| Eyfel minorasi | |
|---|---|
| frans. Tour Eiffel | |
| Manzara Mars maydonidan | |
| 48°51′29″ sh. k. 2°17′40″ sh. u.HGYaO | |
| Turi | karkasli minora[vd], kuzatuv minorasi va meʼmoriy yodgorlik |
| Mamlakat | Fransiya |
| Shahar | Parij |
| Quruvchi | Gyustav Eyfel |
| Meʼmor | Stefan Sovestr |
| Asos solingan sana | 28-yanvar 1887 |
| Qurilishi | 1887 — 1889 |
| Balandligi | 330 m |
| Materiali | Poʻlat |
| Veb-sayti | toureiffel.paris/fr |
Eyfel minorasi (frans. tour Eiffel, Xalqaro fonetik alifboda: [tu.ʁ‿ɛ.fɛl]) — metalldan yasalgan minora , Parij markazida joylashgan, shaharning va umuman Fransiyaning eng taniqli meʼmoriy diqqatga sazovor obidasi. U bosh loyihachi Gyustav Eyfel sharafiga nomlangan; Eyfelning oʻzi uni shunchaki «300 metrlik minora» deb atagan (tour de 300 mètres).
Keyinchalik Parij ramziga aylangan minora 1887–1889-yillarda qurildi. Dastlab u Parijda oʻtkaziladigan 1889-yilgi Butunjahon koʻrgazmasiga kirish arkasi vazifasini bajaradigan vaqtinchalik inshoot sifatida rejalashtirilgan edi.
Eyfel minorasi dunyodagi eng koʻp tashrif buyuriladigan pullik va eng koʻp suratga olinadigan diqqatga sazovor joy deb ataladi.
Tarixi
Loyihani tanlash va tayyorlash

1889-yilgi Butunjahon koʻrgazmasi aynan Parijda boʻlib oʻtgan hamda Buyuk fransuz inqilobining yuz yilligiga bagʻishlangan edi. Parij shahar maʼmuriyati taniqli fransuz muhandislariga meʼmoriy tanlovda qatnashishni taklif qildi. Tanlovda mamlakatning muhandislik va texnologiya sohasidagi yutuqlarini yaqqol namoyish etadigan inshoot yaratish talab etilardi.
Bunday taklif Gyustav Eyfelning muhandislik byurosiga ham kelib tushdi. Eyfelning oʻzida tayyor gʻoya yoʻq edi, biroq ilgari chetga olib qoʻyilgan loyihalarni koʻzdan kechirib, xodimi Moris Kyoshlen (nemischa talaffuzda Kyoxlen) chizgan baland minora eskizini topdi. Keyinchalik loyihani takomillashtirishda boshqa bir xodim — Emil Nuge[frans.] ham qatnashdi. Tanlovga 300 metrlik temir minora chizmalari taqdim etildi. Bungacha, 18-sentyabr 1884-yilda, Gyustav Eyfel xodimlari bilan birgalikda loyiha uchun patent olgan, keyinchalik esa ulardan mutlaq huquqni.
sotib olgan edi. Boʻlajak Butunjahon koʻrgazmasining meʼmoriy qiyofasini belgilashga qaratilgan umumfransuz meʼmoriy va muhandislik loyihalari tanlovi 1-may 1886-yilda boshlandi. Tanlovda 107 nafar talabgor qatnashdi; ularning aksariyati Eyfel taklif qilgan minora loyihasini u yoki bu darajada takrorlagan edi. Shuningdek, turli gʻayrioddiy gʻoyalar, jumladan, ulkan gilyotina ham koʻrib chiqildi. U Buyuk fransuz inqilobini eslatib turishi kerak edi. Yana bir taklif tosh minora qurish boʻlgan, ammo hisob-kitoblar va avvalgi tajribalar balandligi 169 metr boʻlgan Vashington monumentidan ham balandroq tosh inshoot qurish nihoyatda qiyinligini koʻrsatgan edi. Bu monumentni bunyod etish AQSHdan bir necha yil avval katta kuch-gʻayrat talab qilgan.
Eyfel loyihasi toʻrt gʻolibdan biri boʻldi. Shundan soʻng muhandis unga soʻnggi oʻzgartirishlarni kiritib, dastlabki sof muhandislik yechimi va bezakli koʻrinish oʻrtasida murosaga erishdi. Oxir-oqibat qoʻmita Eyfel rejasini tanladi. Tanlovning birinchi mukofotini qoʻlga kiritgan Eyfel hayajon bilan shunday dedi: «300 metrlik bayroq ustuniga ega yagona mamlakat Fransiya boʻladi!»
