
Mitoxondrial DNK (mtDNK) — DNKbo‘lib, u ( yadro DNKsidan farqli ravishda) mitoxondriyalarda— eukariot hujayralarning organellalarida joylashgan.
Genlarmitoxondrial DNKda kodlangan bo‘lib, ular plazmogenlardeb ataladigan, yadrodan ( xromosomadan) tashqarida joylashgan guruhga kiradi. Hujayra sitoplazmasidajamlangan bu irsiyat omillari ushbu organizmlar turining plazmonini tashkil etadi (genomdan farqli ravishda).
Kashf etilish tarixi
Mitoxondrial DNK Margit Nass va Silven Nass tomonidan 1963-yilda Stokgolm universitetida elektron mikroskopiya yordamida, shuningdek, mustaqil ravishda olimlar Ellen Xarlsbrunner, Xans Tuppi va Gotfrid Shats tomonidan achitqilar mitoxondriyalari fraksiyalarining biokimyoviy tahlili orqali Vena universitetida 1964-yilda kashf etilgan.
Mitoxondrial DNKning kelib chiqishi haqidagi nazariyalar
Mazkur endosimbiotik nazariyaga ko‘ra, mitoxondrial DNK bakteriyalarning halqasimon DNK molekulalaridan kelib chiqqan, shu sababli uning kelib chiqishi yadro genomidanfarq qiladi. Hozir mitoxondriyalarning kelib chiqishi monofiletik degan qarash ustun: ya’ni eukariotlarning ajdodlari ularni evolyutsiya davomida faqat bir marta o‘zlashtirgan.
DNK nukleotidlari ketma-ketliklarining o‘xshashligiga ko‘ra, hozir yashayotgan prokariotlar orasida mitoxondriyalarning eng yaqin qarindoshlari alfa-proteobakteriyalar hisoblanadi (xususan, mitoxondriyalarga rikketsiyalaryaqin degan faraz ham ilgari surilgan). Mitoxondrial genomlarning qiyosiy tahlili evolyutsiya davomida hozirgi mitoxondriyalar ajdodlarining genlari asta-sekin hujayra yadrosiga ko‘chganini ko‘rsatadi. Mitoxondrial DNKning ayrim xususiyatlari (masalan, intronlarningnisbatan ko‘pligi, tripletlarning noodatiy qo‘llanishi va boshqalar) evolyutsion nuqtayi nazardan hanuz izohlanmagan. Mitoxondrial genom hajmi cheklanganligi sababli mitoxondrial oqsillarning katta qismi yadroda kodlanadi. Biroq mitoxondrial tRNKlarning aksariyati mitoxondrial genom tomonidan kodlanadi.
Mitoxondrial DNK molekulalarining shakli va soni

O‘rganilgan organizmlarning aksariyatida mitoxondriyalar faqat halqasimon DNK molekulalarini saqlaydi. Ayrim o‘simliklarda halqasimon va chiziqsimon molekulalar birgalikda uchraydi, ba’zi protistlarda (masalan, infuzoriyalarda) esa faqat chiziqsimon molekulalar mavjud.
Sutemizuvchilar mitoxondriyalarida odatda halqasimon DNK molekulalarining ikkitadan o‘ntagacha bir xil nusxasi bo‘ladi.
O‘simliklarda har bir mitoxondriya rekombinatsiyalana oladigan, turli uzunlikdagi bir necha DNK molekulasini saqlaydi.
Protistlarning kinetoplastidlar turkumida (masalan, tripanosomalarda) mitoxondriyaning maxsus qismida (kinetoplastda) ikki turdagi DNK molekulasi mavjud: bir xil makrohalqalar (20-50 dona, uzunligi taxminan 21 ming juft asos) va mikrohalqalar (20 000-55 000 dona, taxminan 300 xili, o‘rtacha uzunligi 1000 juft asos). Barcha halqalar yagona to‘rga (katenanlar) birikkan bo‘lib, u har bir replikatsiya davrida parchalanadi va qayta tiklanadi. Makrohalqalar boshqa organizmlarning mitoxondrial DNKsiga gomologik hisoblanadi. Har bir mikrohalqa to‘rtta o‘xshash konservativ qism va to‘rtta noyob o‘ta o‘zgaruvchan qismga ega. Mikrohalqalarda qisqa yo‘naltiruvchi RNK molekulalari (guideRNA) kodlangan bo‘lib, ular makrohalqalardagi genlardan transkripsiyalangan RNKlarni tahrirlashjarayonini amalga oshiradi.
