

Buxoro — turli tarixiy davrlarga oid Markaziy Osiyo me’morchiligining ko‘plab yodgorliklari saqlanib qolgan qadimiy muzey-shahar.
Buxoro hududida odamlar miloddan avvalgi dastlabki asrlarda yashay boshlagan, biroq o‘sha paytda Numijkat deb atalgan shahar milodiy VI—VII asrlarda jadal rivojlangan. IX asrda Buxoro Somoniylar davlatining poytaxti deb e’lon qilingan, Qoraxoniylar davrida esa Markaziy Osiyoning eng yirik siyosiy va iqtisodiy markaziga aylangan. Vayronkor mo‘g‘ullar istilosi (1220-yil) paytida shahar butunlay vayron qilingan. Buxoroda mo‘g‘ullar istilosidan oldingi davrga oid yodgorliklar kam saqlanib qolgan. Ular, avvalo, Somoniylar maqbarasi va Kalon minorasi, shuningdek, peshtoqli Mag‘oki Attori masjidi hamda eski Buxoro chekkasida saqlanib qolgan Namozgoh masjidi.
Vayronkor bosqinlarni uyushtirgan Chingizxon va Elxon Abaqoning yurishlaridan so‘ng Buxoro asta-sekin tiklanib, XIV asrda Movarounnahrning eng muhim shaharlaridan biriga aylangan. Temuriylar davrida shaharda shaharsozlik va mudofaa inshootlari borasida ulkan o‘zgarishlar yuz bergan, asosan diniy maqsadga xizmat qiluvchi mahobatli binolar yana qad ko‘targan. Bu davrdan quyidagi yodgorliklar saqlanib qolgan: Kalon masjidi, Chashmai Ayyub, Ulug‘bek madrasasi.
Buxorodagi tarixiy binolarning aksariyati XVI—XVII asrlarga, ya’ni shahar Shayboniylar, keyinchalik esa Ashtarxoniylar sulolasi poytaxti bo‘lgan davrga tegishli. Bu davrda masjid va madrasalarning, karvonsaroylar, yopiq bozorlar va hammomlarning, qal’a devorlari va darvozalarning aksariyati, shuningdek, yirik me’moriy majmualar va maqbaralar qurilgan.
Keyinchalik Buyuk ipak yo‘li orqali savdo-sotiq susayishi natijasida Buxoro tanazzulga yuz tutib, yirik inshootlar qurilishi to‘xtagan. Shunga qaramay, hukmron Mang‘itlar sulolasi ham shaharning bugungi qiyofasiga o‘z hissasini qo‘shgan. Buxoro amirlari Arkda yangi inshootlar qurib, eski binolarni kengaytirgan, shuningdek, shahar tashqarisidagi muhtasham Sitorai Mohi Xosa saroyini bunyod etgan.
1993-yilda Buxoroning tarixiy markazi va uning shahar atrofi me’moriy ansambllari YuNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Quyida tarixi ikki ming yildan ortiq bo‘lgan shaharning asosiy diqqatga sazovor joylari keltirilgan.
Mudofaa inshootlari
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Ark | 39°46′40″ sh. k. 64°24′39″ sh. u.HGЯO | XVII — XX asr boshlari | Shahar qal’asi va Buxoro amirlarining qarorgohi. Saqlanib qolgan binolarning aksariyati XIX—XX asrlarga oid (ustunli ayvonlar bilan bezatilgan toj kiyish zali, qo‘shbegi hovlisi, nog‘orachilar va sozandalar zali, amir otxonalari va ayrim devonxona xonalari). Ulardan bir oz qadimiyroqlari — jome masjidi (XVII asr) hamda kirishdagi Registon darvozalari (ehtimol, XVI asrga oid). Arkning katta qismi arxeologik qo‘riqxona hisoblanadi. | |
| Buxoro shahar devorlari | 39°46′43″ sh. k. 64°23′50″ sh. u.HGЯO | XVI asr | O‘rta asrlardagi Buxoro tashqi qal’a devorlarining ikkita yirik qismi saqlanib qolgan. Birinchisi Talipoch darvozasi bilan shaharning shimoli-g‘arbida, Somoniylar bog‘i hududida, ikkinchisi esa Qorako‘l darvozasi bilan janubi-g‘arbda, Muhammad Iqbol ko‘chasi yaqinida joylashgan. Paxsa devorlar balandligi 10 metr, qalinligi 5 metr bo‘lib, usti tishsimon to‘siq bilan bezatilgan. | |
| Talipoch darvozasi | 39°46′43″ sh. k. 64°23′51″ sh. u.HGЯO | XVI asr | Buxoroning hozirgacha saqlanib qolgan ikki darvozasidan biri. |