Nuge va Kyoshlenning dastlabki loyihasi estetik jihatdan haddan tashqari «quruq» edi va meʼmorchiligi nafisroq boʻlishi kerak boʻlgan Parij Butunjahon koʻrgazmasi inshootlariga qoʻyilgan talablarga javob bermasdi. Minoraning didi nozik Parij jamoatchiligiga koʻproq maʼqul kelishi uchun meʼmor Stefan Sovestr ga uning badiiy qiyofasi ustida ishlash topshirildi. U minora tayanchlarining asos qismini tosh bilan qoplashni, tayanchlar va birinchi qavat maydonchasini koʻrgazmaning bosh kirish joyi vazifasini ham bajaradigan ulugʻvor ravoqlar bilan bogʻlashni, minora qavatlarida keng oynavand zallar tashkil etishni, yuqori qismini yumaloq shaklga keltirishni hamda uni turli bezak unsurlari bilan bezashni taklif qildi.
1887-yil yanvarida Eyfel, davlat va Parij munitsipaliteti shartnoma imzoladi. Unga koʻra, minora Eyfelga 25 yil davomida foydalanish uchun shaxsiy ijaraga berildi; shu bilan birga, 1,5 mln oltin frank miqdorida, qurilish xarajatlarining 25 foizini tashkil etadigan subsidiya ajratilishi belgilandi. 31-dekabr 1888-yilda yetishmayotgan mablagʻlarni jalb qilish uchun ustav kapitali 5 mln frank boʻlgan aksiyadorlik jamiyati tuzildi. Ushbu summaning yarmi uchta bank kiritgan mablagʻlardan, qolgan yarmi esa Eyfelning shaxsiy mablagʻlaridan iborat edi.
Qurilishning yakuniy byudjeti 7,8 mln frankni tashkil etdi. Koʻrgazma ishlagan davrdayoq minoraga sarflangan xarajatlar qoplandi, undan keyingi foydalanish esa juda daromadli biznes boʻlib chiqdi.
Qurilish

Ikki yil, ikki oy va besh kun (28-yanvar 1887-yildan 31-mart 1889-yilgacha) davom etgan qurilish ishlarini 300 nafar ishchi bajardi. Minoraning rekord darajada qisqa muddatda qad rostlashiga 18 038 metall detallarining aniq oʻlchamlari koʻrsatilgan nihoyatda sifatli chizmalar yordam berdi. Ularni yigʻish uchun 2,5 mln parchin mix.
ishlatildi. Minoraning belgilangan muddatda bitishi uchun Eyfel asosan oldindan tayyorlangan qismlardan foydalandi. Parchin mixlar uchun teshiklar belgilangan joylarda avvaldan parmalangan va 2,5 mln parchin mixning uchdan ikki qismi oldindan oʻrnatilgan edi. Tayyorlangan toʻsinlarning hech biri 3 tonnadan ogʻir boʻlmagani metall qismlarni kerakli joyga koʻtarishni ancha yengillashtirdi. Dastlab baland kranlar ishlatildi, inshoot ularning balandligidan oshgach esa ishni Eyfel maxsus loyihalagan koʻchma kranlar davom ettirdi. Ular kelajakdagi liftlar uchun yotqizilgan relslar boʻylab harakatlanardi. Yana bir murakkablik shundaki, koʻtarish moslamasi minora tayanchlari boʻylab egrilik radiusi oʻzgarib turadigan egri yoʻnalishda harakatlanishi kerak edi. Minoraning dastlabki liftlari gidravlik nasoslar. Minoraning sharqiy va gʻarbiy tayanchlariga 1899-yilda oʻrnatilgan «Fives-Lille» firmasining ikkita tarixiy lifti hozirgacha ishlatilmoqda. 1983-yildan boshlab ular elektr dvigateli bilan ishlaydi; gidravlik nasoslar esa saqlab qolingan va ularni koʻrish mumkin.
Minoraning ikkinchi va uchinchi qavatlarini muhandis Leon Edu (frans. Léon Édoux; Eyfelning Markaziy oliy texnika maktabidagi kursdoshi) yaratgan tik lift bogʻlab turardi. U bir-birini muvozanatlashtiradigan ikkita kabinadan iborat edi. Yuqori kabina yurish uzunligi 78 metr boʻlgan gidravlik silindr yordamida koʻtarilardi. Pastki kabina esa qarshi ogʻirlik vazifasini bajarardi. Yoʻlning yarmida, yerdan 175 m balandlikda yoʻlovchilar boshqa liftga oʻtishi kerak edi. Qavatlarga oʻrnatilgan suv idishlari zarur gidravlik bosimni taʼminlardi. 1983-yilda qishda ishlay olmaydigan bu koʻtargich toʻrt kabinali, ikki qavat oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri qatnovni taʼminlaydigan «Otis» rusumli elektr liftga almashtirildi.
Minora qurilishida uzluksiz ishlarning xavfsizligini taʼminlashga alohida eʼtibor berish talab etildi va bu Eyfelning eng katta tashvishiga aylandi. Qurilish davomida birorta ham oʻlim bilan yakunlangan baxtsiz hodisa sodir boʻlmadi; oʻsha davr uchun bu katta yutuq edi.
Minora tayanchlari uchun poydevor chuqurlari qazilganda Sena daryosi yaqinligi tufayli Eyfel avval koʻpriklarPoydevordagi 16 ta kessonning ichki qismida ishchilar uchun boʻshliq boʻlib, unga bosim ostida havo yuborilardi. Yuqori bosim tufayli yerosti suvlari bu yerga kira olmas, ishchilar esa tuproqni qazib olish va tashish ishlarini toʻsiqsiz bajara olardi.
