Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi

Sintetik evolyutsiya nazariyasi (SEN), shuningdek zamonaviy evolyutsion sintez (ingl. modern synthesis; neo-Darwinian synthesis), — zamonaviy evolyutsiya nazariyasi bo‘lib, u turli fanlar, eng avvalo, genetika va darvinizm yutuqlarining sinteziga asoslanadi. Sintetik evolyutsiya nazariyasi, shuningdek, paleontologiya, sistematika, molekulyar biologiya va boshqa fanlarga ham tayanadi.

«Sintetik evolyutsiya nazariyasi» atamasi Julian Xakslining «Evolution: The Modern Synthesis» (1942) kitobidan kelib chiqqan.

Vujudga kelishining dastlabki shart-sharoitlari

Tabiiy tanlanish nazariyasi paydo bo‘lganidan ko‘p o‘tmay uning asosiy muxoliflari nazariyani asosli tanqid qila boshladi, ayrim jihatlarini esa tarafdorlari ham tanqid qildi. Darvinizm mavjudligining dastlabki chorak asrida unga qarshi bildirilgan dalillarning aksariyati ikki jildli «Darvinizm: tanqidiy tadqiqot» monografiyasida jamlandi. Uni rus faylasufi va publitsisti N. Ya. Danilevskiy yozgan. 1908-yilgi Nobel mukofoti sovrindori I. I. Mechnikov tabiiy tanlanishning yetakchi o‘rni masalasida Darvinga qo‘shilgan bo‘lsa-da, evolyutsiya uchun populyatsiyaning haddan tashqari ko‘payishi muhimligi haqidagi Darvin bahosini ma’qullamagan. Nazariya asoschisining o‘zi esa ingliz muhandisi F. Jenkin ilgari surgan qarshi dalilga eng katta ahamiyat bergan. Bu dalil Darvin tomonidan shunday nomlangan: «Jenkin dahshati».

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida aksariyat biologlar evolyutsiya konsepsiyasini qabul qilgan, biroq tabiiy tanlanishni uning asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb bilganlar kam edi. Neolamarkizm, ortogenez nazariyasi va Mendel genetikasining Korjinskiy — De Friz mutatsion nazariyasi bilan birikmasi ustunlik qila boshladi. Bu holatni ingliz biologi Julian Xaksli quyidagicha atadi: «darvinizm tutilishi[ingl.]».

Mendel kashf etgan irsiyatning diskretligi «Jenkin dahshati» bilan bog‘liq jiddiy qiyinchiliklarni bartaraf etganiga qaramay, ko‘plab genetiklar Darvinning evolyutsiya nazariyasini rad etishgan.

Vujudga kelishi va rivojlanishi

Sintetik nazariya hozirgi ko‘rinishida XX asr boshidagi genetika nuqtayi nazaridan klassik darvinizmning qator qoidalarini qayta ko‘rib chiqish natijasida shakllandi. Mendel qonunlarining qayta kashf etilishi (1901-yilda), irsiyatning diskret tabiati isbotlanishi va, ayniqsa, Ronald Fisher, , Jon B. S. Holdeyn-kichik va Syuell Rayt asarlari asosida nazariy populyatsion genetika yaratilishidan so‘ng Darvin ta’limoti mustahkam genetik asosga ega bo‘ldi.

S. S. Chetverikovning «Hozirgi genetika nuqtayi nazaridan evolyutsion jarayonning ayrim jihatlari haqida» nomli maqolasi (1926) aslida bo‘lajak sintetik evolyutsiya nazariyasining o‘zagiga va darvinizm bilan genetikaning keyingi sinteziga asos bo‘ldi. Chetverikov ushbu maqolada genetika tamoyillari tabiiy tanlanish nazariyasiga mos kelishini ko‘rsatdi va evolyutsion genetika asoslarini yaratdi. S. S. Chetverikovning evolyutsiya haqidagi asosiy maqolasi J. Holdeyn laboratoriyasida ingliz tiliga tarjima qilingan, biroq xorijda hech qachon nashr etilmagan. J. Holdeyn, N. V. Timofeyev-Resovskiy va F. G. Dobrjanskiy asarlari orqali S. S. Chetverikov ilgari surgan g‘oyalar G‘arbda tarqaldi. Deyarli ayni vaqtda R. Fisher dominantlik evolyutsiyasi haqidagi juda o‘xshash qarashlarni bayon etdi.

Sintetik nazariyaning rivojlanishiga yangi genlarning retsessivligi haqidagi gipoteza turtki bo‘ldi. XX asr ikkinchi yarmi genetikasi tili bilan aytganda, ushbu gipotezaga ko‘ra, organizmlarning har bir ko‘payuvchi guruhida gametalar yetilishi paytida DNK replikatsiyasidagi xatolar natijasida doimiy ravishda mutatsiyalar — ya’ni genlarning yangi variantlari paydo bo‘ladi.