Me’moriy ansambllar va majmualar
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Bahouddin Naqshband maqbarasi | 39°48′09″ sh. k. 64°32′11″ sh. u.HGЯO | XVI—XIX asrlar | Buxoro shahri tashqarisidagi Qasri Orifon qishlog‘ida joylashgan diniy-yodgorlik majmuasi. Uning markazida mashhur mozor — so‘fiy Bahouddin Naqshbandning qabri joylashgan. Majmua tarkibiga xonaqoh (1544/1545), madrasa (XVII asr), minorali ayollar masjidi (1711; minora 1720-yilda qurilgan) va erkaklar masjidi (XIX asr) kiradi. Majmuaning orqa hovlisida Buxoro xonlari va amirlari qabristoni mavjud. | |
| Labi Hovuz | 39°46′23″ sh. k. 64°25′12″ sh. u.HGЯO | XVI—XVII asrlar | Eski Buxoroning markaziy maydonlaridan biridagi ansambl. Unga Ko‘kaldosh madrasasi (1568/1569), Devonbegi xonaqohi (1619/1620) va Devonbegi madrasasi (1622) kiradi. Ular hovuz (1620) atrofiga joylashgan. 1979-yilda Devonbegi madrasasi oldidagi kichik xiyobonga Xo‘ja Nasriddin haykali o‘rnatilgan. Uni haykaltarosh Yakov Shapiro va me’mor Konstantin Kryukov yaratgan. Haykal ansamblning ajralmas qismiga aylangan. | |
| Poyi Kalon | 39°46′33″ sh. k. 64°24′54″ sh. u.HGЯO | XII—XVI asrlar | XII asrda shakllana boshlagan Buxoroning markaziy me’moriy ansambli. Uning tarkibida Kalon masjidi (uning qurilishini Temuriylar boshlab, Shayboniylar tugatgan), Miri Arab madrasasi (XVI asrning birinchi yarmi) va Kalon minorasi (1127) — shaharning eng qadimiy inshootlaridan biri. Janubdan majmuaga Buxoroning so‘nggi amiri Olimxon (XX asr boshlarida) qurdirgan madrasa tutashgan. | |
| Chor Bakr | 39°46′28″ sh. k. 64°20′04″ sh. u.HGЯO | XVI—XX asrlar | Buxoro g‘arbiy chekkasidagi Sumitan qishlog‘ida joylashgan Jo‘ybor shayxlari nekropoli (qabriston majmuasi). Masjid, madrasa va xonaqohdan iborat asosiy me’moriy majmua 1560—1563-yillarda qurilgan. Keyingi bir necha asr davomida nekropol kengayib borgan. Unda yo‘lak-ko‘chalar, darvoza bilan o‘ralgan, oilaviy dahmalar va qabr toshlari joylashgan hovlichalar paydo bo‘lgan. Shu sababli Chor Bakr norasmiy ravishda «O‘liklar shahri» deb atalgan. XX asrda asosiy majmuaning bosh o‘qi bo‘ylab Kalon minorasining kichraytirilgan nusxasiga o‘xshash minora qurilgan. | |
| Xo‘ja Govkushon ansambli | 39°46′20″ sh. k. 64°24′57″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 2-yarmi | Sobiq mol so‘yish joyi o‘rnida qurilgan me’moriy majmua (govkushon — «buqalarni so‘yuvchi»). Uning eng qadimgi binosi Govkushon madrasasi (1570) hisoblanadi. Madrasa yo‘llar ayrilishida qurilgani uchun g‘ayrioddiy trapetsiyasimon shaklga ega. 1598-yilda madrasa qarshisida, qadimiy Shohrud kanalining narigi qirg‘og‘ida Xo‘ja nomli juma masjidi qurilgan. XVI asrning 2-yarmida bunyod etilgani taxmin qilinadigan yana bir inshoot — majmua tarkibidagi Xo‘ja Kalon minorasi. U Buxorodagi balandligi bo‘yicha ikkinchi minora bo‘lib, Kalon minorasining kichikroq nusxasini takrorlaydi. | |
| Xalifa Xudoydod majmuasi | 39°46′08″ sh. k. 64°24′00″ sh. u.HGЯO | XVIII asrning 2-yarmi | Majmua xonaqoh, 40 ta hujra, sardoba va tahoratxona qo‘shimcha binosidan iborat. | |
| Xo‘ja Zayniddin majmuasi | 39°46′30″ sh. k. 64°24′44″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 1-yarmi | Majmua xonaqoh-masjid va Buxorodagi eng qadimiy hovuz hisoblanadigan suv havzasidan iborat. Binoning g‘arbiy ravoqida Xo‘ja Turk mozori joylashgan bo‘lib, u Xo‘ja Zayniddin dafn etilgan joy deb taxmin qilinadi. | |