Eyfel duch kelgan eng murakkab masalalardan biri birinchi platformani oʻrnatish edi. Ulkan yogʻoch havozalar 4 ta qiya tayanch hamda birinchi platformaning yirik toʻsinlarini tutib turishi kerak edi. Toʻrtta qiya tayanch qum bilan toʻldirilgan metall silindrlarga tayanardi. Qumni asta-sekin chiqarib, tayanchlarning qiyaligini kerakli burchakka keltirish mumkin edi. Tayanchlar poydevoridagi qoʻshimcha gidravlik koʻtargichlar toʻrtta qiya tayanch holatini yakuniy sozlashga, ularni birinchi platformaning temir armaturasiga aniq moslashga imkon berdi.
Platforma mutlaqo gorizontal holatga kelgach, u qiya tayanchlarga mahkamlandi va koʻtargichlar olib tashlandi. Shundan soʻng qurilish minora ustida davom ettirildi. Ish sekin, biroq uzluksiz borardi. Osmonga tomon oʻsib borayotgan minorani kuzatgan parijliklar hayrat va zavqqa tushishardi. 31-mart 1889-yilda, poydevor chuqurlarini qazish boshlanganidan 26 oy ham oʻtmasdan, Eyfel jismonan ancha baquvvat boʻlgan bir necha amaldorni 1710 pogʻonadan iborat zinadan ilk bor yuqoriga koʻtarilishga taklif qila oldi.
- Metall konstruksiyani oʻrnatishning boshlanishi
- 7-dekabr 1887-yil. Tayanchlarning qurilishi
- 20-mart 1888-yil. Birinchi qavatning bitkazilishi
- 15-may 1888-yil. Ikkinchi qism qurilishining boshlanishi
- 21-avgust 1888-yil. Ikkinchi qavatning bitkazilishi
- 26-dekabr 1888-yil. Yuqori qismning qurilishi
- 15-mart 1889-yil. Gumbazning qurilishi
Koʻrgazmadan keyin
Eyfel bilan tuzilgan dastlabki shartnomaga koʻra, minora qurilganidan 20 yil oʻtib demontaj qilinishi kerak edi.
Inshoot darhol ulkan muvaffaqiyat qozondi. Koʻrgazma ishlagan olti oyda «temir xonim»ni koʻrish uchun 2 mln dan ortiq kishi keldi. Yil oxirigacha qurilishga sarflangan barcha xarajatlarning toʻrtdan uch qismini qoplashga muvaffaq boʻlindi.

Biroq Parij va Fransiyaning ijodkor ziyolilari Eyfelning dadil loyihasidan gʻazablanib, qurilish boshidanoq Parij meriyasiga norozilik xatlari va minora qurilishini toʻxtatish talablari bilan murojaat qila boshladilar. Yozuvchi va rassomlar metall konstruksiya shahar meʼmorchiligini soya ostida qoldirishi va poytaxtning asrlar davomida shakllangan betakror qiyofasini buzishidan xavotirda edilar.
Maʼlumki, 1887-yilda 300 nafar yozuvchi va rassom (ular orasida Aleksandr Dyuma (oʻgʻil), Gi de Mopassan va bastakor Sharl Guno ham bor edi) munitsipalitetga norozilik murojaatini yoʻllab, inshootni «foydasiz va dahshatli», «ulkan zavod moʻrisidek Parij ustidan hukmronlik qiladigan kulgili minora» deb atadi va shunday qoʻshimcha qildi:
20 yil davomida biz shahar uzra siyoh dogʻidek choʻzilgan, temir va murvatlardan yasalgan nafratli ustunning jirkanch soyasini koʻrishga majbur boʻlamiz.
Tarixiy latifaga koʻra, bir yozuvchi (Uilyam Morris yoki Gi de Mopassan) minoraning birinchi qavatidagi restoranda muntazam tushlik qilgan. Minora oʻziga yoqmasa, nega bu yerda ovqatlanishi soʻralganda, u: «Butun ulkan Parijda minora koʻrinmaydigan yagona joy shu», deb javob bergan.
Oktyabrda, 1898-yilda Ejen Dyukrete Eyfel minorasi va Panteon oʻrtasida ilk telegraf aloqa seansini oʻtkazdi. Ular orasidagi masofa 4 km edi. 1903-yilda simsiz telegrafiya sohasining kashshoflaridan biri general Ferye minoradan oʻz tajribalarida foydalandi. Shu tariqa inshoot dastlab harbiy maqsadlar uchun saqlab qolindi.
