko‘k: .net, .ca, .us  yashil: .com, .org  qizil: .mil, .gov, .edu  binafsha: .uk, .it, .pl, .fr  oltinrang: .br, .kr, .nl  sariq: .jp, .cn, .ru, .tw, .au, .de  oq: domen noma’lum

Internet (ingl. Internet) — aloqa tarmog‘i va o‘zaro birlashtirilgan kompyuter tarmoqlarining global tizimi bo‘lib, ma’lumotlarni saqlash va uzatish uchun axborottexnologiyalariga tayanadi. Internet butun dunyodagi avtonom tizimlar (AS)ni dinamik marshrutlash protokoli BGPorqali bog‘laydi. Internet marshrutlash tizimidagi noyob avtonom tarmoqlar soni 5000 tadan 1999-yilda, 30 000 tadan 2008-yil oxirida, 35 000 tadan 2010-yil o‘rtalarida, 42 000 tadan 2012-yil oxirida, 54 000 tadan 2016-yil o‘rtalarida va 60 000 tadan 2018-yil boshida oshdi. 2020-yil dekabriga kelib ajratilgan ASNlar soni 100 000 tadan oshdi. 2025-yil holatiga ko‘ra, taxminan 120 000 ta ASN ajratilgan.

Ilgari u Butunjahon tarmog‘i va Global tarmoq, shuningdek, oddiygina Tarmoqdeb ham atalgan. U TCP/IP protokollari stekiasosida qurilgan. Internet asosida Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (World Wide Web, WWW) va ko‘plab boshqa ma’lumot uzatish tizimlariishlaydi. 2023-yil boshiga kelib foydalanuvchilar soni 5,16 mlrd kishiga yetdi, bu Yer sayyorasi aholisining 50 % dan ortig‘ini tashkil etdi. 2025-yil aprel oyi boshida internet foydalanuvchilari soni 5,64 mlrd kishiga yetdi. Bunga ko‘p jihatdan internetga ulanish imkonini beruvchi 3G, 4G va 5Gstandartidagi uyali tarmoqlarning keng tarqalishi, ijtimoiy tarmoqlar rivojlanishi hamda internet-trafikining arzonlashishi.

Internetning nihoyatda muvaffaqiyatli rivojlanishi, shuningdek, 2010-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab global tarmoq axborot olish, aloqa va muloqot qilishning deyarli barcha an’anaviy vositalarini to‘liq almashtira boshlagani bilan ham izohlanadi. Barcha «an’anaviy» ommaviy axborot vositalari — televideniye, radio va bosma nashrlarning to‘laqonli onlayn‑versiyalari mavjud. Bundan tashqari, internetda son-sanoqsiz onlayn OAV va blogplatformalar mavjud bo‘lib, ular turli muloqot shakllarining xususiyatlarini birlashtiradi va kontentni yanada «jonli», qoliplarga esa kamroq bog‘liq qiladi. Bugungi kunda eng ommabop internet‑resurslari ijtimoiy tarmoqlar (Facebook, Instagram, Twitter), messenjerlar (WhatsApp, Viber, Telegram), shuningdek, onlayn ensiklopediya Vikipediya va videoxosting YouTubebo‘lib, u ko‘plab foydalanuvchilar uchun «yangi televideniye», «televideniye o‘rnini bosuvchi xizmat» va hokazoga aylangan. Hozir tobora ko‘proq mamlakatlarda telekanallar o‘z an’anaviy efirlarini YouTube TV va shunga o‘xshash boshqa xizmatlar orqali ham namoyish etmoqda. Bu, xususan, odatiy televizion reklama shaklini saqlab qolish imkonini beradi.

Etimologiyasi va yozilishi

Etimologiyasi

«Internet» so‘zi ingl. Internetso‘zidan, ya’ni ingl. Internet protocol — so‘zma-so‘z: «tarmoqlararo protokol»degan iboradan kelib chiqqan; bu alohida kompyuter tarmoqlari ni jahon tarmog‘i — «tarmoqlar tarmog‘i»ga birlashtirgan ilk ma’lumot uzatish protokolining nomidir[manba 297 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Bosh yoki kichik harf bilan yozilishi

Rossiya Fanlar akademiyasining «Rus imlo lug‘ati» 4-nashrida (2012) yozuv amaliyoti hamda RFA Imlo komissiyasi qaroriga muvofiq ikki xil yozilish — kichik va bosh harf bilan yozish variantlari tavsiya etilgan.

Turlanishi

«Internet» so‘zi rus tili grammatikasiga ko‘ra erkak jinsdagi ot sifatida turlanadi va bu jihatdan internat hamda interfeysso‘zlaridan farq qilmaydi; u ikkinchi turlanish turiga kiradi. Shu sababli quyidagicha yozish lozim: I/internetda, I/internetning tuzilishi.

Tarixi

Internetga 35 yil, 1969—2004.
2004-yilgi pochta markasi.

Internet qurilishining asosiy tamoyillari dastlab ARPANETtarmog‘ida qo‘llangan. U 1969-yilda AQSHning DARPAagentligi buyurtmasi asosida yaratilgan. ARPANET ishlanmalaridan foydalanib, 1984-yilda AQSH Milliy fan jamg‘armasi universitetlar va hisoblash markazlari o‘rtasidagi aloqa uchun NSFNET tarmog‘ini yaratdi. Yopiq ARPANETdan farqli ravishda NSFNETga ulanish ancha erkin edi va 1992-yilga kelib unga 7500 dan ortiq kichik tarmoq, jumladan, AQSHdan tashqaridagi 2500 ta tarmoq ulandi. NSFNET tayanch tarmog‘i tijoriy foydalanishga o‘tkazilishi bilan zamonaviy Internet vujudga keldi.