| Bolo Hovuz majmuasi | 39°46′39″ sh. k. 64°24′28″ sh. u.HGЯO | 1712—1917 | Jome masjidi, minora va hovuzdan iborat. Masjid va hovuz 1712-yilda, minora esa 1917-yilda me’mor Shirin Murodov tomonidan qurilgan. |
Maqbaralar
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Somoniylar maqbarasi | 39°46′37″ sh. k. 64°24′02″ sh. u.HGЯO | IX—X asrlar chegarasi | Buxoro hududidagi eng qadimiy me’moriy yodgorlik va Markaziy Osiyo me’morchiligida pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan birinchi bino. G‘isht ham konstruktiv, ham bezak hosil qiluvchi material sifatida ishlatilgan. Maqbarada uchta qabr mavjud; ulardan biri Ismoil Somoniyning o‘g‘li Ahmad ibn Ismoilga tegishli, qolgan ikkitasining kimga tegishli ekani aniqlanmagan. | |
| Buyonqulixon maqbarasi | 39°46′00″ sh. k. 64°26′40″ sh. u.HGЯO | taxminan 1358-yil | Bir vaqtlar mo‘g‘ul xoni Buyonquli (1358-yilda vafot etgan) maqbarasi XIII—XVIII asrlarda mavjud bo‘lgan Fathobod xonaqohi deb ataluvchi so‘fiylar majmuasining bir qismi edi. Bino tor aylanma yo‘lakli ziyoratxona va go‘rxonadan iborat peshtoqli-gumbazli inshootdir. Bu ikki xonali maqbaralarning dastlabki namunalaridan biridir. | |
| Sayfiddin Boharziy maqbarasi | 39°46′00″ sh. k. 64°26′41″ sh. u.HGЯO | XIV asrning 2-yarmi | Mashhur ilohiyotshunos va tasavvuf mutafakkiri Sayfiddin Boharziy maqbarasi. Ikki xonali (ziyoratxona va go‘rxona) bino ikkita tuxumsimon gumbaz va mahobatli peshtoqqa ega (peshtoq XV yoki XVI asrda qo‘shilgan). Ilgari u kengroq so‘fiylar majmuasi — Fathobod xonaqohining bir qismi bo‘lgan. Go‘rxonadagi Sayfiddin Boharziyning yog‘och sag‘anasi o‘rta asr Sharq yog‘och o‘ymakorligining nodir durdonalaridan biridir. | |
| Chashmai Ayyub maqbarasi | 39°46′42″ sh. k. 64°24′08″ sh. u.HGЯO | 1380-yil | Payg‘ambar Ayyubning (xristianlikda Iov deb ataladi) afsonaviy qudug‘i (chashmasi) ustida qurilgan diniy-yodgorlik binosi. U to‘rtta xonadan iborat bo‘lib, har biri gumbaz bilan yopilgan. Xonalardan birida quduq, boshqasida kimlarga tegishli ekanligi aniqlanmagan bir necha qabr bor. Kirish joyi ustidagi yozuv binoning 1379/1380-yilda qurilganini bildiradi, ammo quduqning o‘zi ancha qadimiy. Ma’lumotlarga ko‘ra, Ayyub chashmasi ustidagi dastlabki mozor XII asrdayoq Qoraxoniylar davrida qurilgan. |
Madrasalar va xonaqohlar
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Qo‘shmadrasa | 39°46′28″ sh. k. 64°24′19″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 2-yarmi | Ikki madrasadan iborat ansambl «qo‘sh» uslubida Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qurdirilgan. Dastlabki bino — Modarixon madrasasi (1566/1567) — Buxoro hukmdori tomonidan onasiga bag‘ishlangan («modarixon» so‘zma-so‘z «xonning onasi» degani). Bu ikki ayvonli hovliga ega, ikki qavatli kichik madrasa. Bosh fasadi sezilarli qiya bo‘lgani uchun bino rejasida trapetsiya shaklini olgan. Ikkinchi bino — Abdullaxon madrasasi — 1588—1590-yillarda qurilgan. U juda katta bo‘lib, to‘rt ayvonli hovli atrofidagi xonalari o‘ziga xos tarzda joylashgan: bosh fasadda, masjid va darsxona oldida qo‘shimcha hujralar qatori bor. Bu hujralar burchaklardagi sakkiz burchakli xonalar bilan birga mustaqil bloklarni hosil qiladi. Binoning g‘arbiy qismidagi sakkiz burchakli zalni tashkil etuvchi xonalar guruhi ham qiziqarlidir. | |
| Ulug‘bek madrasasi va Abdulazizxon madrasasi | 39°46′35″ sh. k. 64°25′03″ sh. u.HGЯO | 1417-yil, 1652-yil | «Qo‘sh» uslubida turli davrlarda qurilgan ikki binodan iborat majmua.