1906-yildan buyon minorada radiostansiya doimiy faoliyat yuritadi. 1907-yilda minoraning ikkinchi qavatiga olti metrlik elektr soat oʻrnatilgan. Uni rossiyalik muhandis Romeyko-Gurko loyihalagan..
soati oʻrnatildi. Minora qurilayotgan paytdayoq uning uchinchi qavatida meteorologiya laboratoriyasi tashkil etilgan edi. 1908-yilda uning negizida birinchi balandlik meteorologiya laboratoriyasi tashkil qilindi. Bu laboratoriya uzoq vaqt ishladi va faoliyati davomida katta hajmdagi statistik maʼlumotlar toʻplandi.
1-yanvar 1910-yilda Eyfel minoraning ijara muddatini yana yetmish yilga uzaytirdi.
4-fevral 1912-yilda avstriyalik ixtirochi Frans Rayxelt oʻzi yasagan plash-parashyut ni sinab koʻrish uchun minoraning birinchi qavatidan 60 metr balandlikdan sakradi va parashyuti ochilmagani sabab halok boʻldi.
1914-yilda radioxabarlarni tutib olish general Galyeniga Marnada, Birinchi jahon urushi davrida qarshi hujum uyushtirish imkonini berdi..
11-noyabr 1918-yilda minoradan radiogramma matni eʼlon qilindi. Uni Ittifoqchi qoʻshinlar bosh qoʻmondoni marshal Fosh barcha jang qilayotgan ittifoqchi qoʻshinlarga Kompiyen sulhi imzolangani haqida yuborgan edi. Bu sulh Birinchi jahon urushidagi qon toʻkilishiga chek qoʻydi.[manba 1222 kundan beri koʻrsatilmagan]
1921-yilda Eyfel minorasidan birinchi bevosita radioeshittirish amalga oshirildi. Minora ustiga maxsus antennalar oʻrnatilgani tufayli keng ommaga moʻljallangan radioeshittirish efirga uzatildi. 1922-yildan «Eyfel minorasi» deb atalgan radiodastur muntazam efirga chiqa boshladi. 1925-yilda minoradan televizion signalni qayta uzatishga ilk urinishlar qilindi. Muntazam teledasturlarni uzatish esa 1935-yilda boshlandi. 1957-yildan minorada televizion antenna mavjud boʻlib, u poʻlat konstruksiyaning umumiy balandligini 320,75 m ga yetkazgan. Bundan tashqari, minorada turli radio va teledasturlarni qayta uzatuvchi oʻnlab chiziqli hamda parabolik antennalar oʻrnatilgan..
Nemislar istilosi davrida

Nemislar istilosi davrida, Adolf Gitler ning 1940-yilda tashrifidan oldin lift yuritmasi ataylab buzib qoʻyilgan edi. Urush tufayli uni taʼmirlashning imkoni boʻlmadi. Parijga tashrif buyurgan Gitler shu sabab minoraning yuqorisiga chiqa olmadi. Biroq Parij ozod etilganidan bir necha soat oʻtib, lift yana ishga tushdi.
Yozda, 1944-yilda Fransiya poytaxti uchun janglar davomida amerikalik uchuvchi Uilyam Overstrit[ingl.] «Mustang» qiruvchi samolyotini boshqarib, Eyfel minorasi ravoqlari ostidan uchib oʻtdi va nemislarning «Messerschmitt Bf 109» samolyotini urib tushirdi. Amerika uchuvchisi zenit oʻtidan pastlab uchish orqali qochib, Sena.
daryosi boʻylab oʻz qoʻshinlari tomon qaytdi. 1944-yil avgustida ittifoqchilar Parijga yaqinlashayotganda Gitler general-polkovnik Ditrix fon Xoltitsga, Katta Parij okrugi harbiy komendanti va garnizon boshligʻiga, Eyfel minorasini shahardagi boshqa diqqatga sazovor joylar qatori yoʻq qilishni buyurdi. Ammo fon Xoltits buyruqqa boʻysunmadi.
Urushdan keyingi davr
1956-yil yanvarida minorada chiqqan yongʻin inshootning yuqori qismiga zarar yetkazdi.
XXI asrda
2002-yilda minoraga tashrif buyurganlar soni 200 milliondan oshdi. 22-iyul 2003-yilda minorada yana yongʻin yuz berdi.

15-may 2019-yilda Parijda Eyfel minorasining 130 yilligi nishonlandi. Shahar meri Ann Idalgo qaroriga koʻra, maktab oʻquvchilari uchun bepul ekskursiya tashkil etildi: mamlakatning turli hududlaridan kelgan 1300 ga yaqin bola minoraga tashrif buyurdi. Kechki 20:30 da xonanda va bastakor Jann Addedning konserti boshlandi. Qorongʻi tushgach, soat 22:00 da rejissyor Bryuno Seylerning lazerli projektorlar yordamida fransuz kuylaridan tuzilgan popurri joʻrligida yodgorlik tarixini hikoya qiluvchi yorugʻlik shousi boshlandi. Shou uch marta takrorlandi; oxirgi namoyish yarim tunda boshlandi va mahalliy aholini bezovta qilmaslik uchun ovozsiz oʻtkazildi.