Genlarning organizm tuzilishi va funksiyalariga ta’siri pleyotrop xususiyatga ega: har bir gen bir nechta belgining shakllanishida ishtirok etadi. Boshqa tomondan, har bir belgi ko‘plab genlarga bog‘liq; genetiklar bu hodisani belgilarning genetik polimeriyasi deb ataydi. Fisherning fikricha, pleyotropiya va polimeriya genlarning o‘zaro ta’sirini aks ettiradi: har bir genning tashqi namoyon bo‘lishi uning genetik muhitiga bog‘liq. Shu sababli rekombinatsiya tobora yangi gen birikmalarini hosil qilib, oxir-oqibat muayyan mutatsiya uchun shunday genetik muhit yaratadiki, bunda mutatsiya uni tashuvchi individning fenotipida namoyon bo‘la oladi. Shunday qilib, mutatsiya tabiiy tanlanish ta’siriga tushadi: tanlanish muayyan muhitda organizmlarning yashashi va ko‘payishini qiyinlashtiradigan gen birikmalarini yo‘q qiladi, neytral va foydali birikmalarni esa saqlab qoladi. Ular keyinchalik ko‘payadi, rekombinatsiyalanadi va yana tanlanish sinovidan o‘tadi. Avvalo, dastlab deyarli sezilmagan mutatsiyalarning qulay hamda barqaror fenotipik ifodalanishiga yordam beruvchi gen kombinatsiyalari tanlanadi; natijada bunday mutant genlar asta-sekin dominantga aylanadi. Bu g‘oya R. Fisherning «Tabiiy tanlanishning genetik nazariyasi» (The genetical theory of natural selection)[ingl.] (1930) asarida ifodalangan. Demak, sintetik nazariyaning mohiyati muayyan genotiplarning ustun ravishda ko‘payishi va ularning avlodlarga o‘tishidan iborat. Genetik xilma-xillik manbai masalasida esa sintetik nazariya asosiy o‘rinni genlarning rekombinatsiyasiga beradi.

Tanlanish turning oldingi tarixiga xos bo‘lmagan gen birikmasini saqlab qolganida evolyutsion hodisa sodir bo‘lgan, deb hisoblanadi. Shunday ekan, evolyutsiya yuz berishi uchun uch jarayon zarur:

  1. fenotipda kuchsiz namoyon bo‘ladigan yangi gen variantlarini hosil qiluvchi mutatsion jarayon;
  2. individlarda yangi fenotiplarni yuzaga keltiruvchi rekombinatsion jarayon;
  3. ushbu fenotiplarning yashash yoki o‘sish muhitiga mosligini belgilovchi seleksion jarayon.

Sintetik nazariyaning barcha tarafdorlari evolyutsiyada yuqoridagi uch omil ishtirok etishini tan oladi.

Yangi evolyutsiya nazariyasining vujudga kelishida ingliz genetigi, matematigi va biokimyogari J. B. S. Holdeyn-kichikning 1932-yilda «Evolyutsiya sabablari» (The Causes of Evolution)[ingl.] nomi bilan chop etilgan kitobi muhim dastlabki shartlardan biri bo‘ldi. Holdeyn individual rivojlanish genetikasini yaratib, bu yangi fanni darhol makroevolyutsiya muammolarini hal qilishga tatbiq etdi.

Yirik evolyutsion yangiliklar ko‘pincha neoteniya (voyaga yetgan organizmda yoshlik davriga xos belgilarning saqlanishi) asosida paydo bo‘ladi. Holdeyn insonning («tuksiz maymun») kelib chiqishini va taksonlarning, jumladan, graptolitlar hamda foraminiferalar kabi yirik guruhlarning evolyutsiyasini neoteniya bilan izohlagan. 1933-yilda Chetverikovning ustozi N. K. Koltsov hayvonot olamida neoteniya hayvonot olamida keng tarqalgan va progressiv evolyutsiyada muhim rol o‘ynaydi. U morfologik soddalashishga olib keladi, biroq bunda genotipning boyligi saqlanib qoladi.

Deyarli barcha fan tarixi modellarida 1937-yil sintetik evolyutsiya nazariyasi yuzaga kelgan yil deb hisoblanadi. Aynan shu yili rus-amerikalik genetik va entomolog-sistematik F. G. Dobrjanskiy ning «Genetika va turlarning kelib chiqishi» (Genetics and the Origin of Species)[ingl.] kitobi nashr etildi. Dobrjanskiy kitobining muvaffaqiyati uning bir vaqtning o‘zida tabiatshunos va eksperimental genetik bo‘lgani bilan bog‘liq. «Dobrjanskiyning ikki yo‘nalishdagi ixtisoslashuvi unga eksperimental biologlar bilan tabiatshunoslar orasida birinchi bo‘lib mustahkam ko‘prik qurish imkonini berdi» (E. Mayr). Birinchi marta «evolyutsiyaning ajratuvchi mexanizmlari», ya’ni bir turning genofondini boshqa turlarning genofondidan ajratib turuvchi reproduktiv to‘siqlar haqidagi muhim tushuncha ifodalandi. Dobrjanskiy bir muddat unutilgan Hardy — Vaynberg tenglamasini ilmiy muomalaga keng joriy etdi. Shuningdek, u tabiatshunoslik materiallariga «S. Rayt effekti»ni tatbiq qilib, mikrogeografik irqlar kichik izolyatlarda genlar chastotasining tasodifiy o‘zgarishi tufayli, ya’ni adaptiv jihatdan neytral yo‘l bilan vujudga keladi, deb hisoblagan.

