Inson genetikasi — genetikaning insonda kuzatiladigan quyidagi qonuniyatlarni o‘rganuvchi bo‘limi: irsiylanish va belgilar o‘zgaruvchanligi. Tadqiqot obyekti — inson. Bu soha shartli ravishda inson organizmidagi normal belgilarning irsiylanishi va o‘zgaruvchanligini o‘rganuvchi antropogenetika hamda tibbiy genetikaga bo‘linadi. Inson genetikasi, shuningdek, evolyutsiya nazariyasi bilan ham bog‘liq, chunki u inson evolyutsiyasining aniq mexanizmlari va insonning tabiatdagi o‘rnini o‘rganadi. Bu soha psixologiya, falsafa va sotsiologiya bilan ham uzviy aloqador.
Inson genetikasini o‘rganish usullari
Genetik tahlilning ko‘plab standart usullarini qo‘llash imkoni yo‘qligi sababli insondagi irsiyat va o‘zgaruvchanlikni o‘rganish murakkab. Xususan, insonlarda maqsadli chatishtirish o‘tkazish yoki tajriba yo‘li bilan mutatsiyalar hosil qilish mumkin emas. Insonning jinsiy yetilishi kechroq sodir bo‘lishi va avlodlar soni kamligi ham uni genetik tadqiqotlar uchun murakkab obyektga aylantiradi. Insonning genetik obyekt sifatidagi ushbu xususiyatlari qo‘llash mumkin bo‘lgan tadqiqot usullarini belgilaydi.
Genealogik usul
Inson genetikasida klassik gibridologik tahlil o‘rniga genealogik usul qo‘llanadi. Bu usul oilalarda, aniqrog‘i, nasabnomalarda ma’lum belgi (yoki anomaliya)ga ega va ega bo‘lmagan kishilarning taqsimlanishini tahlil qilishga asoslanadi. Shu orqali belgining irsiylanish turi, uchrash chastotasi, namoyon bo‘lish darajasi va boshqa jihatlar aniqlanadi. Oila ma’lumotlarini tahlil qilish natijasida empirik xavf ko‘rsatkichlari, ya’ni belgi tashuvchisi bilan qarindoshlik darajasiga qarab shu belgining uchrash ehtimoli ham hisoblanadi. Genealogik usul yordamida insonning 1800 dan ortiq morfologik, biokimyoviy va boshqa belgilari Mendel qonunlari asosida irsiylanishi allaqachon ko‘rsatilgan. Insonning ko‘plab belgilari va kasalliklari jinsga bog‘liq holda irsiylanadi hamda X-xromosomada joylashgan genlar bilan belgilanadi. Bunday genlarning taxminan 120 tasi ma’lum. Bularga A gemofiliyasi va B gemofiliyasi, glyukoza-6-fosfatdegidrogenaza fermenti yetishmovchiligi, rang ajratolmaslik va boshqa holatlarga sabab bo‘luvchi genlar kiradi.
Egizaklar usuli
Yana bir usul — egizaklarni o‘rganish usuli. Bir tuxumli egizaklar (BE) bitta spermatozoid bilan urug‘langan bir tuxum hujayradan rivojlanadi, shuning uchun ularning genotipi bir xil bo‘ladi. Ikki tuxumli egizaklar (IE) esa ikki yoki undan ortiq tuxum hujayralar turli spermatozoidlar tomonidan urug‘lantirilishidan rivojlanadi. Shu sababli ularning genotiplari aka-uka va opa-singillarniki (sibslar) kabi farqlanadi. BE va IE juftlari ichidagi tafovutlarni solishtirish inson organizmi xususiyatlarini belgilashda irsiyat va muhitning nisbiy ahamiyatini baholash imkonini beradi. Egizaklar tadqiqotida, ayniqsa, konkordantlik ko‘rsatkichi muhimdir. U juftlikning bir a’zosida muayyan belgi mavjud bo‘lganda ikkinchisida ham shu belgi kuzatilish ehtimolini ( % hisobida) ifodalaydi. Agar belgi asosan irsiy omillar bilan belgilansa, BE dagi konkordantlik foizi IE dagidan ancha yuqori bo‘ladi. Masalan, faqat genetik yo‘l bilan belgilanadigan qon guruhlari bo‘yicha BE dagi konkordantlik 100 % ga teng. Shizofreniyada BE uchun bu ko‘rsatkich 67 %, IE uchun esa 12,1 %; tug‘ma aqliy rivojlanish sustligida (oligofreniya) mos ravishda 94,5 % va 42,6 % ni tashkil etadi. Shunga o‘xshash solishtirishlar qator kasalliklar bo‘yicha ham o‘tkazilgan. Egizaklarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, turli-tuman belgilar rivojlanishida irsiyat va muhitning hissasi bir xil emas; belgilar genotip va tashqi muhitning o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. Ayrim belgilar asosan genotip bilan belgilanadi, boshqalarida esa genotip moyillikni yuzaga keltiruvchi omil (yoki organizmning tashqi muhit ta’siriga javob reaksiyasi me’yorini cheklovchi omil) vazifasini bajaradi.