Eyfel minorasi ramzlaridan yozgi Olimpiya oʻyinlarining 2024-yilda Parijda oʻtkazilgan medallarini tayyorlashda keng foydalanildi. Medallarga olti burchakli nishonchalar oʻrnatildi. Ular XX asrda lift modernizatsiyasi chogʻida demontaj qilingan va saqlab qoʻyilgan choʻyan konstruksiyadan olingan metalldan tayyorlangan; keyinroq metall Pompe kommunasidagi temirchilik ustaxonalarida ugleroddan tozalangan. Nishonchani mahkamlovchi qismlar bir vaqtning oʻzida minora parchin mixlari va clous de Paris — Parij zargarlarining anʼanaviy texnikasini ifodalagan. orqa tomonida Eyfel minorasi manzarasi, Olimpiya medallarining orqa tomonida esa u Afinadagi Parfenon bilan bir qatorda fon sifatida tasvirlangan. Medal tasmalariga minoraning panjarasimon qismlarini ifodalovchi naqsh tushirilgan. Ularning toʻq koʻk (Olimpiya medallari uchun) va yorqin qizil (Paralimpiya medallari uchun) ranglari minorani boʻyashda qoʻllangan boʻyoqning dastlabki ikki qatlamini ifodalagan.
Tavsif
Joylashuvi

Minora Mars maydonida , Yena koʻprigi roʻparasida, Sena, daryosining Branli sohilboʻyida joylashgan. Parij metrosi xaritasidagi bekat — Bir-Hakeym.
Balandligi
Dastlab Eyfel minorasining yer sathidan balandligi 300,65 m edi. Yangi antenna bilan birga balandligi 330 metrni tashkil etadi (2022-yil).
40 yildan ortiq vaqt davomida Eyfel minorasi dunyodagi eng baland inshoot boʻlib keldi. U oʻsha davr dunyosidagi eng baland binolardan deyarli 2 baravar baland edi: Xeops piramidasi (146,6 m), Kyoln (157 m) va Ulm (161 m) soborlaridan. Faqat 1930-yilda undan Kraysler-bilding ( Nyu-York) balandlik boʻyicha oʻzib ketdi..
Rangi
Eyfel minorasi mavjud boʻlgan davrda uning boʻyoq rangi sariqdan qizgʻish-jigarranggacha bir necha bor oʻzgargan. Soʻnggi oʻn yilliklarda minora doimo «Eyfel jigarrangi» deb ataluvchi, bronzaning tabiiy tusiga yaqin, rasman patentlangan rangga boʻyalmoqda.
«Temir xonim» vaqtning yemiruvchi taʼsiriga 57 tonna boʻyoq tufayli bardosh bermoqda. Bu boʻyoq qatlami har 7 yilda yangilanadi.
Konstruksiya xususiyatlari


Metall konstruksiyaning massasi taxminan 7300 tonna. Poydevori beton massivlardan qurilgan. Boʻron paytida minoraning tebranishi 15 sm dan oshmaydi.
Pastki qavat asosi har bir tomoni 129,3 m boʻlgan piramida shaklida. U 4 ta ustundan tashkil topgan boʻlib, ular 57,63 m balandlikda ravoq bilan tutashadi; ravoq ustida Eyfel minorasining birinchi platformasi joylashgan. Platforma tomonlari 65 metrli kvadrat shaklida.
Ushbu platforma ustidan yana 4 ta ustundan iborat ikkinchi piramida-minora koʻtariladi. Ustunlar ravoq orqali tutashadi va unda 115,73 m balandlikda ikkinchi platforma (tomonlari 35 m boʻlgan kvadrat) joylashgan.
Ikkinchi platformadan koʻtarilgan toʻrtta ustun piramida shaklida bir-biriga yaqinlashib, asta-sekin tutashadi va uchinchi platformani koʻtarib turuvchi ulkan piramidasimon ustunni (190 m) hosil qiladi. Uchinchi platforma 276,13 m balandlikda joylashgan hamda kvadrat shaklida (tomonlari 16,5 m); uning ustida gumbazli mayoq bor, mayoq tepasida esa 300 m balandlikda tomonlari 1,4 m boʻlgan maydoncha joylashgan.
Minoraga zinapoyalar (1792 pogʻona) va liftlar orqali chiqiladi.
Birinchi platformada restoran zallari qurilgan; ikkinchi platformada gidravlik koʻtarish mashinasi (lift) uchun mashina moyi saqlanadigan idishlar hamda oynavand galereyadagi restoran joylashgan. Uchinchi platformada astronomik va meteorologik observatoriyalar hamda fizika xonasi boʻlgan.
Eyfel minorasiga shamol katta zarar yetkazmaydi. Hatto Parijda kuzatilgan eng kuchli shamol (taxminan 180 km/soat) ham minoraning uchini atigi 12 sm ogʻdirgan. Quyoshning taʼsiri esa ancha kuchli: minora quyosh tushadigan tomondan issiqlik taʼsirida kengayadi va uning uchi 18 sm yon tomonga ogʻadi.