Konsepsiyaning ishlab chiqilishi

Xabarlarni tez uzatishga qaratilgan ilk tadqiqot dasturiga Jozef Liklayderrahbarlik qilgan. U 1962-yilda «Galactic Network» asarini e’lon qildi. Liklayder tufayli kompyuter tarmog‘ining dastlabki batafsil konsepsiyasi yuzaga keldi. Bu konsepsiya Leonard Kleynrok ning ma’lumot uzatish uchun paketli kommutatsiya nazariyasiga oid ishlari (1961—1964) bilan mustahkamlandi. 1962-yilda Pol Beran RAND Corporation da «On Distributed Communication Networks» («Taqsimlangan aloqa tarmoqlari haqida») ma’ruzasini tayyorladi. U bir-biriga bog‘langan kompyuterlarning markazlashmagan tizimidan (tarmoqdagi barcha kompyuterlar teng huquqli bo‘lgan tizimdan) foydalanishni taklif qildi. Tizimning bir qismi vayron bo‘lsa ham, qolgan qismi ishlayverardi. Bu ikki muhim vazifani — tizim barqaror ishlashini va turli kompyuterlarda saqlanayotgan ma’lumotlarning yo‘q bo‘lib ketishining oldini olishni hal etardi. Xabarlarni analog emas, raqamli shaklda uzatish taklif qilindi. Xabarni kichik qismlar — «paketlar»ga bo‘lib, barcha paketlarni taqsimlangan tarmoq bo‘ylab bir vaqtning o‘zida uzatish ko‘zda tutilgan. Manzilga yetib kelgan alohida paketlardan xabar qayta «yig‘ilardi». 1967-yilda Larri Roberts ARPA kompyuterlarini o‘zaro bog‘lashni taklif etdi. ARPANet deb atalgan birinchi internet tarmog‘ini yaratish ishlari boshlandi. Shu bilan bir vaqtda Angliyada Donald Devis[ingl.] tarmoq konsepsiyasini ishlab chiqdi va unga muhim jihatni qo‘shdi: kompyuter tugunlari ma’lumot uzatish bilan cheklanmasdan, turli kompyuter tizimlari va tillari o‘rtasida tarjimon vazifasini ham bajarishi kerak edi. Alohida uzatiladigan fayl bo‘laklarini anglatish uchun «paket» atamasini aynan Devis kiritgan. Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti, Stenford tadqiqot instituti, Santa-Barbaradagi Kaliforniya universiteti va Yuta shtati universiteti o‘rtasida maxsus aloqa kabeli yotqizildi. BBN kompaniyasidagi Frenk Xart boshchiligidagi mutaxassislar guruhi ARPANET tarmog‘ini tashkil etishning texnik muammolarini hal etishga kirishdi.

ARPANET (1969—1990)

Bunday tarmoqni ishlab chiqish Kaliforniya universiteti ning Los-Anjeles, Stenford tadqiqot markazi, Yuta universiteti va Kaliforniya shtati universiteti ning Santa-Barbarashahridagi muassasasiga topshirildi. Kompyuter tarmog‘i ARPANET (ingl. Advanced Research Projects Agency Network), 1969-yilda loyiha doirasida yuqorida sanalgan to‘rtta ilmiy muassasani birlashtirdi. Barcha ishlarni AQSH Mudofaa vazirligi moliyalashtirdi. Keyinchalik ARPANET tarmog‘i jadal kengayib, rivojlandi va undan turli ilmiy yo‘nalishlar mutaxassislari foydalanishni boshladi.

Birinchi ARPANET serveri 2-sentabr 1969-yilda Kaliforniya universitetida (Los-Anjeles) o‘rnatildi. Kompyuter Honeywell DDP-516 24 Kb operativ xotiraga ega edi.

29-oktabr 1969-yil soat 21:00 da bir-biridan 640 km masofada joylashgan ARPANET tarmog‘ining dastlabki ikki tuguni — Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti (UCLA) va Stenford tadqiqot instituti (SRI) o‘rtasida aloqa seansi o‘tkazildi. Charli Klayn (Charley Kline) Los-Anjelesdan Stenforddagi kompyuterga masofadan ulanishga urindi. Uning Stenforddagi hamkasbi Bill Dyuval (Bill Duvall) kiritilgan har bir belgining muvaffaqiyatli uzatilganini tasdiqlash uchun telefondan foydalangan.

Birinchi urinishda faqat ikkita «LO» belgisi yuborildi (dastlab «LOG» yuborilishi kerak edi), shundan keyin tarmoq ishlamay qoldi. LOG tizimga kirish buyrug‘i — LOGIN so‘zini anglatishi kerak edi. Soat 22:30 ga kelib tizim yana ishga tushirildi va keyingi urinish muvaffaqiyatli bo‘ldi. Aynan shu sanani internetning tug‘ilgan kuni deb hisoblash mumkin.

1971-yilga kelib tarmoq uchun birinchi dastur yaratildi; u elektron pochta xabarlarini yuborish imkonini berdi. Dastur tarmoq foydalanuvchilari orasida tez ommalashdi.

1973-yilda transatlantik telefon kabeli orqali tarmoqqa Buyuk Britaniya va Norvegiyadagi ilk xorijiy tashkilotlar ulandi. Shu tariqa tarmoq xalqaro tus oldi.

1970-yillarda tarmoqdan asosan elektron pochta jo‘natish uchun foydalanilgan. O‘sha vaqtda birinchi pochta tarqatish ro‘yxatlari, yangiliklar guruhlari va elektron e’lonlar taxtalaripaydo bo‘ldi. Biroq o‘sha davrda tarmoq boshqa texnik standartlarga asoslangan tarmoqlar bilan oson o‘zaro ishlay olmas edi. 1970-yillarning oxirida ma’lumot uzatish protokollari jadal rivojlandi; ular 1982—1983-yillarda standartlashtirildi. Tarmoq protokollarini ishlab chiqish va standartlashtirishda Jon Postelfaol qatnashdi. 1-yanvar 1983-yilda ARPANET tarmog‘i NCP protokolidan TCP/IPprotokoliga o‘tdi. Bu protokol hozirgacha tarmoqlarni birlashtirish («qatlamlash») uchun muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Aynan 1983-yilda «internet» atamasi ARPANET tarmog‘iga nisbatan mustahkam qo‘llana boshladi.

1984-yilda yangi tizim yaratildi — domen nomlari tizimi (ingl. Domain Name System, DNS).

Internetning jadal rivojlanishi

NSFNet (1984—1995)

1984-yilda ARPANET tarmog‘iga jiddiy raqib paydo bo‘ldi: AQSH Milliy fan jamg‘armasi (NSF) universitetlararo yirik tarmoqqa asos soldi — NSFNet (ingl. National Science Foundation Network), u ko‘plab kichik tarmoqlardan (jumladan, o‘sha paytda mashhur Usenet va Bitnettarmoqlaridan) tashkil topgan bo‘lib, uning o‘tkazish qobiliyati ARPANETnikidan ancha yuqori edi. Bir yil ichida ushbu tarmoqqa 10 mingga yaqin kompyuter ulandi, «internet» nomi asta-sekin NSFNet.

1988-yilda Internet Relay Chat (IRC) protokoli ishlab chiqildi va internetda haqiqiy vaqt rejimida muloqot qilish mumkin bo‘ldi (chat).