Mitoxondrial DNKning barqarorligi
Mitoxondrial DNK, ayniqsa, kislorodning faol shakllarigasezgir, chunki ular nafas olish zanjirida hosil bo‘ladi va DNKga juda yaqin joylashgan. Mitoxondrial DNK oqsillar bilan bog‘langan bo‘lsa-da, bu oqsillarning himoya vazifasi yadro DNKsidagiga nisbatan sustroq. Mitoxondrial DNKdagi mutatsiyalar ona tomondan o‘tadigan irsiy kasalliklarnikeltirib chiqarishi mumkin. Mitoxondrial DNK mutatsiyalari qarish jarayoni va yosh bilan bog‘liq patologiyalar rivojlanishiga ham hissa qo‘shishi mumkinligini ko‘rsatadigan ma’lumotlar mavjud. Inson hujayrasida mitoxondrial DNK odatda 100—10000 nusxada uchraydi (spermatozoidlar va tuxum hujayralari bundan mustasno). Mitoxondrial genomlarning ko‘p nusxaliligi mitoxondrial kasalliklarning namoyon bo‘lish xususiyatlariga, xususan, odatda kech boshlanishi va belgilarining nihoyatda xilma-xilligiga bog‘liq.
Mitoxondrial irsiyat
Ona tomondan irsiylanish
Ko‘pchilik ko‘p hujayrali organizmlarda mitoxondrial DNK ona tomondan irsiylanadi. Tuxum hujayrasida spermatozoiddagiga qaraganda mitoxondrial DNK nusxalari bir necha daraja ko‘p bo‘ladi. Spermatozoidda odatda o‘ntadan ortiq mitoxondriya bo‘lmaydi (insonda spiral shaklida o‘ralgan bitta mitoxondriya), dengiz tipratikanining kichik tuxum hujayralarida esa bir necha yuz mingta, baqaning yirik ootsitlarida o‘n millionlab mitoxondriya bo‘ladi. Bundan tashqari, urug‘lanishdan so‘ng spermatozoid mitoxondriyalari odatda parchalanadi.
Jinsiy ko‘payishda mitoxondriyalar, odatda, faqat ona tomondan o‘tadi: spermatozoid mitoxondriyalari urug‘lanishdan keyin parchalanadi. Bundan tashqari, spermatozoid mitoxondriyalarining katta qismi xivchinningasosida joylashgan bo‘lib, xivchin urug‘lanish chog‘ida ba’zan yo‘qoladi. 1999-yilda spermatozoid mitoxondriyalari ubikvitin (zigotada ota mitoxondriyalarini parchalanishga yo‘naltiruvchi belgi-oqsil) bilan belgilanishi aniqlangan.
Mitoxondrial DNK kuchli darajada saqlanib qoladigan ketma-ketlik emas va uning mutatsiyalanish tezligi[ingl.]yuqori bo‘lgani sababli u tirik organizmlarning filogeniyasini (evolyutsion qarindoshligini) o‘rganish uchun qulay materialdir. Buning uchun turli turlarning mitoxondrial DNK ketma-ketliklari aniqlanib, maxsus kompyuter dasturlarida solishtiriladi va o‘rganilgan turlar uchun evolyutsion shajara tuziladi. Itlarning mitoxondrial DNKsini o‘rganish ularning yovvoyi bo‘rilardan kelib chiqqanini kuzatish imkonini bergan. Inson populyatsiyalarida mitoxondrial DNKni o‘rganish «mitoxondrial Momo Havoni» — hozir yashayotgan barcha odamlarning faraziy umumiy ona ajdodini aniqlash imkonini bergan.
Ota tomondan irsiylanish
Ba’zi turlarda mitoxondrial DNKning ota tomondan o‘tishikuzatilgan, masalan, midiyalarda. Mitoxondriyalarning ota tomondan irsiylanishi ayrim hasharotlarda ham qayd etilgan, masalan, drozofilalarda, asal beruvchi arilarda va sikadalarda.
