Somoniylar maqbarasi

Somoniylar maqbarasi
o‘zb. Somoniylar maqbarasi
Мавзолей Саманидов
Somoniylar maqbarasi
39°46′37″ sh. k. 64°24′02″ sh. u.HGYaO
Turi Diqqatga sazovor joy
Mamlakat  O‘zbekiston
Shahar Buxoro
Diniy mansubligi Islom
Bino turi sulolaviy maqbara
Me’moriy uslub Markaziy Osiyo me’morchiligi
Asoschisi Ismoil Somoniy
Birinchi marta tilga olinishi 1568—1569-yillar
Asos solingan davri IX asr oxiri — X asr boshi
Maqomi muhofaza qilinadi
Balandligi 15 metr
Materiali Pishiq g‘isht
Мавзолей Саманидов (Узбекистан)
Точка
Somoniylar maqbarasi
Somoniylar maqbarasi, O‘zbekiston
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Somoniylar maqbarasi (o‘zb. Somoniylar maqbarasi) — sulolaviy maqbara Somoniylar sulolasiga mansub yodgorlik bo‘lib, Buxoro (O‘zbekiston) shahrining tarixiy markazida IX va X asrlar chegarasida qurilgan. Qurilish davridagi hukmdor — Ismoil Somoniy (892—907).

Maqbara Markaziy Osiyodagi eng qadimgi monumental me’morchilik yodgorliklaridan biri hamda jahon ahamiyatiga ega me’moriy obidadir. Hozirgacha saqlanib qolgan ushbu yodgorlik inshooti dastlab ancha katta nekropol tarkibida bo‘lgan. O‘sha majmuadan boshqa hech narsa saqlanmagan (maqbara atrofidagi kichik qabriston faqat 1930-yillarning oxirigacha mavjud bo‘lgan). Hozir maqbara Buxoro vohasi hududida Somoniylar davridan saqlanib qolgan yagona binodir. U, shuningdek, butunlay pishiq g‘ishtdan qurilgan va hozirgacha yetib kelgan ilk inshootlardan biridir. Maqbara shaharning markaziy madaniyat va istirohat bog‘ida joylashgan; bu bog‘ turli davrlarda S. M. Kirov va Somoniylar nomi bilan atalgan.

1993-yilda «Buxoro shahrining tarixiy markazi» tarkibida YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. U shaharning asosiy turistik diqqatga sazovor joylaridan biridir.

Tarixi

Somoniylar maqbarasi. Pol Nadar. 1890-yil

Shahar devorlari ichida va Buxoro tarixiy markazining yaqin atrofida ming yillik me’moriy obidalar saqlanib qolgan. Ularning eng qadimiysi — Somoniylar maqbarasi.

Dastlab qabr ustiga yodgorlik inshootlari qurish islom dinining ayrim qoidalariga qat’iyan zid hisoblangan. Biroq bu taqiq ilk bor musulmonlarning birinchi Qubba as-Sulabiya maqbarasini «ruxsat etilgan» tarzda arab xalifasi al-Muntasir qabri ustiga qurish bilan buzilgan (861—862). Keyinchalik u yerga yana ikki xalifa dafn etilgan: al-Mu’tazz (866—869) va al-Muhtadi (869—870). Shundan so‘ng maqbaralar butun islomlashgan O‘rta Sharq va Yaqin Sharq hududlaridagi Arab xalifaligi tarkibiga kirgan mamlakatlarda qurila boshlandi.

Bundan Movarounnahr hukmdorlari bo‘lgan Somoniylar sulolasining maqbarasi ham mustasno emas edi. Dafn inshooti ko‘chirilgan vaqf hujjatining 1568—1569-yillardagi nusxasiga ko‘ra, 868-yilda Ismoil Somoniy hukmronligi davrida uning otasi qabri ustiga qurilgan. Otasining ismi — Ahmad ibn Asad.

O‘rta asrlarda bu maqbara va bugungi kungacha saqlanib qolmagan boshqa maqbaralar Somoniylar sulolasining katta nekropoli hududida joylashgan edi. Sulola qulagach (999), nekropol maydoni asta-sekin kichraygan, maqbaralar vayron bo‘lgan, XVI—XVIII asrlarda esa uning hududida shaharning turarjoy mahallalari qurila boshlangan. Ilk o‘rta asrlarda nekropol joylashgan hudud Navkanda, keyinchalik Chahor gumbazon (to‘rt gumbaz), so‘nggi o‘rta asrlarda esa Bahodurbiy deb atalgan, Somoniylar maqbarasi esa Ismoil Somoniyning mozori hisoblangan. «Sayli nav» (Yangi yil) bayramidan so‘ng Ismoil Somoniy mozori yonidagi qabristonda (shuningdek, Chashmai Ayyub mozori yaqinida) «sayli mozor» deb atalgan uch kunlik marhumlarni xotirlash marosimi o‘tkazilgan. Unda asosan ayollar yig‘ilgan.