1989-yilda Yevropadagi Yevropa yadro tadqiqotlari tashkiloti (CERN)da Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsepsiyasi paydo bo‘ldi. Uni taniqli britaniyalik olim Tim Berners-Litaklif qildi. U keyingi ikki yil davomida HTTPprotokolini, HTML tilini hamda identifikatorlar tizimini ham ishlab chiqdi. Bu tizimning nomi — URI.

Tim Berners-Li bilan World Wide Web loyihasining maqsad va vazifalarini CERNda birga ishlab chiqqan belgiyalik tadqiqotchi Robert Kayokeyinchalik loyiha qanday yuzaga kelganini o‘z nuqtayi nazaridan quyidagicha tushuntirgan:

Barcha buyuk ixtirolar tarixi, allaqachon yaxshi ma’lum bo‘lganidek, ulardan avval amalga oshirilgan ko‘plab ishlanmalarga tayanadi. Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (WWW) misolida loyiha muvaffaqiyatiga muhim ta’sir ko‘rsatgan bilim va texnologiyalarning rivojlanishi hamda to‘planishining kamida ikki yo‘nalishini qayd etish lozim: 1) gipermatn turidagi tizimlarning rivojlanish tarixi …; 2) butunjahon kompyuter tarmog‘ini amaliy haqiqatga aylantirgan internet protokoli.

— W3 konsorsiumining Yevropa bo‘limi ochilishidagi nutqdan. Parij. 1995-yil noyabr.

1990-yilda ARPANET tarmog‘i faoliyatini to‘xtatdi va NSFNetbilan raqobatda butunlay yutqazdi. O‘sha yili telefon liniyasi orqali internetga birinchi ulanish («raqam terib ulanish», ingl. dialup access).

Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (1991-yildan hozirgacha)

1991-yilda Butunjahon o‘rgimchak to‘ri internetda umumfoydalanish uchun ochildi, 1993-yilda esa mashhur veb-brauzer NCSA Mosaicpaydo bo‘ldi. Butunjahon o‘rgimchak to‘ri ommalasha boshladi.

Web tarixini yaqqol farqlanadigan ikki davrga: Mark Andrisenning [Mosaic brauzeri] Mark Andrisen paydo bo‘lishidan oldingi va keyingi davrlarga ajratish mumkin.

Aynan Tim Berners-Lining aloqa o‘rnatishni ta’minlagan veb-protokoli bilan Mark Andrisenning funksional jihatdan mukammal foydalanuvchi interfeysini taqdim etgan Mosaic brauzeri uyg‘unligi Webga qiziqishning keskin o‘sishi uchun sharoit yaratdi. Mosaic brauzeri yaratilganidan keyingi dastlabki 24 oy ichida Web tor doiradagi olimlar va juda kam tanilgan ixtisoslik mutaxassislaridan tashqarida deyarli hech kimga ma’lum bo‘lmagan holatdan butun dunyoga keng tarqalgan hodisaga aylandi.

— «A Brief History of Cyberspace», Mark Pese, ZDNet, 15-oktabr 1995-yil

1995-yilda NSFNet tarmog‘i yana tadqiqot tarmog‘i vazifasiga qaytdi. Endi butun internet marshrutlash tarmog‘idagi trafik bilan Milliy fan jamg‘armasining provayderlariemas, balki tarmoq superkompyuterlari shug‘ullana boshladi.

1995-yilning o‘zida Butunjahon o‘rgimchak to‘ri internetdagi asosiy axborot manbayiga aylandi va trafik hajmi bo‘yicha fayllarni uzatish FTPprotokolidan o‘zib ketdi. Bundan bir yil oldin esa Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi (W3C) tashkil etilgan edi. Aytish mumkinki, Butunjahon o‘rgimchak to‘ri internetni o‘zgartirib, uning zamonaviy qiyofasini shakllantirdi.

1990-yillarda internet o‘sha paytdagi tarmoqlarning aksariyatini birlashtirdi (garchi ayrimlari, masalan, Fidonetmustaqil bo‘lib qolgan bo‘lsa-da). Birlashtirish yagona boshqaruv markazining yo‘qligi va internet texnik standartlarining ochiqligi tufayli jozibador edi. Bu tarmoqlarning biznes va muayyan kompaniyalardan mustaqil bo‘lishini ta’minlardi. 1997-yilga kelib internetda qariyb 10 mln kompyuter bor edi, 1 mln dan ortiq domen nomi ro‘yxatga olingandi. Internet axborot almashishning juda ommabop vositasiga aylandi.

Bugungi kunda internetga ulanish uchun aloqa sun’iy yo‘ldoshlari, radiokanallar, kabel televideniyesi, telefon, uyali aloqa, maxsus optik tolali liniyalar yoki elektr simlaridan foydalanish mumkin. Butunjahon tarmog‘i rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar.

hayotining ajralmas qismiga aylandi. Besh yil ichida Internet auditoriyasi 50 milliondan ortiq foydalanuvchiga yetdi. Boshqa aloqa vositalari bunday ommalashuv darajasiga erishish uchun ancha ko‘p vaqt sarflagan:

Axborot muhitiVaqt, yil
Radio 38
Televideniye 13
Kabel televideniyesi 10
Internet 5

22-yanvar 2010-yildan boshlab Xalqaro kosmik stansiya.

ekipaji to‘g‘ridan-to‘g‘ri internetga kirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. 2017-yil sentabrda BMT Yer aholisining qariyb yarmi (48 %) internetdan foydalana olishini ma’lum qildi. Shu bilan birga, 2010-yildan buyon internet foydalanuvchilari soni 1,5 mlrd kishiga oshgan.

Turli mamlakatlarda raqamli hayot sifati bo‘yicha Surfsharkkompaniyasi mutaxassislari har yili o‘tkazadigan tadqiqotga ko‘ra, 2022-yilda internet Isroil va Armanistonda eng arzon va qulay bo‘lgan. Rossiya ham reytingda oltinchi o‘rinni egallab, eng yaxshi o‘ntalikka kirgan. Asosiy baholash mezoni keng polosali statsionar va mobil internetning eng arzon tariflari bilan mamlakatdagi o‘rtacha soatlik ish haqi nisbatidan iborat edi.