Shakli

Qurib bitkazilgan minora shaklining dadil yechimi bilan odamlarni hayratda qoldirdi. Eyfel loyihasi uchun qattiq tanqid qilindi, ayni paytda uni bir vaqtning oʻzida badiiy va nobadiiy narsa yaratishga urinishda aybladilar.
Eyfel koʻprik qurilishi mutaxassislari boʻlgan muhandislari bilan birga shamol kuchini hisoblash ustida ishladi. Ular dunyodagi eng baland inshootni qurayotgan boʻlsalar, avvalo uning shamol yuklamalariga chidamliligiga ishonch hosil qilish zarurligini yaxshi tushunardi. 14-fevral, 1887 kuni «Le Temps» gazetasiga bergan intervyusida Eyfel shunday dedi:
Yozuvlar

Birinchi balkon ostida, parapetning toʻrt tomoniga 72 nafar mashhur fransuz olimi va muhandisining, shuningdek, Gyustav Eyfel ijodiga alohida hissa qoʻshgan kishilarning nomlari oʻyib yozilgan. Bu yozuvlar XX asr boshida paydo boʻlgan va 1986–1987-yillarda «Société Nouvelle d’exploitation de la Tour Eiffel» kompaniyasi tomonidan qayta tiklangan. Kompaniya Parij meriyasi tomonidan minoradan foydalanish uchun yollangan. Minoraning oʻzi Parij shahriga tegishli.
Yoritilishi
Eyfel minorasi yoritgichlari ilk bor 1889-yilda, ochilish kunida yoqilgan. Oʻshanda yoritish tizimi 10 mingta gaz fonari, ikkita projektor va minora tepasiga oʻrnatilgan mayoqdan iborat edi. Mayoq nuri Fransiya davlat bayrogʻining ranglari — koʻk, oq va qizilga boʻyalgan edi. 1900-yilda «Temir xonim» konstruksiyalarida elektr chiroqlari paydo boʻldi. Hozirgi oltinrang yoritish tizimi esa ilk bor 31-dekabr 1985-yilda yoqildi. 1925-yilda Andre Sitroyen minoraga oʻzi «Olov ichidagi Eyfel minorasi» deb nomlagan reklamani oʻrnatdi. Minoraga 125 mingga yaqin elektr lampochka joylashtirildi. Ularda ketma-ket oʻnta tasvir yonib turardi: Eyfel minorasi silueti, yulduzlar yomgʻiri, kometalarning uchishi, Zodiak belgilari, minora yaratilgan yil, joriy yil va nihoyat Sitroyen familiyasi. Ushbu reklama aksiyasi 1934-yilgacha davom etdi; minora esa dunyodagi eng baland reklama joyi boʻlib qoldi.
2003-yil yozida minora yangi yoritish «libosi»ni kiydi. Bir necha oy davomida oʻttiz nafar balandlikda ishlovchi mutaxassisdan iborat brigada minora konstruksiyalarini 40 km sim bilan oʻrab chiqdi va fransuz kompaniyalaridan birining maxsus buyurtmasi asosida tayyorlangan 20 ming lampochkani oʻrnatdi. 4,6 mln yevroga tushgan yangi yoritish tizimi minorada ilk bor 2000-yil Yangi yil kechasida yoqilgan yoritishga oʻxshardi: oʻshanda odatda oltinsariq chiroqlar bilan yoritiladigan minora sanoqli soniyalarda kumushrang chiroqlar bilan miltillovchi ertaknamo yogʻduda porlagan edi.
1-iyuldan 31-dekabr 2008-yilgacha, Fransiya Yevropa Ittifoqiga raislik, minorada yulduzli koʻk yoritish ishga tushirildi; u Yevropa bayrogʻini eslatardi.).
- Avtomobil konsernining reklamasi — Citroën (1925)
- Standart yoritish
- Ukraina bayrogʻi ranglarida yoritilishi — Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi paytida (2022)
Gyustav Eyfelning xonadoni

1889-yilda, minora qurilishi yakunlangach, Eyfel uning uchinchi qavatida, 300 m dan ortiq balandlikda oʻzi uchun xonadon jihozladi. U yerda, ehtimol, hech qachon tunamagan, balki ayrim «nufuzli» mehmonlarni, jumladan, Tomas Edisonni qabul qilgan. Hozir xonadon texnik xonalar hududiga aylantirilgan, biroq Eyfelning ish xonasi dastlabki koʻrinishida qayta tiklanib, tashrif buyuruvchilarga ochilgan. Unda Gyustav Eyfel, uning qizi Kler va Tomas Edisonning mum haykallari qoʻyilgan.
Texnik xizmat koʻrsatish
Minorani boʻyash
Metall minorani korroziyadan himoya qilishning asosiy usullaridan biri uning qismlarining sirtini boʻyashdir. Bu jarayon 18 oy davom etadi va 25 nafar yuqori malakali ishchidan iborat guruh tomonidan bajariladi. Avval inshoot sinchiklab tekshiriladi; zanglashga qarshi qoplama ayniqsa kuchli shikastlangan joylar tozalanib, yangi himoya qatlami bilan qoplanadi. Minoraning qolgan sirti yuqori bosim ostidagi bugʻ bilan tozalanadi. Soʻng butun inshoot ikki qatlam qilib boʻyaladi. Buning uchun taxminan 60 tonna boʻyoq sarflanadi.