Manbashunoslik adabiyotlarida maqbara joylashgan hudud o‘rta asrlardagi Navkanda mavzesining shimoliy qismi bilan bog‘lanadi. «Buxoro tarixi» kitobining 2010-yilgi nashriga yozilgan sharhda Navkandaning shimoliy qismida Somoniylar nekropoli joylashgani va undan Ismoil Somoniy maqbarasi saqlanib qolgani qayd etiladi.

XX asr boshiga kelib, saqlanib qolgan yagona maqbara atrofida sharq tomonda bitta kirish joyi bo‘lgan baland devor bilan o‘ralgan kichik qabristongina mavjud edi. Bir necha qavat qilib joylashtirilgan ko‘plab qabrlar saqlanib qolgan maqbarani ko‘zdan butunlay yashirgan. Maqbara qisman tuproq ostida qolib, bir necha asr davomida shunday holatda turgani tufayligina saqlanib qolgan.

Maqbara oldida ilgari qadimiyroq binoning hozirgacha saqlanmagan qoldiqlari joylashgan edi. 2004-yil

Maqbara ilk bor 1924-yilda M. Ya. Ginzburg ekspeditsiyasi tomonidan o‘rganilgan. O‘shanda binoning rejasi ham chizilgan. 1925-yilda Buxkomstaris komissiyasining ilmiy kotibi M. Yu. Saidjonov bino gumbazining qoplamasini restavratsiya qilish ishlarini tashkil etgan. Keyingi arxeologik izlanishlar — V. L. Vyatkinning 1926—1928-yillarda olib borgan qazishmalari chog‘ida nekropol ichida bir necha qabr, jumladan Ismoil Somoniyning qabri saqlanib qolgani aniqlandi. Shu paytda nekropol binosi yanada qadimiyroq, ehtimol quyoshga sig‘inish. 1928—1930-yillarda maqbarani qisman restavratsiya qilgan mutaxassislar — P. S. Kasatkin va N. M. Bachinskiy.

L. I. Rempel ushbu hali kam o‘rganilgan ming yillik yodgorlik haqida M. Ya. Ginzburg va B. P. Denikedan ayrim ma’lumotlarni oladi va 1935-yil bahorida Butunittifoq arxitektura akademiyasi xizmat safari bilan Buxoroga boradi. U o‘sha paytda shu akademiyada ishlagan. Xotiralarida quyidagilarni yozgan:

Men bu yodgorlikni tashlandiq qabristonda bir-birining ustiga qalashib ketgan qabr usti sag‘analari (sag‘ona) orasida yashirinib yotgan holda ko‘rdim. Uning yonida tosh plitalar bilan qoplangan kichik sakkiz qirrali hovuz bor edi. Qulab tushgan gumbazsimon qabrlarning ba’zi joylaridan son suyagi, bosh chanog‘i yoki kafan parchalari chiqib turardi. O‘sha paytda bu yerda keyinchalik barpo etilgan soyali madaniyat va istirohat bog‘i ham, keyinroq yaratilgan «Komsomol ko‘li» ham yo‘q edi. … O‘shanda, 1935-yilda Somoniylar maqbarasini hali tozalash zarur edi.

Xizmat safari davomida L. I. Rempel yodgorlikning dastlabki o‘lchovlarini olib, uni o‘rgangan. Natijada «Ismoil Somoniy maqbarasi» nomli maqola tayyorlanib, 1936-yilda «Arxitektura akademiyasi» jurnalida chop etilgan.