Paydo bo‘lishi haqidagi bashoratlar

  • XIX asr rus yozuvchisi, faylasufi va jamoat arbobi Vladimir Odoyevskiy tugallanmagan «4338-yil» utopik romanida (1837-yilda yozilgan) u zamonaviy bloglar va internet paydo bo‘lishini birinchilardan bo‘lib bashorat qilganga o‘xshaydi. Romanda: «Tanish uylar o‘rtasida magnit telegraflaro‘rnatilgan bo‘lib, ular orqali uzoqda yashovchilar bir-biri bilan muloqot qiladi», degan satrlar bor.
  • Elektr aloqa orqali axborot uzatishdan biznes maqsadlarida foydalanish g‘oyasini 1908-yilda Nikola Tesla:

tilga olgan. «Loyiha yakunlangach, Nyu-Yorkdagi tadbirkor ko‘rsatmalarni aytib turishi va ular shu zahotiyoq uning Londondagi yoki boshqa joydagi ofisida yozma shaklda paydo bo‘lishi mumkin bo‘ladi. U ish joyidan turmasdan, mavjud uskunalarni o‘zgartirmay, dunyoning istalgan nuqtasidagi telefon abonenti bilan bog‘lana oladi. Soatdan katta bo‘lmagan arzon qurilma egasiga dengizda ham, quruqlikda ham uzoqdan uzatilayotgan musiqa, qo‘shiqlar, siyosatchilar nutqlari, olimlarning ma’ruzalari va ruhoniylarning va’zlarini tinglash imkonini beradi. Xuddi shu tarzda har qanday tasvir, belgi, rasm yoki matn bir joydan boshqasiga uzatilishi mumkin. Bunday millionlab qurilmalarni bitta stansiya boshqara oladi».

Biroq bundan ham muhimrog‘i energiyani simsiz uzatish bo‘ladi...

  • Ingliz yozuvchisi Edvard Morgan Forster o‘zining ilmiy-fantastik antiutopik qissasi —antiutopiya ««Mashina to‘xtaydi» (1909) asarida insoniyatga xizmat qiladigan butunjahon avtomatik tizimini tasvirlagan. Odamlar unga butunlay qaram bo‘lib qoladi, jismonan asta-sekin zaiflashadi va deyarli uydan chiqmay, katakka o‘xshash kvartiralarida yolg‘iz yashaydi, faqat virtual muloqot qiladi. Tizim ishdan chiqib, to‘xtaydi va hamma halok bo‘ladi. Shu orqali o‘sha davr uchun kelajak muammosi sanalgan, internetga nisbatan haddan tashqari kuchli internetga qaramlik.
  • oldindan tasvirlangan. Yozuvchi Myurrey Leynster «ning «Jo ismli mantiqiy kompyuter» (1946) hikoyasida «mantiqchilar» (kompyuterlar)ni birlashtirgan jahon tarmog‘i tasvirlanadi. Ular turli xizmatlarga (bank, aviareyslar, retseptlar va boshqalar) ulanib, ma’lumot oladi, videolarni (jumladan, buyurtma asosida) va boshqa ko‘p narsalarni namoyish qiladi. Bosh qahramon — nuqsonli «mantiqchi» Jo  oxir-oqibat sun’iy intellektga.
  • aylanadi. Ko‘plab ilmiy-fantastika yozuvchilari zamonaviy internet serverlarining dastlabki namunalari deb qaralishi mumkin bo‘lgan yirik umummilliy yoki umumplanetar kompyuterlarni tasvirlagan. Ular orasida Multivak (1955—1979) — Ayzek Azimovo‘ylab topgan qurilma; Strugatskiylarning «Katta umumplanetar axborot markazi» (1970—80-yillar), aka-uka Strugatskiylarasaridagi axborot tizimi; shuningdek, «Odamlar xudolar kabi» (1966) » romanidagi Sergey Snegovtasvirlagan Katta akademik mashina ham bor. Bu hollarda fantast yozuvchilar o‘z davridagi meynfreymlarni kattalashtirib tasavvur qilishgan.
  • 1974-yilda Andrey Saxarov «Yarim asrdan keyingi dunyo» asarida shunday yozgan:

Kelajakda, ehtimol, 50 yildan ham keyinroq, butunjahon axborot tizimi (BAT) yaratilishini taxmin qilaman. U har kimga istalgan vaqtda istalgan joyda va vaqtda nashr etilgan kitobning, har qanday maqolaning mazmuni bilan tanishish va istalgan ma’lumotnomani olish imkonini beradi. BAT tarkibida shaxsiy, nihoyatda ixcham so‘rov qabul qiluvchi-uzatuvchi qurilmalar, dispetcherlik punktlari, axborot oqimlarini boshqaruvchi markazlar va minglab sun’iy aloqa yo‘ldoshlari, kabel va lazer liniyalarini o‘z ichiga oluvchi aloqa kanallari bo‘lishi kerak. BATning hatto qisman amalga oshirilishi ham har bir inson hayotiga, bo‘sh vaqtiga, aqliy va badiiy rivojlanishiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘plab zamondoshlarimiz uchun asosiy axborot manbayi bo‘lgan televizordan farqli o‘laroq, BAT har bir insonga axborot tanlashda eng katta erkinlikni beradi va uning shaxsiy faolligini talab qiladi.

Istiqbollari

Tijoriy internet provayderlari o‘zaro trafik almashish nuqtalariorqali bog‘langani kabi, tadqiqot tarmoqlari ham quyidagi kichik tarmoqlarga birlashadi:

Rossiyada eng mashhur loyiha — «Abilin» (ingl. Abilene Network) bo‘lib, bu Amerikaning «Internet 2» (ingl. Internet2» konsorsiumi yaratgan va qo‘llab-quvvatlaydigan yuqori tezlikdagi tajriba tarmog‘idir. Konsorsiumning o‘zi notijorat tashkilot bo‘lib, ilg‘or ilovalar va tarmoq texnologiyalarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. Uning Abilin tarmog‘i 230 dan ortiq Amerika universitetlari, ilmiy markazlar va boshqa muassasalarni birlashtirgan. Abilin tarmog‘ining xususiyati ma’lumot uzatish tezligining yuqoriligidir: nazariy jihatdan u 200 Gbit/s ga yetishi mumkin.

Ommaviy internet tarmog‘ini yanada takomillashtirishni ko‘pchilik semantik vebkonsepsiyasini joriy etish bilan bog‘laydi. Bu axborotni yaratish, tasniflash va qayta ishlashda odamlar bilan kompyuterlarning samaraliroq hamkorlik qilishiga imkon beradi.