Sintetik evolyutsiya nazariyasining yaratuvchilari qatorida ko‘pincha F. Dobrjanskiy, J. Xaksli, E. Mayr, B. Rensh va J. Stebbins nomlari tilga olinadi. Nazariya rivojiga katta hissa qo‘shgan rus olimlari orasida I. I. Shmalgauzen, N. V. Timofeyev-Resovskiy, G. F. Gauze, N. P. Dubinin, A. L. Taxtajyan alohida ajralib turadi. Britaniyalik olimlardan J. B. S. Holdeyn-kichik, D. Lek, K. Uoddington, G. de Bir muhim rol o‘ynagan. Nemis tarixchilari sintetik evolyutsiya nazariyasini faol yaratganlar orasida E. Baur, V. Tsimmerman, V. Lyudvig, G. Xeberer va boshqalarning nomini ham keltiradi.

Asosiy qoidalar, ularning tarixiy shakllanishi va rivojlanishi

1930–1940-yillarda genetika bilan darvinizm keng miqyosda tez sur’atda birlashdi. Genetik g‘oyalar sistematika, paleontologiya, embriologiya va biogeografiyaga kirib bordi. «Zamonaviy sintez» yoki «evolyutsion sintez» atamasi J. Xakslining «Evolyutsiya: zamonaviy sintez (Evolution: The Modern Synthesis)» (1942) kitobi nomidan olingan. «Sintetik evolyutsiya nazariyasi» iborasini aynan shu nazariyaga nisbatan birinchi bo‘lib J. Simpson 1949-yilda ishlatgan.

Sintetik nazariya mualliflari bir qator fundamental muammolar borasida turlicha fikr bildirgan va biologiyaning turli sohalarida ishlagan bo‘lsa-da, quyidagi asosiy qoidalarni talqin qilishda deyarli yakdil edilar:

Shunday qilib, sintetik evolyutsiya nazariyasini genetik jihatdan belgilangan belgilarning tabiiy tanlanishi orqali kechadigan organik evolyutsiya nazariyasi deb ta’riflash mumkin.

Sintetik evolyutsiya nazariyasini yaratgan amerikalik olimlar shu qadar faol ediki, ular qisqa vaqt ichida evolyutsiyani o‘rganish bo‘yicha xalqaro jamiyat tuzdilar. Bu jamiyat 1946-yilda «Evolution» jurnaliga asos soldi. «American Naturalist» jurnali ham evolyutsiyaga oid maqolalarni qayta nashr eta boshladi. Bunda genetika, eksperimental va dala biologiyasining uyg‘unlashuviga urg‘u berildi. Ko‘plab va turli-tuman tadqiqotlar natijasida sintetik evolyutsiya nazariyasining asosiy qoidalari nafaqat muvaffaqiyatli sinovdan o‘tdi, balki o‘zgartirilib, yangi g‘oyalar bilan boyitildi.

1942-yilda nemis-amerikalik ornitolog va zoogeograf E. Mayr «Sistematika va turlarning kelib chiqishi» kitobini nashr etdi. Unda politipik tur konsepsiyasi hamda tur hosil bo‘lishining genetik-geografik modeli izchil rivojlantirildi. Mayr asoschi tamoyilini ilgari surdi va uni 1954-yilda yakuniy shaklda ifodaladi. Genlar dreyfi, odatda, neytral belgilarning vaqt davomida shakllanishini sabablar nuqtayi nazaridan izohlasa, asoschi tamoyili bu hodisani makon nuqtayi nazaridan tushuntiradi.

Dobrjanskiy va Mayrning asarlari chop etilgach, sistematiklar uzoq vaqtdan beri ishonib kelgan bir fikrning genetik izohiga ega bo‘ldilar: kenja turlar va yaqin qarindosh turlar ko‘p jihatdan moslanish nuqtayi nazaridan neytral belgilar bilan farqlanadi.