Ulug‘bek madrasasi 1417-yilda me’mor Ismoil Isfahoniy tomonidan qurilgan. Uning ikki ayvonli hovlisi, ikki qavatli hujralari, darsxonasi va masjidi bor. Dastlabki bezagi juda sodda bo‘lgan. Mayolika qoplamasi faqat 1585-yilda paydo bo‘lgan. Yodgorlik shakllarning mutanosibligi va nisbatlarning qat’iyligi bilan ajralib turadi. Buxorodagi Ulug‘bek madrasasi keyinchalik qurilgan madrasalarga butun Markaziy Osiyoda namuna bo‘lgan. Abdulazizxon madrasasi — Buxoroda eng kech qurilgan mahobatli madrasa (1652). Me’mori Muhammad Solih, bezak ustalari Mim Xoqon va Muhammad Amin. Ikki qavatli bino to‘rt ayvonli hovliga ega. Bosh fasad burchaklarida darsxonalar, hovlining ichkarisida markaziy o‘q bo‘ylab masjid joylashgan. Madrasa o‘z davriga ko‘ra nisbatan qulay bo‘lgan: sodda kanalizatsiya tizimi mavjud, isitish uchun esa kaminlar ishlatilgan. Bezaklarda birinchi marta sariq bo‘yoq qo‘llangan. An’anaviy o‘simliksimon va naqshlardan tashqari, fasadlarda quyidagi tasvirlar ham uchraydi: xitoy ajdarlari va Semurg‘ baxt qushi. | |
| Miri Arab madrasasi | 39°46′34″ sh. k. 64°24′56″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 1-yarmi | Bu Poyi Kalon majmuasining bir qismi. Shayx Sayyid Abdulloh al-Yamaniy tomonidan xon Ubaydullaxonning moliyaviy ko‘magida qurilgan. Kalon masjidi bilan «qo‘sh» ansamblini tashkil etadi. To‘rt ayvonli hovli ikki qavatli hujralar bilan o‘ralgan. Bosh fasad burchaklaridagi xonalar masjid va go‘rxona sifatida ishlatiladi; ular feruza koshin bilan qoplangan qo‘sh gumbazlar bilan yopilgan. Madrasaning sharqiy burchaklarida darsxonalar joylashgan. Ichki bezaklar orasida go‘rxona ayniqsa diqqatga sazovor. Madrasa hozir ham faoliyat yuritadi. | |
| Mulla Tursunjon madrasasi | 39°46′26″ sh. k. 64°24′45″ sh. u.HGЯO | XVI asr | Shayboniylar hukmronligi davridagi Buxoroga xos «namunaviy» madrasa. Uning e’tiborga molik jihatlari — kattaligi va ravnaq topgan davrida Buxoroning eng nufuzli beshta ta’lim muassasasidan biri bo‘lganidir. Bosh fasadida bezak qoldiqlari saqlangan, ikki qavatli salobatli bino. | |
| Ko‘kaldosh madrasasi | 39°46′26″ sh. k. 64°25′15″ sh. u.HGЯO | 1568/1569-yil | Bu Labi Hovuz ansamblining bir qismi. Uni saroy amaldori va homiy Nizom Qulbobo Ko‘kaldosh qurdirgan. Bu Buxorodagi eng katta madrasa bo‘lib, o‘lchami 86x69 metr. Ikki ayvonli hovli atrofida ikki qavat qilib joylashtirilgan 160 ta hujra mavjud. Ichki masjid va darsxona bosh fasad burchaklarida joylashgan. Orqa fasad burchaklarida darsxonalar o‘rniga sakkiz burchakli dahlizlar qurilgan, ularning atrofida hujralar nur shaklida joylashgan. Yon fasadlarning yechimi noodatiy: ikkinchi qavatdagi ayrim hujralarda ko‘chaga qaragan lodjiyalar bor. Binoning tashqi bezagi sodda, ammo ichki qismidagi murakkab to‘rsimon-yulduzsimon shiftlar e’tiborni tortadi. Darsxonadagi 1930-yillarda sotsialistik realizm uslubida chizilgan devoriy rasmlar ham qiziqish uyg‘otadi. Ko‘kaldosh madrasasi unda yozuvchi Sadriddin Ayniy tahsil olgani bilan ham mashhur; kirish peshtog‘i tokchasidagi yodgorlik lavhasi shu haqda eslatadi. | |