Internetni boshqarish

Global tarmoqni muvofiqlashtirish va uning barqarorligini ta’minlashda bir nechta xalqaro notijorat tashkilot muhim o‘rin tutadi:

Internetning tayanch tarmog‘i va internetga kirish usullari

Internetning tayanch tarmog‘i strategik jihatdan o‘zaro bog‘langan yirik ma’lumot uzatish magistrallaridan iborat. Bu magistrallar yirik, strategik bog‘langan tarmoqlar va asosiy marshrutizatorlar o‘rtasidan o‘tadi[ingl.]Bu magistrallarni tijoriy, davlat, ilmiy va boshqa yuqori unumli markazlar, trafik almashish nuqtalari hamda tarmoqqa kirish nuqtalari[ingl.]boshqaradi. Ular mamlakatlar va qit’alar o‘rtasida internet trafigi almashadilar.

Qit’alararo aloqa kabellariga birinchi darajali provayderlar (masalan, AT&T, Deutsche Telekom Global Carrier va boshqalar) egalik qiladi. Odatda kichikroq internet provayderlari bunday provayderlar xizmatiga faqat ma’lumotni uzoq masofaga uzatish zarur bo‘lgandagina murojaat qiladi. Agar bir-biriga yaqin ikkita shaharni bog‘lash talab qilinsa, ikki tarmoq orasida « piring » aloqasi, ya’ni «nuqtadan nuqtaga» sxemasi yoki mavjud trafik almashish nuqtalari orqali ulanadi.

Hozir internetga kirish uchun birinchi navbatda optik tolali aloqa liniyalariishlatiladi. Shuningdek, mobil internet va sun’iy yo‘ldosh orqali internetga ulanishham mavjud. Provaydersiz internetga ulanish ham mesh-tarmoqlarorqali mumkin bo‘ldi. Ulardan eng yirigi Ispaniyada joylashgan va guifi.net[ingl.].

Asosiy tamoyillar

Internet minglab korporativ, ilmiy, hukumat va uy kompyuter tarmoqlaridan iborat. Turli arxitektura va topologiyaga ega tarmoqlarni birlashtirish IP (ingl. Internet Protocolprotokoli va ma’lumot paketlarini.

marshrutlash tamoyili tufayli mumkin bo‘ldi. IP protokolining o‘zi muhokamalar jarayonida IETF (ingl. Internet Engineering Task Forcetashkiloti doirasida vujudga keldi. Uning nomini erkin tarjima qilganda «Internetni loyihalash vazifalari bo‘yicha ishchi guruh» deb atash mumkin (task force — muayyan vazifani hal etuvchi mutaxassislar guruhi). IETF va uning ishchi guruhlari hanuzgacha Butunjahon tarmog‘i protokollarini rivojlantirish bilan shug‘ullanadi. IETFning faoliyati ochiq bo‘lib, jamoatchilik ishtiroki va muhokamalarga ruxsat etiladi. Tashkilot qo‘mitalari RFCdeb ataluvchi hujjatlarni e’lon qiladi. Ularda ko‘plab masalalar bo‘yicha texnik spetsifikatsiyalar va aniq tushuntirishlar keltiriladi. Ayrim RFC hujjatlariga IAB (ingl. Internet Architecture Board — Internet arxitekturasi kengashi) tomonidan internet standarti (ingl. Internet Standard) maqomi beriladi. 1992-yildan boshlab IETF, IAB va internetga aloqador boshqa bir qator tashkilotlar Internet jamiyati (ingl. Internet Society, ISOCtarkibiga kiradi. Internet jamiyati internetni rivojlantirish bilan shug‘ullanuvchi turli tadqiqot va maslahat guruhlari uchun tashkiliy asos yaratadi.

Protokollar

Protokol bu yerda, obrazli qilib aytganda, tarmoqdaishlaydigan kompyuterlarning ma’lumot almashish uchun qo‘llaydigan «tili»dir. Tarmoqdagi turli kompyuterlar o‘zaro ishlashi uchun ular bir xil «tilda gaplashishi», ya’ni ayni bir protokoldan foydalanishi kerak. Oddiy aytganda, protokol — kompyuter tarmog‘i tugunlari o‘rtasida ma’lumot uzatish qoidalaridir. Internet protokollari tizimi «stek — protokollar majmuasi, ya’ni TCP/IP».

Internetda eng keng tarqalgan protokollar (alifbo tartibida, taxminan quyidagi modelga mos ravishda guruhlangan: OSI modeli):

OSI darajasiOSI darajasiga taxminan mos protokollar
Amaliy BGP, DNS, FTP, HTTP, HTTPS, IMAP, LDAP, POP3, SNMP, SMTP, SSH, Telnet, XMPP (Jabber)
Seans/Taqdim etish SSL, TLS
Transport TCP, UDP
Tarmoq EIGRP, ICMP, IGMP, IP, IS-IS, OSPF, RIP
Kanal Arcnet, ATM, Ethernet, Frame relay, HDLC, PPP, L2TP, PPTP, SLIP, Token ring

Hali standartlashtirilmagan, biroq internetda allaqachon juda ommalashgan boshqa ko‘plab protokollar ham bor:

Bu protokollarning aksariyati fayllar va matnli xabarlarni almashishga xizmat qiladi. Ularning ayrimlari asosida hatto to‘laqonli fayl almashish tarmoqlari yaratilgan.

Tuzilishi (xizmatlar va servislar)

Hozir internetda resurslarning butun doirasi bilan ishlashni ta’minlovchi juda ko‘p xizmatlarmavjud. Ulardan eng mashhurlari quyidagilar:

  • xizmat — DNSdomen nomlari tizimi bo‘lib, tarmoq tugunlariga raqamli manzillar o‘rniga esda qolishi oson nomlar bilan murojaat qilish imkonini beradi;
  • elektron pochta (E-mail) bir kishining bir yoki bir nechta abonent bilan xabar almashishiga imkon beradi;
  • xizmat — IRCreal vaqt rejimida matnli muloqot (chat)ni qo‘llab-quvvatlaydi;
  • telekonferensiyalaryoki yangilik guruhlari (Usenet) jamoaviy xabar almashish imkonini beradi;
  • xizmat — FTP turli turdagi fayllarni saqlash va uzatishga mo‘ljallangan fayl arxivlari tizimi;
  • xizmat — Telnetmasofadagi kompyuterlarni terminal rejimida boshqarish uchun mo‘ljallangan;
  • World Wide Web (WWW, W3, «Butunjahon o‘rgimchak to‘ri») — turli tarmoq resurslarini yagona axborot makoniga birlashtirish uchun mo‘ljallangan gipermatnli (gipermediali) tizim;
  • Oqimli multimedia.

Yuqorida sanalgan xizmatlar standart xizmatlar hisoblanadi. Bu mijoz va server dasturiy ta’minotini yaratish tamoyillari hamda ularning o‘zaro ishlash protokollari xalqaro standartlar shaklida belgilanganini anglatadi. Demak, dasturchilar amaliy mahsulot yaratishda umumiy texnik talablarni bajarishi shart.