Populyatsion-statistik usul
Aholining katta guruhlari orasida mutatsiyalarning tarqalishini inson populyatsion genetikasi o‘rganadi. Bu soha normal belgilar va irsiy kasalliklarning rivojlanishini belgilovchi genlar tarqalish xaritalarini tuzish imkonini beradi. Bu yo‘nalish uchun, ayniqsa, izolyatlar — turli sabablar (masalan, geografik, iqtisodiy, ijtimoiy yoki diniy omillar) tufayli nikohlar ko‘proq o‘z guruhi a’zolari o‘rtasida tuziladigan aholi guruhlaridir. Bu holat turmush quruvchilar orasida qon-qarindoshlik chastotasini, demak, retsessiv genlarning gomozigot holatga o‘tib, namoyon bo‘lish ehtimolini oshiradi. Bu ta’sir, ayniqsa, izolyat aholisi oz bo‘lganda yaqqol ko‘rinadi.
Sog‘liqni saqlash organlari aholining tibbiy yordam, dori-darmon va diagnostika bilan ta’minlanishiga oid masalalarni hal qilishda populyatsion genetika usullaridan foydalanadi. Amaliy sog‘liqni saqlashda populyatsion genetika ma’lumotlari, ayniqsa, xavfli, biroq kam uchraydigan kasalliklar uchun davolash-profilaktika yordamini tashkil etishda shifoxona o‘rinlari sonini, zarur mutaxassislar miqdorini va ajratiladigan mablag‘larni hisoblashda ishlatiladi.
Sitogenetik usul
Inson genetikasida sitologik usullarning keng qo‘llanishi sitogenetikaning rivojlanishiga turtki berdi. Bu yo‘nalishning asosiy tadqiqot obyekti — genlar joylashgan hujayra yadrosi tuzilmalari, ya’ni xromosomalardir. 1956-yilda inson tanasining somatik hujayralarida xromosomalar to‘plami 46 ta xromosomadan iborat ekani aniqlangan. Ayol jinsi ikkita X-xromosoma, erkak jinsi esa X-xromosoma va Y-xromosoma mavjudligi bilan belgilanadi. Yetilgan jinsiy hujayralarda xromosomalarning yarmi, ya’ni gaploid to‘plam bo‘ladi. Mitoz, meyoz va urug‘lanish hujayra avlodlari hamda organizmlar avlodlari davomida xromosomalar to‘plamining izchilligi va barqarorligini ta’minlaydi. Bu jarayonlar buzilganda xromosomalarning soni va tuzilishi o‘zgarishi mumkin. Natijada xromosoma kasalliklari deb ataladigan holatlar yuzaga keladi. Ular ko‘pincha aqliy rivojlanishning sustlashuvi, og‘ir tug‘ma nuqsonlar, jinsiy differensiatsiya anomaliyalari bilan namoyon bo‘ladi yoki o‘z-o‘zidan homila tushishiga sabab bo‘ladi.
Dermatoglifik usul
Dermatoglifika — tibbiy genetikaning inson barmoq uchlari, kaftlari va oyoq tagidagi teri naqshlarining irsiy belgilanishini o‘rganuvchi bo‘limi. Dermatoglifika ayrim tug‘ma rivojlanish nuqsonlarini tashxislashda qo‘llanishi mumkin, chunki bunday nuqsonlarda nafaqat barmoq va kaft naqshlari, balki kaft terisidagi asosiy bukilish chiziqlari ham o‘ziga xos tarzda o‘zgaradi.