| Devonbegi xonaqohi | 39°46′23″ sh. k. 64°25′10″ sh. u.HGЯO | 1619—1620-yillar | Bu Labi Hovuz ansamblining bir qismi. Uni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi Jo‘ybor shayxi Xo‘ja Hoshim boshchiligidagi so‘fiylar jamoasi uchun qurdirgan. Hajmi kichik bo‘lsa-da, bosh fasaddagi tor va juda baland peshtoq tufayli bino salobatli ko‘rinadi. Xonaqohning markaziy zali baland, deyarli gotika uslubiga xos bo‘lib, ajoyib akustikaga ega. Zal atrofida ikki qavat bo‘ylab hujralar va yordamchi xonalar joylashtirilgan. | |
| Devonbegi madrasasi | 39°46′23″ sh. k. 64°25′17″ sh. u.HGЯO | 1622—1623-yillar | Bu Labi Hovuz ansamblining bir qismi. Dastlab Nodir devonbegi tomonidan karvonsaroy sifatida qurilgan, lekin deyarli darhol madrasaga aylantirilgan. Shu sababli unda an’anaviy miyonsaroy (dahliz), darsxonalar va ichki masjid yo‘q. Biroq karvonsaroylarga xos, yuk tashuvchi hayvonlar uchun mo‘ljallangan orqa hovliga qo‘shimcha kirish yo‘li saqlangan. Ayniqsa, peshtoqning mozaik bezagi diqqatga sazovor: an’anaviy o‘simliksimon, geometrik va yozuvli naqshlardan tashqari, uning timpanida Semurg‘ baxt qushlari tasvirlangan. | |
| Validayi Abdulazizxon madrasasi | 39°45′57″ sh. k. 64°24′13″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 2-yarmi — XVII asrning 2-yarmi | Taxminlarga ko‘ra, xon Abdullaxon IIning onasi tomonidan masjid sifatida qurilgan. Abdulazizxon hukmronligi davrida talabalar yashashi uchun qo‘shimcha xonalar qurilib, bino madrasaga aylantirilgan. Guzar masjidi va ta’lim muassasasining bunday uyg‘unligi Validayi madrasasini Buxoroning boshqa tarixiy binolaridan ajratib turadi. | |
| Jo‘yboriy Kalon madrasasi | 39°46′00″ sh. k. 64°24′12″ sh. u.HGЯO | XVII asr | Katta hovuz (Hovuzi Nav) bo‘yida qurilgan bir qavatli madrasa. Vaqfnomada yozilishicha, XVII asrda ta’lim muassasasi qurilishi uchun vaqf (yer mulki) ajratgan kishi Jo‘ybor shayxi Abdurahim Xo‘janing ko‘zi ojiz qizi Oypodshobibi bo‘lgan. Madrasa ayollar uchun mo‘ljallangani taxmin qilinadi. | |
| G‘oziyon madrasasi | 39°46′12″ sh. k. 64°24′48″ sh. u.HGЯO | XVI asr | XIX asrda yirik islomiy ta’lim markazining bir qismi bo‘lgan qadimiy bir qavatli madrasa. Mazkur markaz Mulla Muhammad Sharif madrasasi o‘quv binosi va G‘oziyon Kalon hamda G‘oziyon Xurd nomli ikki talabalar yotoqxonasidan iborat bo‘lgan. G‘oziyon madrasasi — G‘oziyon Kalon yotoqxonasi bo‘lib, ta’lim markazidan hozirgacha saqlanib qolgan yagona binodir. | |
| Fayzobod xonaqohi | 39°46′45″ sh. k. 64°26′17″ sh. u.HGЯO | 1598—1599-yillar | So‘fiy Mavlono Poyanda Muhammad Axsiy Fayzobodiy tomonidan eski Buxoro chekkasidagi Fayzobod mavzesida qurilgan. Dastlab «Shohi Axsiy» deb atalgan. Bino markaziy gumbazli zal va hujralar guruhidan iborat bo‘lib, uch tomondan ochiq ravoqli-gumbazli yo‘lak bilan o‘ralgan. Bosh fasad uch pog‘onali: galereya ravoqlari ikki qavatli tokchalarga, so‘ng gumbazsimon peshtoqqa tutashadi. Ichki qismda asosiy zal gumbazining bezagi alohida diqqatga sazovor. | |