Sintetik evolyutsiya nazariyasiga oid asarlarning hech biri ingliz eksperimental biologi va tabiatshunosi J. Xakslining «Evolyutsiya: zamonaviy sintez (Evolution: The Modern Synthesis)» (1942) kitobi bilan tenglasha olmaydi. Xaksli asarida tahlil qilingan material hajmi ham, ko‘tarilgan muammolar qamrovi ham hatto Darvinning o‘z kitobidan ustun. Xaksli uzoq yillar davomida evolyutsion tafakkur rivojining barcha yo‘nalishlarini kuzatib bordi, yaqin fanlarning taraqqiyotini diqqat bilan o‘rgandi va eksperimental genetik sifatida shaxsiy tajribaga ham ega edi. Biologiya tarixining taniqli tadqiqotchisi Provin Xakslining asarini shunday baholagan: «“Evolyutsiya. Zamonaviy sintez” mavzuni yoritish va hujjatli materiallar jihatidan shu sohadagi boshqa asarlarga qaraganda ancha keng qamrovli edi. Holdeyn va Dobrjanskiy kitoblarini asosan genetiklar, Mayr kitobini sistematiklar, Simpson kitobini esa paleontologlar uchun yozgan. Xaksli kitobi evolyutsion sintezning yetakchi kuchiga aylandi».

Hajmi jihatidan Xaksli kitobiga teng keladigani yo‘q edi (645 sahifa). Eng qizig‘i shundaki, kitobda bayon qilingan barcha asosiy g‘oyalarni Xaksli 20 sahifada, 1936-yildayoq juda ravshan ifodalagan. O‘sha yili u Britaniya fan taraqqiyotiga ko‘maklashish assotsiatsiyasiga «Tabiiy tanlanish va evolyutsion taraqqiyot (Natural selection and evolutionary progress)» nomli maqolasini yuborgan. Shu jihatdan 1930–40-yillarda evolyutsiya nazariyasiga oid chop etilgan hech bir asar Xaksli maqolasi bilan tenglasha olmaydi. Davr ruhini yaxshi anglagan Xaksli shunday yozgan: «Hozir biologiya sintez bosqichida turibdi. Bungacha yangi fanlar bir-biridan ajralgan holda ishlagan. Endilikda evolyutsiya haqidagi eski biryoqlama qarashlarga qaraganda samaraliroq bo‘lgan birlashish tendensiyasi yuzaga kelmoqda» (1936). Xaksli 1920-yillardagi asarlaridayoq orttirilgan belgilarning irsiylanishi mumkin emasligini; tabiiy tanlanish ham evolyutsiya omili, ham populyatsiyalar va turlarning barqarorligini saqlovchi omil (evolyutsion stazis) sifatida ta’sir qilishini; tabiiy tanlanish kichik va yirik mutatsiyalarga ta’sir ko‘rsatishini; geografik ajralish tur hosil bo‘lishining eng muhim sharti ekanini ta’kidlagan. Evolyutsiyada maqsad bordek tuyulishi mutatsiyalar va tabiiy tanlanish bilan izohlanadi.

Xakslining 1936-yilgi maqolasidagi asosiy qoidalarni qisqacha quyidagicha ifodalash mumkin:

  1. Mutatsiyalar va tabiiy tanlanish — bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlar bo‘lib, ularning har biri alohida holda yo‘nalgan evolyutsion o‘zgarishlarni yuzaga keltira olmaydi.
  2. Tabiiy populyatsiyalarda tanlanish ko‘pincha alohida genlarga emas, balki genlar majmualariga ta’sir qiladi. Mutatsiyalarni o‘z-o‘zidan foydali yoki zararli deb baholab bo‘lmaydi: ularning selektiv qiymati turli muhitlarda o‘zgaradi. Tanlanish mexanizmi tashqi va genotipik muhitga, uning ta’sir yo‘nalishi esa mutatsiyalarning fenotipda namoyon bo‘lishiga bog‘liq.
  3. Reproduktiv ajralish tur hosil bo‘lishi yakunlanganini ko‘rsatuvchi asosiy mezondir. Tur hosil bo‘lishi uzluksiz va chiziqli, uzluksiz va divergensiyalanuvchi, keskin va konvergensiyalanuvchi bo‘lishi mumkin.
  4. Gradualizm va panadaptatsionizm evolyutsion jarayonning universal xususiyatlari emas. Quruqlik o‘simliklarining aksariyatiga aynan uzilishli rivojlanish va yangi turlarning keskin paydo bo‘lishi xos. Keng tarqalgan turlar asta-sekin, kichik izolyatlar esa uzilishlar bilan va har doim ham moslanish yo‘nalishida bo‘lmagan tarzda evolyutsiyalanadi. Uzilishli tur hosil bo‘lishi asosida o‘ziga xos genetik mexanizmlar (duragaylanish, poliploidiya, xromosoma aberratsiyalari) yotadi. Turlar va turdan yuqori taksonlar, odatda, moslanish jihatidan neytral belgilar bilan farqlanadi. Evolyutsion jarayonning asosiy yo‘nalishlari (taraqqiyot, ixtisoslashuv) moslanuvchanlik va neytrallik o‘rtasidagi murosadan iborat.
  5. Tabiiy populyatsiyalarda oldindan moslanishga imkon berishi mumkin bo‘lgan mutatsiyalar keng tarqalgan. Bunday mutatsiyalar, ayniqsa, muhit sharoiti keskin o‘zgargan davrlarda makroevolyutsiyada muhim rol o‘ynaydi.
  6. Genlar ta’sir tezligi haqidagi konsepsiya geteroxroniya va allometriyaning evolyutsion rolini tushuntiradi. Genetika muammolarini rekapitulyatsiya konsepsiyasi bilan uyg‘unlashtirish ixtisoslashuvning boshi berk yo‘liga kirib qolgan turlarning tez evolyutsiyasini izohlashga yordam beradi. Neoteniya orqali takson «yosharadi» va evolyutsiyaning yangi sur’atlariga ega bo‘ladi. Ontogenez va filogenez o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilish evolyutsiya yo‘nalishini belgilovchi epigenetik mexanizmlarni aniqlash imkonini beradi.
  7. Progressiv evolyutsiya jarayonida tanlanish organizmlarning tuzilishini takomillashtirish yo‘nalishida kechadi. Evolyutsiyaning asosiy natijasi insonning paydo bo‘lishi bo‘ldi. Inson vujudga kelishi bilan yirik biologik evolyutsiya psixososial evolyutsiyaga o‘tadi. Evolyutsiya nazariyasi inson jamiyatining shakllanishi va rivojlanishini o‘rganuvchi fanlardan biriga aylanadi. U inson tabiati va kelajagini anglash uchun asos yaratadi.