Teri naqshlari har bir insonda o‘ziga xos bo‘lib, irsiyat bilan belgilanadi. Barmoqlar, kaftlar va oyoq panjalaridagi papillyar relyef homila rivojlanishining 3-6-oylarida shakllanadi. Teridagi qirralar shakllanishi 3 bosqichga bo‘linadi. Birinchi (tayyorgarlik) bosqichda homiladorlikning 8-10-haftalarida papillyar naqshlar va qirralar hosil bo‘lishini belgilovchi genlarni «ishga tushirish» uchun induktorlar va repressorlar to‘planadi. Ikkinchi bosqichda, 10-24-haftalarda, genetik jihatdan belgilangan qirralar va papillyar naqshlar shakllanadi. Uchinchi bosqichda, 24-haftadan tug‘ilishgacha, teri sezish a’zosi sifatida rivojlanadi.
Ahamiyati va yutuqlari
Inson genetikasi taraqqiyoti irsiy kasalliklarning oldini olish va ularni davolash imkonini yaratdi. Bunday kasalliklarning oldini olishning samarali usullaridan biri — tibbiy-genetik maslahat bo‘lib, u kasallikka chalingan yoki kasal qarindoshi bo‘lgan shaxslarning avlodida xastalik bilan tug‘ilish xavfini oldindan baholashga qaratilgan. Inson biokimyoviy genetikasi yutuqlari ko‘plab irsiy nuqsonlar va modda almashinuvi buzilishlarining asl sabablarini (molekulyar mexanizmlarini) ochib berdi. Bu esa bemorlarni tez va erta aniqlash imkonini beradigan ekspress-diagnostika usullari, shuningdek, ilgari davolab bo‘lmaydigan ko‘plab irsiy kasalliklarni davolash yo‘llarining ishlab chiqilishiga yordam berdi. Ko‘pincha davolash genetik nuqson tufayli organizmda hosil bo‘lmaydigan moddalarni kiritish yoki ayrim moddalar chiqarib tashlangan maxsus parhezlarni belgilashdan iborat. Bunday moddalarning zaharli ta’sir ko‘rsatishi organizmning irsiy sababli ularni parchalashga qodir emasligi bilan bog‘liq. Ko‘plab genetik nuqsonlar o‘z vaqtida bajarilgan jarrohlik muolajalari yoki pedagogik korreksiya yordamida bartaraf etiladi. Insonning irsiy salomatligini saqlash va insoniyat genofondini muhofaza qilishga qaratilgan amaliy tadbirlar tibbiy-genetik maslahat tizimi orqali amalga oshiriladi. Ularning asosiy maqsadi — manfaatdor shaxslarga avlodida kasallik bilan tug‘ilish xavfi ehtimoli haqida ma’lumot berish. Aholi orasida genetik bilimlarni targ‘ib qilish ham tibbiy-genetik tadbirlarga kiradi, chunki bu farzand ko‘rishga mas’uliyat bilan yondashishni kuchaytiradi. Tibbiy-genetik maslahat farzand ko‘rish yoki nikoh qurish masalalarida majburlovchi yoki rag‘batlantiruvchi choralar ko‘rmaydi; u faqat axborot berish vazifasini bajaradi. Insondagi ijobiy irsiy imkoniyatlarning namoyon bo‘lishi uchun qulay sharoit yaratish va tashqi muhitning irsiyatga zararli ta’sirini oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimi ham katta ahamiyatga ega.
Inson genetikasi irqchilikka qarshi kurashning tabiiy-ilmiy asosini tashkil etadi. U shuni ishonarli tarzda ko‘rsatadiki, irqlar — insonning muayyan muhit (iqlimiy va boshqa) sharoitlariga moslashuv shakllaridir. Irqlar «yaxshi» yoki «yomon» genlarga ega bo‘lishi bilan emas, balki barcha irqlarga xos odatiy genlarning uchrash chastotasi bilan bir-biridan farq qiladi. Inson genetikasi biologik nuqtayi nazardan barcha irqlar teng qadrli (ammo aynan bir xil emas) ekanini va rivojlanish uchun teng imkoniyatlarga ega bo‘lishini ko‘rsatadi; bu imkoniyatlar genetik emas, ijtimoiy-tarixiy sharoitlar bilan belgilanadi. Ayrim odamlar yoki irqlar o‘rtasidagi biologik-irsiy farqlarni qayd etish ushbu odamlar yoki irqlarning huquqlarini cheklaydigan axloqiy, huquqiy yoxud ijtimoiy xulosalarga asos bo‘la olmaydi.