1937—1939-yillarda maqbara B. N. Zasipkin rahbarligida sinchiklab o‘rganilib, restavratsiya qilindi. Shu jarayonda qabriston tugatildi: uning g‘ishtdan ishlangan gumbazsimon qabr yopmalari binoni balandligining qariyb uchdan bir qismigacha to‘sib turgan edi. Keyinchalik qo‘shilgan qismlar olib tashlandi, faqat gumbazning tashqi g‘isht qoplamasi va 1925-yilda gumbaz tepasidagi dumaloq teshik ustiga o‘rnatilgan kichik g‘ishtli fonar saqlab qolindi. Yana ikki maqbaraning poydevorlari hamda IX asrga oid bo‘rtma va o‘yma naqshli uzun, ensiz qoplama koshinlar topildi. Ushbu restavratsiya ishlari davomida yoki boshqa ma’lumotga ko‘ra, 1940-yilda maqbaraning bosh kirish eshigi tepasidan archa yog‘ochidan yasalgan, eshik tepa to‘siniga temir mixlar bilan qoqilgan taxta topilgan. Unda arabcha bitikning bir qismi saqlangan: «… Nasr ibn Ahmad ibn Ismoil» — Ismoil Somoniyning nabirasi ismi. Ehtimol, bu taxta vayron bo‘lgan maqbaradan jasadni qayta dafn etish paytida shu yerga ko‘chirilgan.

Флаг ЮНЕСКО
Jahon merosi YUNESKO obyekti, № 602

SSSR parchalangach va O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, maqbara atrofi obodonlashtirildi, yodgorlikning janubi-sharqida sun’iy suv havzasi — hovuz qayta tiklandi. 1993-yilda maqbara YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi.

Ming yildan ortiq vaqt davomida maqbara katta o‘zgarishlarga uchramagan. Muqarrar yemirilishlar asosan binoning yuqori qismlari, g‘isht qoplamasining quyi qismi va kirish joylaridagi uch chorakli ustunlarga zarar yetkazgan.

Maqbaraning dastlabki ilmiy sanalanishi va kimga tegishli ekani aniqlanishi

Sovet adabiyotida Somoniylar maqbarasi ilk bor O‘zSSR Markaziy ijroiya qo‘mitasi va Xalq komissarlari sovetining 4-may 1925-yildagi qarorida tilga olingan. Shu yilning oxirida bu qarorga I. I. Umnyakov murojaat qilgan. 1926-yilda esa bu yodgorlik haqida yozgan olim — B. N. Zasipkin.

Somoniylar maqbarasining dastlabki tavsifini bergan olim — B. P. Denike. U 1927-yilda nashr etilgan O‘rta Osiyo san’atiga oid kitobining tasviriy qismini maqbaraning tashqi va ichki ko‘rinishlari fotosuratlari bilan boshlab, uni X asrning birinchi yarmiga oid deb sanalagan. O‘sha yili maqbara V. V. Bartold kitobida ham xalq rivoyatiga ko‘ra Somoniylar davriga oid inshoot sifatida tilga olingan.

Maqbaraning Somoniylarga mansubligi ham, uning Ismoil Somoniy hukmronligi davriga tegishli deb sanalanishi ham 1926-yilgacha xalq rivoyatlariga asoslangan. Bu ma’lumotlar M. Yu. Saidjonov tadqiqotlari tufayli ilmiy asosga ega bo‘lgan va ular rus tilida e’lon qilingach, akademik doiralarda umumiy e’tirof etilgan. M. Yu. Saidjonov tadqiqotlarida, xususan, vaqfnomalar va Somoniylar shajarasiga murojaat qilgan.

Me’morchiligi

Maqbaraning g‘arb tomondan ko‘rinishi

Ushbu maqbaraning bunyod etilishi Markaziy Osiyo me’morchiligi taraqqiyotida yangi davr boshlanganini bildiradi. Bu me’morchilik mintaqaning arablar tomonidan zabt etilishidan keyin qayta tiklangan bo‘lib, chahortoq deb atalgan forscha me’moriy an’analar bilan bog‘liq. Bu Somoniylarning o‘zlarini Sosoniylardan kelib chiqqan deb da’vo qilishiga ishoradir.