Qiyosiy anatomiya, embriologiya, biogeografiya hamda paleontologiya ma’lumotlarini genetika tamoyillari bilan keng miqyosda sintez qilish I. I. Shmalgauzen (1939), A. L. Taxtajyan (1943), J. Simpson (1944), B. Rensh (1947) asarlarida amalga oshirildi. Ushbu tadqiqotlar natijasida makroevolyutsiya nazariyasi shakllandi. Ular orasida faqat Simpsonning kitobi ingliz tilida chop etilgan. Amerika biologiyasi tez rivojlangan davrda asosiy asarlar qatorida ko‘pincha faqat shu kitob tilga olinadi.

I. I. Shmalgauzen A. N. Severtsovning shogirdi bo‘lgan, ammo 1920-yillardayoq mustaqil ilmiy yo‘lini belgilab olgan. U o‘sishning miqdoriy qonuniyatlari, belgilarning namoyon bo‘lish genetikasi va genetikaning o‘zini o‘rgangan. Shmalgauzen genetika bilan darvinizmni birinchilardan bo‘lib sintez qilgan olimlardan edi. I. I. Shmalgauzenning boy ilmiy merosi orasida uning «Evolyutsion jarayonning yo‘llari va qonuniyatlari» (1939) monografiyasi alohida o‘rin tutadi. U fan tarixida ilk bor mikro- va makroevolyutsiya mexanizmlarining birligi tamoyilini shakllantirdi. Bu fikr shunchaki faraz sifatida ilgari surilmagan, balki uning barqarorlashtiruvchi tanlanish nazariyasidan bevosita kelib chiqqan. Ushbu nazariya progressiv evolyutsiya davomida populyatsion-genetik hamda makroevolyutsion tarkibiy qismlarni (ontogenezning avtonomlashuvini) birlashtiradi.

A. L. Taxtajyan «Yuksak o‘simliklarda ontogenez va filogenezning o‘zaro munosabatlari» (1943) nomli monografik maqolasida botanikani evolyutsion sintezga faol jalb qilish bilan cheklanmay, makroevolyutsiyaning o‘ziga xos ontogenetik modelini («yumshoq saltatsionizm») ham yaratdi. Taxtajyanning botanika materialiga asoslangan modeli A. N. Severtsovning ko‘plab muhim g‘oyalarini, ayniqsa, arxallaksislar nazariyasini (organ morfogenezning eng erta bosqichlarida keskin va to‘satdan o‘zgarib, butun ontogenez jarayonini o‘zgartirishi) rivojlantirdi. Makroevolyutsiyaning eng murakkab muammosi — yirik taksonlar o‘rtasidagi uzilishlarni Taxtajyan ular kelib chiqishida neoteniyaning tutgan o‘rni bilan izohladi. Neoteniya ko‘plab yuqori taksonomik guruhlar, jumladan, gulli o‘simliklarning kelib chiqishida muhim rol o‘ynagan. O‘tsimon o‘simliklar daraxtsimon o‘simliklardan yarusli neoteniya orqali kelib chiqqan.