Misollar
| Odamlarda dominant va retsessiv belgilarga misollar | ||
|---|---|---|
| Tana qismlari | Dominant belgi | Retsessiv belgi |
| Ko‘zlar | Katta | Kichik |
| Ko‘z kesimi to‘g‘ri | Ko‘z kesimi qiyshiq | |
| Mongoloid tipidagi ko‘zlar | Yevropeoid tipidagi ko‘zlar | |
| Yuqori qovoq osilib turadi | Yuqori qovoq odatdagidek | |
| Uzun kipriklar | Qisqa kipriklar | |
| Yaqindan ko‘rish (miopiya) | Me’yor | |
| Uzoqni ko‘rish (gipermetropiya) | Me’yor | |
| Astigmatizm | Me’yor | |
| Jigarrang (och jigarrang va yashil) | Kulrang yoki moviy | |
| Moyillik: kataraktaga | Me’yor | |
| Shabko‘rlik (g‘ira-shirada ko‘rishning susayishi) | Me’yor | |
| Og‘iz | Tilni orqaga bukish qobiliyati | Yo‘q |
| Tilni naycha shaklida o‘rash qobiliyati | Yo‘q | |
| Tug‘ilganda tishlarning mavjudligi | Tug‘ilganda tishlarning bo‘lmasligi | |
| Tishlar va jag‘larning oldinga chiqib turishi | Tishlar va jag‘lar oldinga chiqib turmaydi | |
| Old tishlar orasidagi tirqish | Yo‘q | |
| Tish kariyesiga moyillik | Me’yor | |
| Qalin lablar | Yupqa lablar | |
| Gabsburg labi | Me’yor | |
| Yuz va bosh | Qisqa bosh chanog‘i (braxitsefaliya) | Uzun bosh chanog‘i (dolixotsefaliya) |
| Dumaloq yuz | Cho‘zinchoq yuz | |
| To‘g‘ri iyak | Orqaga qiya iyak | |
| Iyakdagi chuqurcha | Silliq iyak | |
| Yonoqlardagi chuqurchalar | Silliq yonoqlar | |
| Bo‘rtib chiqqan yonoq suyaklari | Me’yor | |
| Sepkillar | Sepkillarning yo‘qligi | |
| Uzun iyak | Qisqa iyak | |
| Keng iyak | Tor va uchli iyak | |
| Ovoz | Soprano ayollarda | Alt |
| Bas erkaklarda | Tenor | |
| Burun | Katta | O‘rtacha yoki kichik |
| Tor, uchli, oldinga turtib chiqqan | Keng | |
| Baland va tor burun qanshari | Past va keng burun qanshari | |
| Qanshari bo‘rtib chiqqan burun | To‘g‘ri yoki bukilgan burun qanshari | |
| Burun uchi to‘g‘riga yo‘nalgan | Puchuq burun | |
| Keng burun teshiklari | Tor burun teshiklari | |
| Quloqlar | Erkin osilib turadigan quloq yumshog‘i | Yopishgan quloq yumshog‘i |
| Quloqning uchi o‘tkir (Darvin bo‘rtig‘i mavjud) | Yo‘q | |
| Quloqlarning kerilib turishi | Me’yor | |
| Eshitish | Mutlaq musiqiy eshitish qobiliyati | Eshitish qobiliyati yo‘q |
| Sochlar | To‘q rangli | Och rangli |
| Malla emas | Malla | |
| Jingalak | To‘lqinsimon | |
| To‘lqinsimon | Tekis | |
| Juda mayda jingalak | Silliq | |
| Soch to‘kilishi (erkaklarda) | Me’yor | |
| Me’yor | Soch to‘kilishi (ayollarda) | |
| Oq soch tutami | Me’yor | |
| «Peshonadagi V shaklli soch chizig‘i («beva cho‘qqisi»)» | Me’yor | |
| Sochning erta oqarishi | Me’yor | |
| Tananing sertukligi | Tanada tukning kamligi | |
| Keng va qalin qoshlar | Me’yor | |