Standart xizmatlar bilan bir qatorda muayyan kompaniyaning o‘ziga xos ishlanmasi bo‘lgan nostandart xizmatlar ham mavjud. Masalan, turli Instant Messenger tizimlari (internet peyjerlari — ICQ, AOL va boshqalar), internet telefoniya tizimlari, radio va video translyatsiya xizmatlari shular jumlasidandir. Bunday tizimlarning muhim xususiyati — xalqaro standartlarning yo‘qligi. Bu esa shunga o‘xshash boshqa xizmatlar bilan texnik nomuvofiqlik yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Standart xizmatlar uchun transport darajasi protokollari bilan o‘zaro ishlash interfeyslari ham standartlashtiriladi. Jumladan, har bir dasturiy server uchun standart TCP va UDP port raqamlari ajratiladi. Ular xizmat tarkibiy qismlari yoki transport protokollarining muayyan kompaniya tomonidan amalga oshirilish xususiyatlaridan qat’i nazar, o‘zgarmaydi. Mijoz dasturlari portlarining raqamlari esa bunchalik qat’iy tartibga solinmaydi. Buning sabablari quyidagilar:

  • birinchidan, foydalanuvchi kompyuterida mijoz dasturining bir nechta nusxasi ishlashi mumkin va transport protokoli ularning har birini aniq farqlashi uchun har bir nusxaga o‘ziga xos port raqami biriktirilishi kerak;
  • ikkinchidan, mijoz so‘rovni qayerga yuborishni bilishi uchun server portlari tartibga solinishi muhim. Server esa kelgan so‘rovdan mijoz manzilini aniqlab, unga javob bera oladi.
Internet xizmatlari

Hozir eng ommalashgan internet xizmatlari quyidagilar:

Brauzerlar

Brauzer — kompyuter dasturi bo‘lib, u veb-sahifalarni ko‘rishga xizmat qiladi.

Brauzerlar juda ko‘p. Eng ommaboplaridan ayrimlari: Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox, Safari, Opera va Yandeks Brauzer.

Tillar

Internet foydalanuvchilarining axborot resurslaridan erkin foydalanishi davlat chegaralari va/yoki milliy domenlar bilan cheklanmaydi, lekin til chegaralari saqlanib qoladi. Internetda ustunlik qiluvchi til — ingliz tili. Rus tili esa yettinchi o‘rinda turadi.

Til davlatlar, mintaqalar va yuqori darajali domenlarbo‘yicha bo‘linish qatori internetni ajratishning keng qo‘llanadigan belgilaridan biridir. Internetning til doiralari ishlatiladigan til nomi bilan ataladi. Internetning rus tilidagi qismi «Rus interneti» yoki qisqacha Runet deb ataladi.

Runet

Runet (bosh harf bilan yoziladi, talaffuzi [runet]) — rus tilidagi butunjahon internet tarmog‘ining qismidir. Torroq ta’rifga ko‘ra, Runet — Butunjahon o‘rgimchak to‘rining quyidagi milliy domenlarga tegishli qismidir: .su, .ru va .рф. 1987—1994-yillar rus tilidagi internetning shakllanishida muhim davr bo‘ldi. 28-avgust 1990-yilda I. V. Kurchatov nomidagi Atom energetikasi instituti va IPK Avtomobil sanoati vazirligi negizida vujudga kelgan, fizik olimlar va dasturchilarni birlashtirgan professional ilmiy tarmoq global internetga ulandi. Bu zamonaviy Rossiya tarmoqlariga asos soldi. 19-sentabr 1990-yilda .su yuqori darajali domeni xalqaro axborot markazi InterNICma’lumotlar bazasida ro‘yxatga olindi. Natijada Sovet Ittifoqi internet orqali foydalanish mumkin bo‘lgan hududga aylandi. 7-aprel 1994-yilda InterNICda Rossiyaning .ru domeni ro‘yxatdan o‘tkazildi.

«.рф» domeni (punycode: xn--p1ai; Rossiya Federatsiyasi) URL-manzillarda URL kirill belgilaridanfoydalanish imkonini beradi; u DNS ildiz zonasiga 12-may 2010-yil, taxminan 17:20 da Moskva vaqtibilan kiritildi. «Internet» texnik markazi statistikasiga ko‘ra, 2010-yil oxirida .рф zonasida taxminan 700 ming domen ro‘yxatga olingan, shulardan 350 mingga yaqini delegatsiya qilingan. Internet milliy domenini muvofiqlashtirish markazi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungacha .рф zonasida ro‘yxatga olingan domen nomlarining atigi 8 % i rus tilidagi keng qo‘llanadigan so‘zlardan iborat. Yana 30 % i bir necha so‘zdan tuzilgan, qolganlari esa odamlar, adabiy qahramonlar yoki kompaniyalar nomlaridan iborat. Nomlarning mutlaq ko‘pchiligi savdo belgisi egalariga tegishli. Nomlarning qariyb yarmi Moskvada, yana 9 % i Moskva viloyatida, 8 % i Sankt-Peterburgda ro‘yxatga olingan.

Huquqiy jihatlar

3-iyun 2011-yilda BMTinternetdan foydalanish imkoniyatini insonning asosiy huquqi deb e’tirof etuvchi rezolyutsiyani qabul qildi. Shunday qilib, ayrim hududlarni internetdan uzib qo‘yish inson huquqlarining buzilishi hisoblanadi.

Internetni boshqarish tamoyillari deklaratsiyasi Yevropa Kengashi Vazirlar qo‘mitasi tomonidan 21-sentabr 2011-yilda qabul qilingan. Unda internetni boshqarishning o‘nta asosiy tamoyili sanab o‘tilgan. Jumladan:

  • inson huquqlari, demokratiya va qonun ustuvorligi;
  • ko‘p tomonlama boshqaruv modeli;
  • davlatlarning mas’uliyati (jumladan, internetga nisbatan inson huquqlari sohasidagi xalqaro-huquqiy majburiyatlariga rioya qilish va o‘z hududiy yurisdiksiyasidan tashqarida zarar keltiradigan harakatlarni amalga oshirmaslik majburiyati);
  • internet foydalanuvchilarini qaror qabul qilish jarayoniga jalb etish;
  • internetning universalligi (uning global xususiyatini saqlash);
  • internetning yaxlitligi (barqaror ishlashi);
  • markazlashmagan boshqaruv;
  • tarmoq arxitekturasiga rioya qilish (kirishga asossiz texnik to‘siqlar qo‘ymaslik);
  • tarmoqning ochiqligi (foydalanuvchilarning kontentga imkon qadar keng kirishi);
  • madaniy va til xilma-xilligi.