Bino butunlay pishiq g‘ishtdan qurilgan. Bu material uning nafaqat qurilish-texnik xususiyatlarini, balki asosiy estetik ta’sirini ham belgilaydi. Binoning o‘lchamlari uncha katta emas: 10,8х10,8 metr; fonari bilan birga umumiy balandligi — 15 metr, devorlarining qalinligi 1,8 metr. Binoning hajmiy-fazoviy kompozitsiyasi yuqoriga qarab biroz torayadigan kubdan iborat bo‘lib, uning ustida katta yarimsharsimon gumbaz va to‘rt burchagida to‘rtta kichik gumbazcha mavjud. Maqbara tarhda kvadrat shaklida. Uning barcha fasadlari bino dunyo tomonlariga qarab yo‘naltirilgan holda bir xil ahamiyatga ega; hech biri me’moriy jihatdan bosh fasad sifatida ajratilmagan. Bu uning markazlashgan kompozitsiyasini belgilaydi. Mutlaq simmetrik binoda to‘rtta tokchasimon kirish joyi va tashqi burchaklariga singdirilgan to‘rtta yirik, uch chorak qismi ko‘rinib turadigan ustun bor. Ularning tagkursisi va kapiteli yo‘q. Maqbaraning kirish ravoqlari ichkariga qarab istiqbol bo‘ylab torayadi. Kirish teshiklarining tepa to‘sinlari yog‘och balkalardan ishlangan. Hozirgacha saqlangan ana shunday balkalardan birida kufiy xatda Ismoil Somoniyning nabirasi — Nasr ibn Ahmad. Gumbazlarva gumbaz osti bag‘allari, ravoq yuzalarining hoshiyalari, ustunlar, gardishlar hamda ichki va tashqi devor sathlari g‘isht bilan bezatilgan.

G‘isht va o‘yma ganchdan tayyorlangan bezak detallari oz miqdorda qo‘llangan. G‘ishtlarni gorizontal va burchak ostida, yassi va tik, diagonal hamda «archa shoxi» shaklida navbatlab terish, ularni yirik doiralar va to‘rt yaproqli gulshakllar hosil qiladigan qilib yo‘nish, derazalarda naqshli panjaralar yaratish, g‘isht terimi ichkariga botirilgan fonida chuqur soya-o‘yin bilan ko‘zga tashlanadigan bo‘rtma shakllarni yuzaga keltirish — o‘sha davr jahon me’morchiligining boshqa hech bir yodgorligida bu materialning faktura imkoniyatlaridan bunchalik mahorat bilan foydalanilmagan.

Maqbaraning ichki qismidagi gumbaz osti konstruksiyalari qavati ham o‘ziga xosdir. U tepada joylashgan aylanma galereya, ya’ni yuqori yo‘lak bilan teshiklar orqali bog‘langan ochiq kichik ravoqlar belbog‘idan iborat. Galereya ravoqlar bilan yopilgan, atrofi bo‘rtma g‘isht tasmalari bilan hoshiyalangan tokchalardan tashkil topgan. Ravoq tokchalarining pastki qismlarida kichik derazalar ochilgan bo‘lib, ularning ortida yuqori galereya joylashgan. M. S. Bulatov maqbaraning yuqori galereyasi timsolini qandaydir «sobiylar»ning afsonaviy «Birlamchi sabab ibodatxonasi»da ko‘rgan. Bu haqda eski va ilmiy bo‘lmagan manbadagi qisqa eslatmani u o‘ta erkin talqin qilgan. Farazning sun’iyligi va dalilsizligi uni jiddiy muhokama qilishga imkon bermaydi.

Maqbaraning janubi-sharqiy burchagida Ismoil Somoniyning katta va bir necha bor ta’mirlangan qabr toshi joylashgan.

G‘ishtdan qurilib, gumbaz bilan yakunlanadigan peshtoq-gumbazli maqbaralarning me’moriy shakllari o‘tovning konstruktiv asoslariga borib taqaladi. Bu tuzilmalar dastlab turkiylarning qo‘rg‘on qabrlarida, keyin esa islom davri maqbaralarida qo‘llanilgan. Somoniylar maqbarasi mahalliy so‘g‘d me’morchiligining islomdan avvalgi davrlarga borib taqaladigan an’analari bilan bog‘liq. Bu me’morchilik undan oldingi davrlarda shakllangan. Gumbazning tromplarga tayanishi, ichkariga qarab torayuvchi ravoqli kirish joyi va yuqori galereya uslubi, burchaklarga o‘rnatilgan uch chorakli ustunlar hamda interyerdagi kichik ustunchalar shakli, frizlar va arxivoltlarning turlicha terilgan g‘ishtlardan ishlanishi, terrakota disklari — bularning barchasi qadimgi so‘g‘d me’morchiligi yodgorliklarida ham uchraydi. Somoniylar davridagi Buxoro monumental me’morchiligi ana shu an’analar bilan uzviy bog‘liq.