| Qoshlarning tutashligi (sinofriz) | Me’yor | |
| Qo‘llar | O‘naqaylik | Chapaqaylik |
| Ko‘rsatkich barmoq nomsiz barmoqdan uzunroq (erkaklarda) | Ko‘rsatkich barmoq nomsiz barmoqdan uzunroq (ayollarda) | |
| Qo‘l bosh barmog‘i yo‘g‘on va kalta (yassilashgan) | Barmoqning normal tuzilishi (uzunligi me’yorda, qalinligi bir tekis, keng emas) | |
| Tirnoqlar yupqa va yassi | Me’yor | |
| Tirnoqlar juda qattiq | Me’yor | |
| Barmoqlar terisidagi naqshlar ellipssimon | Barmoqlar terisidagi naqshlar aylanasimon | |
| Oyoqlar | Venalarning varikoz kengayishiga moyillik | Me’yor |
| Oyoqning ikkinchi barmog‘i bosh barmoqdan uzunroq | Oyoqning ikkinchi barmog‘i qisqaroq | |
| Bosh barmoqning harakatchanligi yuqori | Me’yor | |
| Teri | Qoramtir teri | Och rangli teri |
| Oq dog‘li teri (piebaldizm) | Terining odatiy rangi | |
| Dumg‘aza sohasidagi pigmentli dog‘ | Yo‘q | |
| Qalin teri | Yupqa teri | |
| Qon | Qon guruhlari A, B va AB | Qon guruhi O |
| Mavjudligi: rezus omili (Rh+) | Yo‘qligi: rezus omili (Rh-) | |
| Modda almashinuvi | Ta’mini sezish: feniltiomochevina | Feniltiomochevina ta’mini seza olmaslik |
| So‘lakka ajratish qobiliyati: agglyutininlar («sekretorlar» deb ataladi) | Bu belgining mavjud emasligi | |
| Ovqat iste’molidan so‘ng siydik bilan ajratish qobiliyati: metanetiol (sarsabil), betanin (lavlagi), β-aminoizomoy kislotasi (katabolizm mahsuloti; boshlang‘ich modda — timin) | Bu belgilarning yo‘qligi | |
| Semirishga moyillik | Yo‘q | |
| Retsessiv turda irsiylanadigan kasalliklar | Me’yor | Fenilketonuriya |
| Me’yor | Moyillik: shizofreniyaga | |
| Me’yor | Moyillik: qandli diabetga | |
| Me’yor | Paragemofiliya (teri va burundan qon ketishiga moyillik) | |
| Me’yor | Albinizm | |
| Me’yor | Pigmentli kseroderma | |
| Me’yor | Tug‘ma kar-soqovlik | |
| Me’yor | Yuqori jag‘da kesuvchi va qoziq tishlarning bo‘lmasligi | |
| Me’yor | O‘roqsimon hujayrali anemiya | |
| Me’yor | Talassemiya | |
| Me’yor | Mukovissidoz | |
| Me’yor | Kistofibroz | |
| Me’yor | Tritanopiya | |
| Me’yor | Anensefaliya | |
| Dominant turda irsiylanadigan kasalliklar | Polidaktiliya | Me’yor |
| Braxidaktiliya | Me’yor | |
| Sindaktiliya | Me’yor | |
| Elliptotsitoz | Me’yor | |
| Araxnodaktiliya | Me’yor | |
| Axondroplaziya | Me’yor | |
| O‘mrov-bosh chanog‘i dizostozi | Me’yor | |
| Kichik oziq tishlarning bo‘lmasligi | Me’yor | |
| Neyrofibromatoz | Me’yor | |
| Ayrim shakllari: aniridiya | Me’yor | |
| Kraniosinostoz | Me’yor | |
| Mioplegiya | Me’yor | |
| Moyillik: podagraga | Me’yor | |
| Giperxolesterinemiya | Me’yor | |
| Ko‘plab teleangiektaziyalar | Me’yor | |