| Xalifa Niyozqul madrasasi (Chor Minor) | 39°46′29″ sh. k. 64°25′38″ sh. u.HGЯO | 1807-yil | Turkman savdogari Xalifa Niyozqul mablag‘iga qurilgan, qisman saqlangan madrasa. Uning tarkibida ikki tomondan bir qavatli hujralar bilan o‘ralgan hovli qismi, yozgi masjid ayvoni, hovuz va darvoza inshooti — chartoq yoki darvozaxona mavjud. Darvozaxona markazlashgan to‘rt ravoqli, gumbazli bino bo‘lib, burchak tayanchlari ustida ko‘k gumbaz bilan yakunlangan to‘rtta minora qad ko‘targan. |
Masjidlar
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Kalon masjidi va Kalon minorasi | 39°46′33″ sh. k. 64°24′51″ sh. u.HGЯO | 1514-yilda tugallangan | Quyidagi ansamblning bir qismi: Poyi Kalon. Kalon minorasi — Buxoroning bosh ramzi va shahar me’moriy qiyofasidagi eng ustun inshoot. Pishiq g‘ishtdan usta Boqo tomonidan qoraxoniy hukmdor Arslonxon buyurtmasiga binoan qurilgan. Balandligi 46,5 metr, poydevor qismidagi diametri 9 metr. Geometrik va yozuvli naqshlardan iborat 12 ta bezak belbog‘i bilan ziynatlangan. Kalon masjidi — maydoni 1 gektar bo‘lgan, 10 mingdan 12 minggacha namozxonni sig‘dira oladigan Buxoro jome masjidi. Qurilishi XV asrning birinchi yarmida Temuriylar davrida boshlangan, 1514-yilda Shayboniylar hukmdori sulton Ubaydullaxon davrida yakunlangan. Katta to‘rt ayvonli hovli 288 ta gumbazli galereya bilan o‘ralgan bo‘lib, galereya 208 ta g‘isht ustunga tayanadi. Masjidning asosiy binosi — maqsurasi nihoyatda baland, peshtoqli-gumbazli tuzilishga ega. Mehrobdagi yozuvlarda bezak ustasi Boyazid Puroniyning ismi saqlanib qolgan. | |
| Bolo Hovuz masjidi | 39°46′39″ sh. k. 64°24′26″ sh. u.HGЯO | 1712-yil — XX asr boshlari | Bu Bolo Hovuz ansamblining bir qismi. Buxoroda Kalon jome masjididan keyingi ikkinchi yirik juma masjidi. U gumbazli qishki masjid (1712) va XX asr boshida qo‘shilgan yozgi ayvondan iborat. Ayvon masjidning eng ko‘zga ko‘ringan qismidir. Uning yassi tomi yong‘oq, qayrag‘och va terak yog‘ochidan ishlangan 20 ta ustunga tayanadi. Ko‘ndalang to‘sinlar shiftni turli rangdagi to‘rtburchak kataklarga ajratadi. | |
| Baland masjidi | 39°46′16″ sh. k. 64°24′17″ sh. u.HGЯO | XVI asr boshlari, XIX asr | Baland masjidi («baland») — Buxorodagi eng qadimiy guzar masjidi. U qishki xona va G shaklidagi ayvon qurilgan baland poydevori tufayli shunday atalgan. Qishki masjid XVI asr boshiga oid, ayvon esa XIX asrda eski, ehtimol, shunga o‘xshash ayvon o‘rniga qurilgan. Ichki bezaklarda osma shift — duradgorlik va yog‘ochsozlik san’atining yorqin namunasi alohida diqqatga sazovor. | |
| Ko‘rpa masjidi | 39°46′25″ sh. k. 64°25′00″ sh. u.HGЯO | 1637-yil | Ko‘rpa masjidi yoki Mag‘oki Ko‘rpa («ko‘rpa bozori yonidagi pastlik») — Buxorodagi yer sathidan pastda joylashgan ikki masjiddan biridir. Uni Jo‘ybor shayxi Xo‘ja Kalon qurdirgan. Har bir qavatida 12 tadan gumbaz bo‘lgan, 15x24 metr o‘lchamli, ikki qavatli to‘rtburchak bino. Qishki masjid vazifasini bajaradigan pastki qavatining yarmidan ko‘prog‘i yer ostida. Yuqori qavatda yozgi masjid joylashgan. Uning markaziy gumbazi yerdan 20 metr balandlikka ko‘tarilgan. | |