Ishchilar va tashrif buyuruvchilar xavfsizligi sugʻurtalash moslamalari, shuningdek, eski boʻyoq parchalarining tushishi va yangi boʻyoq tomchilaridan himoya qiladigan «xavfsizlik toʻrlari» yordamida taʼminlanadi.
Korroziyaga qarshi qoplama surtish jarayonida konstruksiyaning texnik holati ham tekshiriladi, eskirgan elementlar almashtiriladi.
Energiya taʼminoti
Hozirgi vaqtda Eyfel minorasini ekologik modernizatsiya qilish loyihasi amalga oshirilmoqda. Ikkita pavilonning issiq suvga boʻlgan ehtiyojining taxminan yarmi quyosh issiqlik panellari va issiqlik nasoslari majmuasi hisobidan qoplanadi. Shuningdek, minoraga energiya tejamkor yorugʻlik diodli yoritish hamda yomgʻir suvini yigʻish va qayta ishlatish tizimi oʻrnatilgan. 2015-yil fevralida Urban Green Energy kompaniyasi yiliga 10000 kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqara oladigan ikkita shamol turbinasi oʻrnatdi. Bu Eyfel minorasining birinchi qavatidagi savdo maydoni isteʼmol qiladigan energiyaga teng.
Radio va teleeshittirish
FM radiosi
| Dastur | Chastota | Quvvat |
|---|---|---|
| France Inter | 87,8 | 10 |
| RFI | 89,0 | 10 |
| TSF Jazz | 89,9 | 10 |
| Nostalgie | 90,4 | 10 |
| Chante France | 90,9 | 4 |
| Chérie FM | 91,3 | 10 |
| France Musique | 91,7 | 10 |
| Le Mouv' | 92,1 | 10 |
| France Culture | 93,5 | 10 |
| Radio Orient | 94,3 | 4 |
| Skyrock | 96,0 | 10 |
| BFM Business | 96,4 | 4 |
| Voltage | 96,9 | 4 |
| Rire et chansons | 97,4 | 10 |
| Sud Radio + | 99,9 | 4 |
| NRJ | 100,3 | 10 |
| Radio Notre Dame / Fréquence protestante | 100,7 | 10 |
| Radio Classique | 101,1 | 10 |
| Radio Nova | 101,5 | 10 |
| Fun Radio | 101,9 | 10 |
| OÜI FM | 102,3 | 4 |
| MFM Radio | 102,7 | 10 |
| RMC | 103,1 | 10 |
| Virgin Radio | 103,5 | 10 |
| RFM | 103,9 | 10 |
| RTL | 104,3 | 10 |
| Europe 1 | 104,7 | 10 |
| FIP | 105,1 | 10 |
| France Info | 105,5 | 10 |
| RTL2 | 105,9 | 10 |
| France Bleu 107.1 | 107,1 | 10 |
Raqamli televideniye
| Multipleks | Kanal | Quvvat |
|---|---|---|
| R1 | 35 | 50 kVt |
| R2 | 25 | 51 kVt |
| R3 | 22 | 50 kVt |
| R4 | 30 | 51 kVt |
| R6 | 32 | 50 kVt |
| R7 | 42 | 50 kVt |
| R15 | 28 | 5 kVt |
| L9 | 26 | 1 kVt |
Analog televideniye (efir 8-mart 2011-yilda toʻxtatilgan)
| Dastur | Kanal | Quvvat |
|---|---|---|
| Canal+ | 6 | 100 kVt |
| France 2 | 22 | 500 kVt |
| TF1 | 25 | 500 kVt |
| France 3 | 28 | 500 kVt |
| France 5 | 30 | 100 kVt |
| M6 | 33 | 100 kVt |
Minoraga tashrif
Minoraga har kuni tashrif buyurish mumkin. Tashrif buyuruvchilar uchun toʻrtta chiptaxona va inshootga kirish nuqtasi bor: shimoliy, janubiy, gʻarbiy va sharqiy. Ekskursiyalarning ikki turi mavjud: ikkinchi qavatgacha — 16 yevro, eng yuqori qavatgacha — 25 yevro. Bolalar va nogironligi boʻlgan shaxslarga kirish chiptalari uchun chegirmalar beriladi.
Minoraning birinchi va ikkinchi qavatlarida sayyohlar yengil tamaddi qilishi mumkin boʻlgan bufetlar bor. Shuningdek, bu yerda ikkita restoran mavjud: birinchi qavatda, 58 metr balandlikda 58 Tour Eiffel, ikkinchi qavatda esa alohida lift bilan chiqiladigan nafis taomlar restorani Le Jules Verne[frans.] joylashgan. U yozuvchi sharafiga nomlangan. Minoraning eng yuqori, uchinchi qavatida Champagne Bar joylashgan boʻlib, u yerda alkogolli ichimliklar tortiladi.