Asosiy foydalanish sohalari

Elektron biznes

Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, internet resurslarining aksariyati u yoki bu tarzda tijoriy faoliyat bilan bog‘liq. Internet reklama va tovar hamda xizmatlarni bevosita sotish, marketing tadqiqotlari, elektron to‘lovlar va bank hisobvaraqlarini boshqarish uchun ishlatiladi.

Ushbu ma’lumotlar Oxford Economicsning 2011-yilda e’lon qilingan hisobotiga ko‘ra, o‘sha paytda tovarlar va xizmatlarning elektron savdosi, shuningdek, raqamli mahsulotlar va xizmatlar bozorining umumiy hajmi dunyo bo‘ylab jami 20,4 trillion AQSH dollariga baholangan. Bu jahon bo‘yicha umumiy savdo hajmining taxminan 13,8 % iga teng edi.

Ommaviy axborot vositalari

Internet nashrlari janr jihatidan oflayn nashrlardan farqlanmaydi: ularning orasida yangilik saytlari, adabiy, ilmiy-ommabop, bolalar, ayollar va boshqa yo‘nalishdagi nashrlar mavjud. Biroq oflayn nashrlar muayyan davriylikda (har kuni, hafta yoki oyda bir marta) chiqsa, internet nashrlari yangi material paydo bo‘lishi bilan yangilanadi. Shuningdek, quyidagi xizmatlar ham mavjud: internet-radio va internet-televideniye.

Internet OAV rivojlanishi tufayli qog‘oz matbuotni o‘qishni afzal ko‘ruvchilar soni yildan yilga kamaymoqda. 2009-yilgi jamoatchilik so‘rovlari bosma matbuotga qiziqish atigi 19 % ekanini ko‘rsatgan. Bu AQSH ning 18—35 yoshdagi aholisi o‘rtasida qayd etilgan. AQSHda bosma gazeta o‘quvchilarining o‘rtacha yoshi 55 ga teng. Gazetalarning umumiy adadi 1989-yildan 2009-yilgacha kuniga 62 mln nusxadan 49 mln nusxagacha kamaygan.

Adabiyot, musiqa, kino

Elektron kutubxonalarinternet orqali ochilib, juda ko‘p asarlarni o‘z ichiga oladi. Tarmoqda mavjud ko‘plab kitoblar allaqachon bibliografik noyoblikka aylangan, ayrimlari esa umuman nashr etilmagan.

Internetga endigina ijod boshlagan yozuvchi va shoirlar ham, ayrim mashhur mualliflar ham o‘z asarlarini joylashtiradi.

Internetda musiqa tarqatish MP3formatining paydo bo‘lishi bilan boshlandi. Bu format yozuv sifatini saqlagan holda audiofayllar hajmini internet orqali uzatishga mos darajagacha siqadi. Ijrochining yangi diskidagi ayrim qo‘shiqlarning internetda paydo bo‘lishi unga yaxshi reklama bo‘lib, yozuvlar savdosini sezilarli oshiradi.

Internetga ko‘plab filmlar ham joylashtirilgan, ularning aksariyati noqonuniy tarqatiladi. Ularga kirish uchun fayl almashish tarmoqlari (jumladan, BitTorrenttexnologiyasidan foydalaniladi). So‘nggi vaqtlarda oqimli multimedia ham ommalashdi.

Adabiyot, musiqa va filmlarni internetda osongina nusxalash va e’lon qilish mumkinligi sababli mualliflik huquqlari ni himoya qilish masalasi alohida dolzarb ahamiyat kasb etdi.

Aloqa

Elektron pochta bugungi kunda eng ko‘p ishlatiladigan aloqa vositalaridan biridir. Shuningdek, IP-telefoniya va quyidagi dasturdan foydalanish ommabop: Skype (bepul mulkdorlik dasturiy ta’minoti bo‘lib, u yopiq kodliva shifrlangan ovozli aloqa va videoaloqa ni internet orqali kompyuterlar (VoIPo‘rtasida ta’minlaydi. Bunda piring tarmoqlaritexnologiyasi ishlatiladi, shuningdek, pullik ravishda mobil va statsionar telefonlarga qo‘ng‘iroq qilish mumkin). So‘nggi yillarda internet orqali xabar yuboruvchi messenjerlarommalashdi va ular (avvalo xabarlar bepul bo‘lgani uchun) kundalik hayotda tobora ko‘proq uyali aloqaning o‘rnini egallamoqda.

Aloqa vositasi sifatida internetning rivojlanishi quyidagi bandlik shaklining keng tarqalishiga olib kelmoqda: masofaviy ish.

Muloqot

Internet turli qiziqishlar asosida birlashgan odamlar o‘rtasida ommaviy muloqot vositasidir. Buning uchun internet-forumlar, bloglar va ijtimoiy tarmoqlarishlatiladi. Ijtimoiy tarmoqlar o‘ziga xos internet maskaniga aylandi: bu yerda har bir kishi o‘z virtual «men»ini yaratish uchun texnik va ijtimoiy asos topishi mumkin. Bunda har bir foydalanuvchi nafaqat muloqot qilishi va ijod etishi, balki o‘z ijodi mahsulini muayyan ijtimoiy tarmoqdagi millionlab auditoriya bilan bo‘lishishi ham mumkin bo‘ldi.

Kraudsorsing

Internet o‘z faoliyatini muvofiqlashtiradigan ko‘plab ko‘ngillilar kuchi bilan ijtimoiy ahamiyatga ega masalalarni hal etish uchun qulay vosita ekanini ko‘rsatdi.

Vikipediya — ko‘ngillilar tomonidan yaratiladigan onlayn ensiklopediya — bunday loyihalarning eng yiriklaridan biridir.

« fuqarolik ilmi » deb ataladigan sohadagi dasturlarga quyidagi loyihalar kiradi: Butunjahon suvni tadqiq qilish kuni, Stardust@Home va Clickworkers kabi loyihalar (homiy tashkilot — NASA), shuningdek, galaktikalarni tasniflash loyihasi Galaxy Zoo.

Taqsimlangan hisoblash loyihalari, masalan, Folding@Home, World Community Grid, Einstein@Home va boshqalarni ham fuqarolik ilmiga kiritish mumkin, garchi hisoblashning asosiy qismini ko‘ngillilarning kompyuterlari bajarsa-da.