| Mag‘oki Attori | 39°46′23″ sh. k. 64°25′06″ sh. u.HGЯO | XII—XIV asrlar | Yer sathidan pastda joylashgan yana bir masjid. U Oy ma’budasi bilan bog‘liq zardushtiylik ibodatxonasi o‘rnida qurilgan, shu sababli masjidning ikkinchi nomi Mohdir. Bir necha marta vayron bo‘lib, qayta tiklangan. Hozirgacha saqlangan bino XVI asrga oid. Masjidning olti ustunli, ko‘p gumbazli ichki qismida bezaklar yo‘q. Faqat 1930-yillarda sovet arxeologlari 4,5 metr chuqurlikda 12-asrdan saqlanib qolgan janubiy fasadni topganlar. U masjidning asosiy diqqatga sazovor qismi sanaladi. Uning bezagida shakldor g‘isht terish usullari, o‘yma g‘ishtchalar va terrakota koshinlardan foydalanilgan. Peshtoq ravoqlari tayanchlari qiziq: bir-biriga tutashtirilgan chorak ustunlar ilk o‘rta asrlar me’morchiligidagi qirrali ustunlar an’anasining izidir. | |
| Namozgoh masjidi | 39°45′42″ sh. k. 64°24′43″ sh. u.HGЯO | XII—XVI asrlar | 1119-yilda Buxoro hukmdori Arslonxon tomonidan markazida mehrob tokchasi bo‘lgan, tagkursi va devorga ishlangan berk ravoqlar bilan bezatilgan 38 metrli g‘isht devor shaklida qurilgan. XVI asrda devorga peshtoqli ravoqli-gumbazli galereya va ayvonsimon minbar qo‘shilgan. |
Savdo gumbazlari
| Surat | Nomi | Koordinatalari | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Toqi Sarrofon | 39°46′20″ sh. k. 64°25′07″ sh. u.HGЯO | XVI asr o‘rtalari | Toqi Sarrofon — sarroflar (pul almashtiruvchilar) gumbazi. U ilgari Registonni rabot bilan bog‘lagan ikki yo‘l chorrahasida joylashgan. Chorraha ustiga kesishuvchi tayanch ravoqlarga o‘rnatilgan baland gumbaz, tutashuvchi ko‘chalarning kirish qismlari ustiga esa kesishuvchi to‘rtta ravoqdan iborat tom qurilgan. | |
| Toqi Zargaron | 39°46′35″ sh. k. 64°24′59″ sh. u.HGЯO | 1569/1570-yil | Toqi Zargaron — zargarlar gumbazi. Buxorodagi yopiq bozorlarning birinchisi va eng kattasi. Ikki ko‘cha kesishgan joydagi to‘rtburchak bino. Markaziy qismi sakkiz burchakli gardish ustidagi katta gumbaz bilan yopilgan, tashqaridan esa yorug‘lik tushadigan derazali o‘n olti qirrali shakl bilan o‘ralgan. Atrofida kichik gumbazlar ostidagi do‘kon va ustaxonalar joylashgan. | |
| Toqi Telpakfurushon | 39°46′26″ sh. k. 64°25′02″ sh. u.HGЯO | XVI asrning 2-yarmi | Toqi Telpakfurushon — bosh kiyim sotuvchilar gumbazi. U beshta ko‘cha kesishgan joy ustida qurilgan. Har bir kirish peshtoq bilan bezatilgan. Burilishli yo‘laklar quruvchilarga markaziy qismni to‘g‘ri olti burchakli shaklga keltirish imkonini bergan; bu qism tagida katta derazalari bo‘lgan gumbaz bilan yopilgan. Bosh gumbaz atrofida yo‘laklar va ustaxonalar ustiga qurilgan kichik gumbazlar joylashgan. | |
| Abdullaxon timi | 39°46′31″ sh. k. 64°25′01″ sh. u.HGЯO | 1577-yil | Tim ipak matolar savdosi uchun mo‘ljallangan. U rejasiga ko‘ra to‘rtburchak, ko‘p gumbazli va ko‘p ustunli, bitta kirish joyiga ega bino. Markaziy zal sakkiz burchakli asosdagi gumbaz bilan yopilgan. Uning atrofida do‘konlar va o‘zaro tutash ravoqli galereyalar joylashgan. |