Sutemizuvchilarda mitoxondrial DNK ota tomondan o‘tishi mumkinligiga oid ma’lumotlar ham mavjud. Bunday holatlar sichqonlarda tavsiflangan, bunda erkakdan o‘tgan mitoxondriyalar keyinchalik rad etiladi. Bu hodisa qo‘ylarda va klonlangan qoramollarda ham kuzatilgan.
Insonlarda ota tomondan irsiylanish
Yaqin vaqtgacha inson mitoxondriyalari faqat ona tomondan irsiylanadi deb hisoblangan. 2002-yilda otadan o‘tgan mitoxondrial DNK ishonchli aniqlangan bitta bemor holati ma’lum edi.
Faqat 2018-yilda o‘tkazilgan tadqiqot inson mitoxondrial DNKsi ba’zan ota tomondan ham o‘tishi mumkinligini ko‘rsatdi. Otaning oz miqdordagi mitoxondriyalari spermatozoid sitoplazmasi bilan birga onaning tuxum hujayrasiga kirishi mumkin, lekin odatda bu mitoxondriyalar keyinchalik zigotadan yo‘qoladi. Biroq ayrim odamlarda «ota mitoxondriyalarining saqlanib qolishiga yordam beradigan mutatsiya» borligi aniqlangan.
Mitoxondriya genomi
Sutemizuvchilarda har bir mtDNK molekulasi 15000-17000 juft asosni (insonda 16565 juft nukleotid — tadqiqot 1981-yilda yakunlangan; boshqa manbaga ko‘ra 16569 juft) va 37 ta genni o‘z ichiga oladi. Shulardan 13 tasi oqsillarni kodlaydi, 22 tasi tRNK, 2 — rRNK genlari (12S va 16S rRNK uchun bittadan gen). Boshqa ko‘p hujayrali hayvonlarda mitoxondrial genlar to‘plami shunga o‘xshash, ammo ba’zi genlar uchramasligi mumkin. Turli o‘simliklar, zamburug‘lar va ayniqsa protistlar mtDNKsining gen tarkibi ancha ko‘proq farqlanadi. Masalan, yakobidlar guruhiga mansub xivchinli Reclinomonas americana organizmida ma’lum bo‘lgan mitoxondrial genomlarning eng to‘liq namunasi topilgan: unda 97 ta gen, shu jumladan oqsilni kodlovchi 62 ta gen (27 ta ribosomal oqsil, shuningdek, 23 ta elektron tashish zanjiri ishida va oksidlovchi fosforillanishjarayonlarida qatnashadigan oqsil hamda RNK-polimerazaning subbirliklari).
Eng kichik mitoxondrial genomlardan biri bezgak plazmodiysi ga tegishli (taxminan 6.000 juft asos; ikkita rRNK geni va oqsilni kodlaydigan uchta gen mavjud).
Yaqinda aniqlangan rudimentar mitoxondriyalar (mitosomalar) ayrim protistlarda (dizenteriya amyobalarida, mikrosporidiyalarda va lyambliyalarda) DNK saqlamaydi.
Turli zamburug‘ turlarining mitoxondrial genomlari 19 431 (bo‘linib ko‘payuvchi achitqi Schizosaccharomyces pombe) dan 100 314 (sordariomitset Podospora anserina) juft nukleotidgacha bo‘ladi.
Ayrim o‘simliklarning mitoxondrial DNK molekulalari nihoyatda katta (25 million juft asosgacha) bo‘lib, ularda kichikroq mtDNKdagiga deyarli bir xil genlar va deyarli bir xil miqdorda uchraydi. Hatto bir oilaga mansub o‘simliklarda ham mitoxondrial DNK uzunligi keskin farqlanishi mumkin. O‘simliklarning mitoxondrial DNKsida oqsil kodlamaydigan takroriy ketma-ketliklar mavjud.
Inson genomida DNKning har bir komplementar zanjiri uchun faqat bittadan promotor mavjud.