Maqbara devorlaridagi belgilar va ramzlar

O‘zbekistonlik olim Sh. S. Kamoliddin ushbu loyiha buddaviylikdan kelib chiqqaniga ishonarli dalillar keltirgan. Somoniylar maqbarasi devorlaridagi belgilar bir-biri ichiga joylashtirilgan kvadratlar va markazdagi doiradan iborat murakkab geometrik kompozitsiyani tashkil qiladi. Ular buddaviylik va moniylikka xos mandalaning alohida turi hisoblanadi va ularni buddaviylik ramzlari sifatida ko‘rish mumkin. Maqbaraning umumiy tarhi yuqoridan qaralganda buddaviylik va moniylikka xos mandalaning aynan nusxasi ekani taxmin qilinadi.

Xalq rivoyatlari va afsonalari

Rivoyatga ko‘ra, Buxoro aholisi orasida Hazrat Sulton nomi bilan mashhur bo‘lgan Ismoil Somoniy vafotidan keyin ham mamlakatni boshqargan. Aftidan, odamlar bu rivoyatga chin dildan ishongan: uning vafotidan ancha vaqt o‘tganidan keyin ham maqbaraning janubiy tomonidagi teshikka yozma iltimosnomalar tashlab, ertasiga go‘yoki shimoliy tomonda paydo bo‘ladigan javobni olishga umid qilishgan. Boshqa rivoyatga ko‘ra, keyinchalik maqbaraga kelgan ikki kishi uni aldashga uringanidan so‘ng Ismoil Somoniy hukmronlikdan voz kechgan. Shunga qaramay, XX asr boshigacha agar afv etish haqidagi iltimosnoma yozilib, qabrning oyoq tomoniga qo‘yilsa, iltimos ijobat bo‘lishi, uni solih va samimiy e’tiqodli kishi topshirgan bo‘lsa, yozma javob ham olinishi mumkin, degan xurofot saqlanib qolgan.

Filateliyada

  • Somoniylar maqbarasi SSSRning 1966-yilgi pochta markasida tasvirlangan.

Adabiyotlar

  • Бухара // Архитектурная эпиграфика Узбекистана / Абдухаликов Ф. Ф. — Т. : Uzbekistan today, 2016.
  • Бухара // Архитектурная эпиграфика Узбекистана / Абдухаликов Ф. Ф. — Т. : Ўзбекистон

миллий медиа ассоциацияси, 2022.

  • Булатов М. С. Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии. — Т. : Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма, 1976. — 128 с.
  • Воронина В. Л. Искусство Средней Азии и Казахстана // История искусства народов СССР. — М. : Изобразительное искусство, 1973. — Т. 2. — 444 с.
  • Камолиддин Ш. С. Символика Саманидов // Asiatica: Труды по философии и культурам Востока. — 2009. — Вып. 3.
  • Корнилов П. Е. Архитектурные памятники Бухары // Архитектура СССР. — 1936. — № 6.
  • Мирзаахмедов Д. К. К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов // История материальной культуры Узбекистана. — 1984. — Вып. 3.
  • Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар. Та’рих-и Бухара. История Бухары / Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой. — Москва; Ташкент : SMI-ASIA; МИЦАИ, 2010. — 608 с. — ISBN 978-9943-357-09-9.
  • Пугаченкова Г. А. Архитектурный генезис мавзолея Саманидов // Общественные науки в Узбекистане. — 1962. — № 2.
  • Пугаченкова Г. A. Бухара. (Узбекистан). (Серия «Сокровища зодчества народов СССР») / Ремпель Л. И.. — М. : Академия архитектуры СССР, 1949. — 67 с.
  • Пугаченкова Г. A. История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века / Ремпель Л. И.. — М. : Искусство, 1965. — 688 с.
  • Ремпель Л. И. Далекое и близкое. Бухарские записи. — Т. : Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма, 1981. — 304 с.
  • Саиджанов М. Ю. Город Бухара и его старинные здания // Рабочие документы ИФЕАК. — 2005. — Вып. 16. — С. 3—19.
  • Старр С. Ф. Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана. — М. : Альпина паблишер, 2017. — 560 с.
  • Сухарёва О. А. Квартальная община позднефеодального города Бухары. — М. : Наука, 1976. — 366 с.
  • Хмельницкий С. Г. Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии. — Берлин—Рига : GAMAJUN, 1992. — 344 с.
  • Шишкин В. А. Архитектурные памятники Бухры. — Т. : Наука, 1936. — 100 с.
  • Ettinghausen, Richard. Islamic Art and Architecture, 650—1250 / Oleg Grabar, Marilyn Jenkins-Madina. — Нью-Хейвен : Yale University Press, 2003. — 360 p. — ISBN 9780300088694.