Boshqa diqqatga sazovor joylar
| Surat | Nomi | Turi | Qurilgan davri | Tavsifi |
|---|---|---|---|---|
| Buxoro zindoni | 39°46′45″ sh. k. 64°24′50″ sh. u.HGЯO | XVIII asr oxiri | Buxoro amirligi davridagi qamoqxona. Arkning shimoli-sharqidagi balandlikda pishiq g‘ishtdan qurilgan. Bir vaqtning o‘zida 40 mahbusni saqlashga mo‘ljallangan. Qalin qal’a devorlari ichida diametri 5 metr, chuqurligi 6,5 metr bo‘lgan yerosti zindoni, qandalalar bosgan jazo chuquri (karser), qarzdorlar uchun bir nechta kamera va mahbuslar sayr qiladigan kichik hovli joylashgan. | |
| Sitorai Mohi Xosa | 39°48′47″ sh. k. 64°26′28″ sh. u.HGЯO | XIX asrning so‘nggi choragi — 1918-yil | Sitorai Mohi Xosa («Oy va yulduzlarga o‘xshash saroy») — Buxoro amirlarining shahar tashqarisidagi saroyi. Unda Yevropa va Buxoro me’moriy uslublari uyg‘unlashgan. Qurilishda usta Shirin Murodov boshchiligidagi eng yaxshi o‘zbek ustalari hamda rus muhandislari Sakovich va Margulis qatnashgan. Majmua tantanali kirish ravog‘i, galereyali ichki hovli, ochiq hovuz oldidagi oranjereyaga ega bosh bino va haramdan iborat. Sitorai Mohi Xosa usta Xo‘ja Hofiz qurgan eski saroy o‘rnida bunyod etilgan; eski saroydan faqat bitta bino saqlangan. Saroy majmuasining eng bebaho qismlari — ganch o‘ymakorligi va naqshlar bilan boy bezatilgan Oq zal hamda amir qabulxonasidir. | |
| Otavullo Xo‘ja hazirasi | XVII asr | Ushbu ziyoratgoh quyidagi yodgorlik majmuasining bir qismidir: Chor Bakr |
Adabiyotlar
- Buxoro // O‘zbekiston me’moriy epigrafikasi / Abduxoliqov F. F.. — T. : Uzbekistan today, 2016.
- Veymarn B. V. Markaziy Osiyo san’ati. — 1-nashr. — M.: San’at, 1940. — 191 b.
- Voronina V. L. Arab mamlakatlarining o‘rta asr shahri. — 1-nashr. — M.: Davlat arxitektura qo‘mitasining VNIITAG instituti, 1991. — 103 b.
- Me’morchilikning umumiy tarixi / Yu. S. Yaralov (mas’ul muharrir) va boshqalar tahriri ostida. — Moskva: SSSR Me’morchilik akademiyasi nashriyoti, 1969. — J. 8: O‘rta yer dengizi mamlakatlari, Afrika va Osiyoning VI-XIX asrlardagi me’morchiligi. — 491 b.
- Zasipkin V. N. Markaziy Osiyo me’morchiligi. — M.: Me’morchilik akademiyasi nashriyoti, 1948. — 158 b. — 10 000 nusxa.
- Karimova K., Alimov T. Buxoro. Shahar va afsonalar. — 1-nashr. — Toshkent: «DAVR NASHRIYOTI» MChJ, 2010. — 30 b.
- Lavrov V. A. Markaziy Osiyo shaharsozlik madaniyati. — M.: Me’morchilik va shaharsozlik davlat nashriyoti, 1950. — 178 b. — 3000 nusxa.
- Pugachenkova G. A.. Markaziy Osiyo. Ma’lumotnoma-yo‘lko‘rsatkich. — Leypsig, Moskva: «Editsion Iskusstvo», 1983. — 426 b.
- Pugachenkova G. A.. Markaziy Osiyo me’morchiligi. XV asr. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1976. — 115 b. — 3000 nusxa.
- Rempel L. I. Uzoq va yaqin. Buxoro qaydlari. — T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981. — 300 b.
- Rempel L. I. Yaqin Sharq san’ati. San’at tarixi va nazariyasi bo‘yicha tanlangan asarlar. — M.: «Sovetskiy xudojnik» nashriyoti, 1978.