2004-yil qish boshlanishi bilan minora pastki maydonchasida muz maydonchasi tashkil etildi. Bu Parijning 2012-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlarini oʻtkazishga nomzodligini targʻib qilish uchun qilingan edi. Shundan buyon bu yerda muz maydonchasi muntazam tashkil etiladi.
Voqealar va faktlar
- Oxirgi oʻz joniga qasd qilish holati 25-iyun 2012-yilga.
- toʻgʻri keladi. Minoraga bomba qoʻyilgani haqida xabar berilgan soʻnggi (yolgʻon) holat 30-mart 2013-yilga.
- Eyfel minorasi sayyohlarning eng koʻp hafsalasini pir qilgan diqqatga sazovor joylar reytingida birinchi oʻrinni egalladi. Bu reytingni 2007-yilda bir sayyohlik kompaniyasi tuzgan. Soʻrov natijalariga koʻra, respondentlarning toʻrtdan biridan koʻprogʻi Eyfel minorasidan hafsalasi pir boʻlganini bildirgan: ularning aytishicha, manzaradan bahra olish uchun u yerda odam haddan tashqari koʻp.[Bu faktning ahamiyati nimada?]
- Dunyoda Eyfel minorasining turli oʻlchamdagi koʻplab nusxalari mavjud.
Minora bilan bogʻliq firibgarliklar
- Mashhur minora 83 yillik tarixi davomida kamida yigirma marta rasmiy tartibda «sotilgan».
- Aynan 1925-yilda firibgar Viktor Lyustig minorani ikki marta metallolom sifatida «sotishga» muvaffaq boʻldi.
- Aynan 1954-yilda bir shved fuqarosi oʻzini aksiyadorlik jamiyatining bosh direktori deb tanishtirib, minorani korroziyaga qarshi boʻyoq bilan qoplashni taklif etdi. Kredit olib, 50 tonna boʻyoq sotib olish uchun ajratilgan mablagʻ bilan nomaʼlum tomonga gʻoyib boʻldi.
- Aynan 1960-yilda angliyalik sabzavot sotuvchisi Devid Sems Eyfel minorasini metallolom sifatida Niderlandiyaning bir firmasiga sotdi. U qalbaki hujjatlar yordamida minorani demontaj qilishni Parij munitsipaliteti unga topshirganini «isbotlay» oldi. Oqibatda angliyalik qamoqqa tushdi, firma esa millionlaridan ayrildi.
- Uzoq vaqt davomida chiptalar ikki teshikchali burchak bilan sotilgan. Minora etagidagi nazoratchilar chiptaning bir burchagini uzib olib, sayyohni minoraning toʻrtta «oyogʻi»dan biridagi 1-platformaga koʻtariladigan liftga oʻtkazishardi. Bu platformada minora tepasiga (butun konstruksiyaning markaziy oʻqi boʻylab joylashgan lift orqali) koʻtarilish uchun chipta sotib oladigan kassa bor edi. Ammo agar ikkinchi chiptani sotib olmasdan, dastlabki chiptani (pastda bir burchagi uzilganini) koʻrsatilsa, nazoratchilar uning ikkinchi burchagini ham uzib olishardi va qoʻshimcha xarajatsiz (ikkinchi chipta olmasdan) yuqoriga koʻtarilish mumkin edi.
Galereya
- Rassom Jorj Syora, 1889
- Universitet koʻchasidagi bino tomidan koʻrinish
- Pastga nazar
- Yuqoriga nazar
- Ichkarisidan koʻrinish
- Manzara — Shayo saroyi maydonidan
- Minoradan Site oroliga koʻrinish
- Manzara — Karusel
- Minoraning ikkinchi qavatidan yuqori qismiga koʻrinish
- Minora tepasidan olingan panoramali surat
- Manzara — Mars maydoni
Adabiyotlar
- Eyfel, Aleksandr-Gyustav // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Tissandye G. Eyfel minorasi (La tour Eiffel) : Loyihasi. Qurilish ishlari. Koʻtarilishlar. Minoraning vazifasi : 34 ta rasm, G. Eyfelning portreti va dastxati bilan. — Sankt-Peterburg: F. Pavlenkov nashri, 1890. — 83 bet
Havolalar
- tour-eiffel.fr — La tour Eiffel rasmiy sayti (fran.)
- Mamlakatlar haqidagi portalda minoraning boʻyalishi, yoritilishi va jamoatchilik tomonidan tan olinishi tarixi
- Eyfel minorasi. Parijga qush parvozidan nazar.
- Eyfel minorasi roʻparasiga oʻrnatilgan veb-kamera
- CATIA dasturida Eyfel minorasini qayta yaratish: yuklab olish uchun 3DXML fayli va kompyuter grafikasi tasvirlari (ingl.). Arxivlangan: asl nusxadan 12-sentyabr 2017-yilda.
- Eyfel minorasining dastlabki uzatish qurilmalari (fran.). Arxivlangan: asl nusxadan 9-iyun 2007-yilda.
- Eyfel minorasining ishchi chizmalari