1931-yildayoq S. Rayt genlarning tasodifiy dreyfi konsepsiyasini taklif qilgan. Unga ko‘ra, demning genofondi butun populyatsiya genofondidan olingan kichik tanlanma sifatida mutlaqo tasodifiy shakllanadi. Dastlab genlar dreyfi taksonlar o‘rtasidagi moslanishga bog‘liq bo‘lmagan tafovutlarning kelib chiqishini tushuntirish uchun uzoq vaqtdan beri yetishmay kelgan aynan o‘sha dalil bo‘lib chiqdi. Shu sababli dreyf g‘oyasi biologlarning keng doirasida tez qabul qilindi. J. Xaksli dreyfni «Rayt effekti» deb atadi va uni «so‘nggi taksonomik kashfiyotlarning eng muhimi» deb hisobladi. Jorj Simpson (1948) dreyf asosida kvant evolyutsiyasi gipotezasini yaratdi. Unga ko‘ra, populyatsiya moslanish cho‘qqisining tortishish zonasidan o‘z-o‘zicha chiqib keta olmaydi. Shuning uchun beqaror oraliq holatga o‘tish uchun tanlanishga bog‘liq bo‘lmagan tasodifiy genetik hodisa — genlar dreyfi zarur.

Biroq ko‘p o‘tmay genlar dreyfiga bo‘lgan qiziqish susaydi. Buning sababi intuitiv ravishda tushunarli: to‘liq tasodifiy hodisani aynan takrorlash ham, tekshirish ham mumkin emas. Hozirgi evolyutsiya darsliklarida, faqat sintetik konsepsiya bayon qilinishiga qaramay, S. Rayt asarlariga tez-tez murojaat qilinishi, ehtimol, evolyutsiya haqidagi qarashlarning butun xilma-xilligini yoritishga intilish bilan izohlanadi. Bunda ushbu qarashlar o‘rtasidagi yaqinlik va farqlar e’tibordan chetda qoladi.

Populyatsiyalar va jamoalar ekologiyasi evolyutsiya nazariyasiga Gauze qonuni bilan tur hosil bo‘lishining genetik-geografik modeli sintezi orqali kirib keldi. Turning eng muhim mezonlaridan biri sifatida reproduktiv ajralishga ekologik nisha ham qo‘shildi. Shunda tur va tur hosil bo‘lishiga nisha nuqtayi nazaridan yondashish faqat genetik yondashuvdan umumiyroq ekani ma’lum bo‘ldi, chunki u jinsiy ko‘payish jarayoniga ega bo‘lmagan turlarga ham tatbiq etiladi.

Ekologiyaning evolyutsion sintezga qo‘shilishi nazariya shakllanishining yakuniy bosqichi bo‘ldi. Shu paytdan boshlab sintetik evolyutsiya nazariyasidan sistematika, genetika va seleksiya amaliyotida foydalanish davri boshlandi. Bu davr molekulyar biologiya va biokimyoviy genetika rivojlanguniga qadar davom etdi.

Yangi fanlarning rivojlanishi bilan sintetik evolyutsiya nazariyasi yana kengayib, o‘zgara boshladi. Ehtimol, molekulyar genetikaning evolyutsiya nazariyasiga qo‘shgan eng muhim hissasi genlarni regulyator va strukturaviy genlarga ajratish bo‘lgandir (R. Britten va E. Devidson modeli, 1971). Aynan regulyator genlar reproduktiv ajratuvchi mexanizmlarning yuzaga kelishini boshqaradi. Bu mexanizmlar fermentlarni kodlovchi genlardan mustaqil ravishda o‘zgaradi va geologik vaqt o‘lchovida morfologik hamda fiziologik darajalarda tezkor o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.

Genlar chastotasining tasodifiy o‘zgarishi haqidagi g‘oya neytrallik nazariyasi (Motoo Kimura, 1985)da qo‘llanildi. Bu nazariya an’anaviy sintetik nazariya doirasidan ancha tashqariga chiqadi, chunki u klassik genetika emas, balki molekulyar genetika asosida yaratilgan. Neytralizm juda tabiiy bir qoida asosiga qurilgan: mutatsiyalarning, ya’ni DNKdagi nukleotidlar ketma-ketligi o‘zgarishlarining hammasi ham tegishli oqsil molekulasidagi aminokislotalar ketma-ketligini o‘zgartirmaydi. Sodir bo‘lgan aminokislota almashinishlari ham oqsil molekulasining shaklini albatta o‘zgartiravermaydi; shakl o‘zgargan taqdirda ham bu o‘zgarish oqsil faolligining tabiatiga ta’sir qilishi shart emas. Demak, ko‘plab mutant genlar oddiy genlar kabi bir xil funksiyani bajaradi va shuning uchun tanlanish ularga nisbatan mutlaqo neytral bo‘ladi. Shu sababli mutatsiyalarning genofonddan yo‘qolishi yoki unda mustahkamlanishi faqat tasodifga bog‘liq: ularning aksariyati paydo bo‘lganidan ko‘p o‘tmay yo‘qoladi, ozchiligi esa saqlanib, ancha uzoq yashashi mumkin. Natijada fenotiplarni baholovchi tanlanish uchun «muayyan shakl va unga mos funksiyaning rivojlanishini qaysi genetik mexanizmlar belgilashi, aslida, ahamiyatsiz bo‘lib qoladi; molekulyar evolyutsiyaning tabiati fenotipik evolyutsiya tabiatidan butunlay farq qiladi».