Inson mitoxondrial genomi quyidagi oqsillar va RNKlarni kodlaydi:
| Oqsillar yoki RNK | Genlar |
| NADH-degidrogenaza (I kompleks) | MT-ND1, MT-ND2, MT-ND3, MT-ND4, MT-ND4L, MT-ND5, MT-ND6 |
| Koferment Q — sitoxrom c reduktaza / Sitoxrom b (III kompleks) | MT-CYB |
| Sitoxrom c oksidaza (IV kompleks) | MT-CO1, MT-CO2, MT-CO3 |
| ATF-sintaza | MT-ATP6, MT-ATP8 |
| rRNK | MT-RNR1 (12S), MT-RNR2 (16S) |
| tRNK | MT-TA, MT-TC, MT-TD, MT-TE, MT-TF, MT-TG, MT-TH, MT-TI, MT-TK, MT-TL1, MT-TL2, MT-TM, MT-TN, MT-TP, MT-TQ, MT-TR, MT-TS1, MT-TS2, MT-TT, MT-TV, MT-TW, MT-TY, MT1X |
Mitoxondrial DNKning xususiyatlari
Mitoxondrial genomning kodlovchi ketma-ketliklari (kodonlari) universal yadro DNKsining kodlovchi ketma-ketliklaridan ayrim jihatlari bilan farqlanadi.
Masalan, AUA kodoni mitoxondrial genomda metioninni (yadro DNKsidagi izoleysin o‘rniga), AGA va AGG kodonlari esa terminatsiya kodonlari hisoblanadi (yadro DNKsida ular argininnikodlaydi), UGA kodoni esa mitoxondrial genomda triptofanni kodlaydi.
Aniqrog‘i, bu yerda mitoxondrial DNKning o‘zi emas, undan hosil bo‘ladigan mRNKnazarda tutiladi; u oqsil sintezidan oldin ushbu DNKdan transkripsiyalanadi. Kodon belgisidagi U harfi uratsilnibildiradi; gen RNKga transkripsiyalanganda uratsil timin o‘rnini egallaydi.
tRNK genlari soni (22 ta gen) yadroviy genomdagiga (32 ta tRNK geni) qaraganda kamroq.
Inson mitoxondrial genomidagi axborot shu qadar zich joylashganki, mRNKni kodlaydigan ketma-ketliklarda odatda 3'-uchdagi terminatsiya kodonlariga mos keladigan nukleotidlarning bir qismi tushib qolgan bo‘ladi.
Qo‘llanilishi
Turli filogenetik nazariyalarni yaratishda qo‘llanishidan tashqari, mitoxondrial genomni o‘rganish identifikatsiyao‘tkazishning asosiy vositalaridan biridir. Identifikatsiya imkoniyati inson mitoxondrial genomida guruhlar va hatto alohida shaxslar o‘rtasida farqlar mavjudligi bilan bog‘liq.
Mitoxondrial DNKda kodlangan sitoxrom c oksidaza I subbirligi genining bir qismi ketma-ketligi DNK-shtrixkodlash loyihalarida keng qo‘llanadi. Bu usul hayvonning DNKsidagi qisqa markerlar yordamida uning qaysi taksonga mansubligini aniqlashga xizmat qiladi. O‘simliklarni shtrixkodlashda asosan plastida DNKsidagi ikkita marker birikmasidan foydalaniladi.
Oregon universitetining embrional hujayralar va gen terapiyasi markazidan Shuhrat Mitalipov boshchiligidagi guruh irsiy mitoxondrial kasalliklarni davolash uchun mitoxondrial DNKni almashtirish usulini ishlab chiqqan. Hozir Buyuk Britaniyada norasmiy «3-parent baby technique» — «uch ota-onali bola usuli» nomini olgan mazkur usulning klinik sinovlari boshlangan. Shuningdek, Meksikada ushbu muolaja yordamida bola tug‘ilgani ma’lum.
Havolalar
- MitoMap — inson mitoxondrial genomi ma’lumotlar bazasi
- Human mtDNA — inson mtDNKsining to‘liq ketma-ketliklari ma’lumotlar bazasi
- PhyloTree M. van Oven va M. Kayzerning
- Mitoxondrial DNK: molekulyar genealogiyani endi boshlayotganlar uchun qo‘llanma