Energiya sarfi

2011-yilda tadqiqotchilar internetning energiya iste’molini 170—307 gigavatt deb baholagan. Bu insoniyat ishlatadigan elektr energiyasining ikki foizidan kamini tashkil etgan. Baholashda dunyo bo‘ylab taxminan 750 million noutbuk, bir milliard smartfon va 100 million serverni ishlab chiqarish, ishlatish va vaqti-vaqti bilan yangilash uchun sarflangan energiya, shuningdek, marshrutizatorlar, uyali aloqa stansiyalari, kommutatorlar, radiouzatkichlar va bulutli saqlash tizimlarining energiya iste’moli hisobga olingan.

Senzura

Ko‘plab mamlakatlarda internet ishlashiga jiddiy cheklovlar qo‘yilgan, ya’ni ayrim saytlarga (ommaviy axborot, tahliliy, pornografik) yoki butun tarmoqqa kirish davlat darajasida taqiqlangan. Xitoydagi Golden Shield loyihasi bunga misol bo‘lib, u provayderlar bilan xalqaro ma’lumot uzatish tarmoqlari o‘rtasidagi internet kanallarida trafikni filtrlash tizimidir.

Internetda ayrim hukumatlarga noqulay bo‘lgan axborot resurslari mavjudligi sababli, ular internetni barcha tegishli cheklovlari bilan ommaviy axborot vositasi deb e’lon qilishga urinadi. Aslida esa internet, xuddi telefon tarmog‘i yoki gazeta singari, ommaviy axborot tarqatish vositasidir. Dunyoda internetga ulanishning o‘zi ustidan davlat monopoliyasi ham mavjud.

Internet dastlab o‘z-o‘zidan rivojlangan. Faqat global tarmoqqa aylanish bosqichida davlatlar uning ishlashiga qiziqa boshladi. Hozircha senzura imkoniyatlari cheklangan, chunki dunyodagi hech bir davlat ichki tarmoqlarini tashqi tarmoqlardan butunlay uzib qo‘yishga qaror qilmagan.

Shu bilan birga, ko‘plab axborot resurslari e’lon qilayotgan ma’lumotlarini o‘z siyosati va ichki qoidalariga muvofiq rasmiy ravishda senzura qiladi (moderatsiya qiladi). Bu so‘z erkinligining demokratik tamoyillariga zid emas.

Ikki yil ketma-ket (2013, 2014) Rossiya yosh foydalanuvchilarning nomaqbul kontentga murojaatlari soni bo‘yicha yetakchi bo‘lgan. Bunda qurollar haqida ma’lumot beruvchi saytlar, pornografik resurslar va onlayn kazinolar nazarda tutilgan. Dunyoda salbiy kontent manbalariga murojaat qilgan barcha bolalarning 16 % i Rossiyada yashagan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha Hindiston ikkinchi, Xitoy uchinchi o‘rinda edi.

Nomaqbul kontentdan himoyalanish uchun foydalanuvchi kompyuteriga filtrlar o‘rnatish mumkin.

Internet senzurasini chetlab o‘tish uchun foydalanuvchilar bloklangan resurslarga ruxsat berilgan boshqa resurslar orqali kirish imkoniyatidan foydalanadi. Bunday vositalar: veb-proksi va proksi-serverlar, anonimayzerlar va anonim tarmoqlar, RSS-agregatorlar, veb-sahifa manzilini kiritib uning mazmunini tarjima qiladigan veb-xizmatlar (masalan, Google Translate), VPN.

Submadaniyatlar

Zamonaviy internetning ko‘plab ijtimoiy va madaniy jihatlari ham bor. U universal global axborot muhiti.

Internet hamjamiyatlari

Internet muloqot uchun nihoyatda keng texnik imkoniyatlar yaratadi. Bundan tashqari, internetda qiziqishlari va dunyoqarashi o‘xshash odamlarni yoki hayot sharoitlari tufayli Yer yuzining turli joylariga tarqalib ketgan eski tanishlarni topish nisbatan oson. Tarmoqda muloqotni boshlash ham yuzma-yuz uchrashuvga qaraganda psixologik jihatdan yengilroq. Bu omillar umumiy qiziqishlarga ega va asosan internet orqali muloqot qiladigan guruhlar — veb-hamjamiyatlarning paydo bo‘lishi va faol rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Bunday internet hamjamiyatlari asta-sekin jamiyat hayotida sezilarli rol o‘ynay boshlamoqda.

Internetga qaramlik

Kiberpank

Internet, kibermakon va virtual reallik zamonaviy san’atda ham aks etgan. 1980-yillarning o‘rtalaridayoq ilmiy fantastikaning kompyuterlar, yuqori texnologiyalar va texnik taraqqiyot yutuqlaridan zararli maqsadlarda foydalanish oqibatida jamiyatda paydo bo‘ladigan muammolarga bag‘ishlangan alohida kichik janri shakllandi. Bu janr asarlarida ko‘pincha xakerlar ning qudratli korporatsiyalarga qarshi kurashi tasvirlanadi. Janr adabiyot, kino, muqobil musiqa, grafik asarlar (ayniqsa, anime) va kompyuter o‘yinlarida keng tarqaldi. « Kiberpank » atamasini yozuvchi Bryus Betkeo‘ylab topgan va 1983-yilda shu nomdagi hikoyasini e’lon qilib, muomalaga kiritgan. Janrning kamroq tarqalgan yo‘nalishlari: kibertrash va nanopank.

Trolling

Trolling — psixologik va ijtimoiy hodisa bo‘lib, internetda 1990-yillarda rivojlangan va ko‘pincha tarmoqdagi odatiy muloqotga xalaqit beradi. Internet trollari yoki shunchaki trollar (ingl. trolldeb, Butunjahon tarmog‘ida ataylab provokatsion xabar va maqolalarni ( forumlarda, yangilik guruhlarida, Usenet, viki-loyihalarda), ya’ni ishtirokchilar o‘rtasida nizo chiqarish va fleymlarni, haqoratlar va hokazolarni qo‘zg‘atish uchun mo‘ljallangan «tashlama» xabarlarni tarqatadi. Shunday maqola va xabarlarning o‘zi ham ba’zan «trollar» deb ataladi. Bunday xabarlarni yozish jarayoni trolling.

Boshqa mavzular

1960-yillarning oxirida AQSHda «Internet Radio Product Ltd» kompaniyasi tranzistorli radiopriyomniklar ishlab chiqargan. Shunday radiopriyomniklar nomidan biri — «Internet».

Adabiyotlar

Havolalar

Tarixi