Neytralizm mohiyatini aks ettiruvchi so‘nggi fikr A. Veysmannning embrional plazma konsepsiyasidan kelib chiqqan sintetik evolyutsiya nazariyasi mafkurasiga mutlaqo mos kelmaydi. Irsiyatning korpuskulyar nazariyasi rivojlanishi aynan shu konsepsiyadan boshlangan. Veysmannga ko‘ra, rivojlanish va o‘sishning barcha omillari jinsiy hujayralarda joylashadi; demak, organizmni o‘zgartirish uchun embrional plazmani, ya’ni genlarni o‘zgartirish zarur va yetarli. Shunday qilib, neytrallik nazariyasi neodarvinizm shakllantirgan, ammo keyinchalik undan voz kechgan genetik dreyf konsepsiyasini davom ettiradi.

Keyingi nazariy ishlanmalar sintetik evolyutsiya nazariyasini uning dastlabki varianti izohlab bera olmagan real fakt va hodisalarga yanada yaqinlashtirdi. Evolyutsion biologiyaning hozirgi kunda erishgan natijalari sintetik evolyutsiya nazariyasining ilgari bayon qilingan postulatlaridan farq qiladi:

Populyatsiya evolyutsiyalanuvchi eng kichik birlik ekanligi haqidagi postulat o‘z kuchini saqlab qolgan. Biroq jinsiy ko‘payish jarayoniga ega bo‘lmagan juda ko‘p organizmlar populyatsiyaning ushbu ta’rifi doirasidan tashqarida qoladi. Bu sintetik evolyutsiya nazariyasining jiddiy darajadagi to‘liq emasligini ko‘rsatadi.

Tabiiy tanlanish evolyutsiyaning yagona harakatlantiruvchi kuchi emas.

Evolyutsiya har doim ham divergent xususiyatga ega bo‘lavermaydi.

Evolyutsiya albatta bosqichma-bosqich kechishi shart emas. Ayrim hollarda ayrim makroevolyutsion hodisalar ham to‘satdan sodir bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Makroevolyutsiya mikroevolyutsiya orqali ham, o‘ziga xos yo‘llar bilan ham kechishi mumkin.

Tur uchun reproduktiv mezon yetarli emasligini anglagan biologlar hozirgacha jinsiy ko‘payuvchi shakllarga ham, jinsiy ko‘paymaydigan shakllarga ham mos keladigan universal tur ta’rifini taklif qila olmayapti.

Mutatsion o‘zgaruvchanlikning tasodifiy tabiati turning o‘tmishdagi evolyutsion tarixi natijasida yuzaga kelgan evolyutsiya yo‘llarining muayyan darajada cheklangan va yo‘naltirilgan bo‘lishi ehtimoliga zid emas. nomogenez, ya’ni qonuniyatlarga asoslangan evolyutsiya haqidagi nazariya ham keng tanilishi kerak. Uni 1922–1923-yillarda L. S. Berg ilgari surgan. Uning qizi R. L. Berg evolyutsiyadagi tasodif va qonuniyat masalasini ko‘rib chiqib, «evolyutsiya mumkin bo‘lgan yo‘llar bo‘ylab kechadi» degan xulosaga kelgan.

Odatda monofiliya bilan bir qatorda parafiliyaning ham keng tarqalishi e’tirof etiladi.

Evolyutsiyaning umumiy yo‘nalishlarini muayyan darajada oldindan bilish va prognoz qilish ham amalda mumkin.

Evolyutsiya sohasida yangi kashfiyotlar paydo bo‘lishi bilan sintetik evolyutsiya nazariyasi ham rivojlanishda davom etishini ishonch bilan aytish mumkin.

Tanqid

Sintetik evolyutsiya nazariyasi biologlarning aksariyatida shubha uyg‘otmaydi: evolyutsiya jarayoni umuman olganda ushbu nazariya yordamida qoniqarli tushuntiriladi, deb hisoblanadi.

Sintetik evolyutsiya nazariyasining tanqid qilinadigan umumiy qoidalaridan biri ikkilamchi o‘xshashlikni izohlashga yondashuvidir. Bunda organizmlarning filogenetik jihatdan uzoq tarmoqlarida ajdoddan meros bo‘lib o‘tmagan, balki bir-biridan mustaqil yuzaga kelgan o‘xshash morfologik va funksional belgilar nazarda tutiladi.

neodarvinizmga ko‘ra, tirik mavjudotlarning barcha belgilari to‘liq ravishda genotip va tanlanish xususiyati bilan belgilanadi. Shuning uchun parallelizm (qarindosh organizmlarning ikkilamchi o‘xshashligi) ular yaqindagi umumiy ajdodidan ko‘plab bir xil genlarni meros qilib olgani bilan tushuntiriladi, konvergent belgilarning paydo bo‘lishi esa butunlay tanlanish ta’siriga bog‘lanadi. Biroq bir-biridan ancha uzoq evolyutsion yo‘nalishlarda paydo bo‘ladigan o‘xshash belgilar ko‘pincha moslanishga xizmat qilmasligi yaxshi ma’lum. Shu sababli ularni na tabiiy tanlanish, na umumiy ajdoddan irsiylanish bilan ishonarli izohlash mumkin. Bir xil genlar va ularning kombinatsiyalari bir-biridan mustaqil ravishda yuzaga kelishi ham mutlaqo istisno qilinadi, chunki mutatsiyalar va rekombinatsiya tasodifiy jarayonlardir.

Bunday tanqidlarga javoban sintetik nazariya tarafdorlari S. S. Chetverikov va R. Fisherning mutatsiyalarning mutlaqo tasodifiyligi haqidagi qarashlari hozir ancha qayta ko‘rib chiqilganini aytishi mumkin. Mutatsiyalar yashash muhitiga nisbatan tasodifiydir, lekin genomning mavjud tuzilishiga nisbatan to‘liq tasodifiy emas. Hozir DNKning turli qismlari turlicha barqarorlikka ega ekani tabiiy hol sifatida qaraladi: shunga muvofiq, ba’zi mutatsiyalar ko‘proq, boshqalari esa kamroq uchraydi. Bundan tashqari, nukleotidlar to‘plami juda cheklangan. Shuning uchun bir xil mutatsiyalarning bir-biridan mustaqil (hatto butunlay tasodifiy, bevosita sababsiz) yuzaga kelish ehtimoli mavjud. Buning natijasida bir-biridan uzoq bo‘lgan turlar umumiy ajdoddan meros bo‘lib o‘tishi mumkin bo‘lmagan bir xil yoki o‘xshash oqsillarni ham sintez qilishi mumkin. Bu va boshqa omillar DNK tuzilishida sezilarli darajadagi ikkilamchi takrorlanishni keltirib chiqaradi hamda neodarvinizm nuqtayi nazaridan moslanishga bog‘liq bo‘lmagan o‘xshashlikni cheklangan imkoniyatlardan tasodifiy tanlanish natijasi sifatida izohlashga yordam beradi.

Yana bir misol — mutatsion evolyutsiya tarafdorlarining sintetik evolyutsiya nazariyasiga tanqidi punktualizm yoki «uzlukli muvozanat» konsepsiyasi bilan bog‘liq. Punktualizm oddiy paleontologik kuzatuvga asoslanadi: stazis davomiyligi bir fenotipik holatdan boshqasiga o‘tish muddatidan bir necha daraja uzunroq. Mavjud ma’lumotlarga qaraganda, bu qoida umuman ko‘p hujayrali hayvonlarning butun qazilma tarixiga tatbiq etilishi mumkin va yetarlicha dalillar bilan tasdiqlangan.

Punktualizm mualliflari o‘z qarashlarini gradualizmga — Darvinning kichik o‘zgarishlar orqali bosqichma-bosqich evolyutsiyalanish haqidagi tasavvuriga qarama-qarshi qo‘yib, uzlukli muvozanatni butun sintetik nazariyani rad etish uchun asos deb hisoblaydi. Bunday keskin yondashuv uzlukli muvozanat konsepsiyasi atrofida 30 yildan beri davom etayotgan munozarani keltirib chiqardi. Mualliflarning ko‘pchiligi «bosqichma-bosqich» va «uzlukli» tushunchalari o‘rtasida faqat miqdoriy farq borligini tan oladi: uzoq jarayon vaqt shkalasi siqib tasvirlanganda bir lahzalik hodisadek ko‘rinadi. Shuning uchun punktualizm va gradualizm bir-birini to‘ldiruvchi tushunchalar sifatida qaralishi lozim. Sintetik nazariya tarafdorlari uzlukli muvozanat ular uchun qo‘shimcha qiyinchilik tug‘dirmasligini asosli qayd etadi: uzoq stazisni barqarorlashtiruvchi tanlanish (yashash sharoitlarining nisbatan o‘zgarmasligi) bilan, tez o‘zgarishni esa kichik populyatsiyalar uchun S. Raytning siljiydigan muvozanat nazariyasi bilan tushuntirish mumkin. Bu, ayniqsa, yashash sharoiti keskin o‘zgarganda yoki tur yoxud uning ajralgan populyatsiya qismi «tor bo‘g‘iz» (bottleneck) orqali o‘tganida kuzatilishi mumkin.

Adabiyotlar

Havolalar