Etanol — etil spirti

Etanol
Etanol
	;
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli; nomlanishi	Etanol, etilgidrat,; metilkarbinol
Qisqartmalar	Spirt
An’anaviy nomlari	Etil spirti
Kimyoviy formulasi	C2H6O
Ratsional formulasi	C2H5OH yoki CH3CH2OH
Fizik xossalari
Agregat holati	Suyuqlik
Molyar massa	46,069 g/mol
Zichlik	0,78945 g/sm3; (20 °C da)[manbada keltirilmagan]
Sirt tarangligi	22,39×10−3 N/m; 20 °C da N/m
Dinamik qovushoqlik	1,2 mPa·s (20 °C da)
Ionlanish energiyasi	10,47 ± 0,01 eV
Issiqlik xossalari
	Harorat
• erish	−114,3 °C
• qaynash	+78,39 °C
• alangalanish	13 °C
• o‘z-o‘zidan alangalanish	+363 °C
Portlash chegaralari	3,28—18,95 %
Uchlamchi nuqta	−114,3 °C; 0,43 mPa
Kritik nuqta	+241 °C; 6,137 MPa
Molyar issiqlik sig‘imi	112,4 J/(mol·K)
	Entalpiya
• hosil bo‘lish	−234,8 kJ/mol
• yonish	−1367 kJ/mol
Bug‘ bosimi	5,95 kPa (20 °C da); 104 gPa (30 °C da); 178 gPa (40 °C da); 293 gPa (50 °C da)
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa	16 ± 0,01
	Eruvchanlik
• suvda	Cheklanmagan
Optik xossalari
Sinish ko‘rsatkichi	1,3611
Tuzilishi
Dipol momenti	(gaz) 1,69 D
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami	64-17-5
PubChem	702
Ro‘yxatga olish EINECS raqami	200-578-6
SMILES	CCO
InChI	InChI=1S/C2H6O/c1-2-3/h3H,2H2,1H3 LFQSCWFLJHTTHZ-UHFFFAOYSA-N
RTECS	KQ6300000
ChEBI	16236
BMT raqami	1170
ChemSpider	682
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya	1 g/m3
LD50	7 060 mg/kg (kalamush, og‘iz orqali); 3 450 mg/kg (sichqon, og‘iz orqali)
Zaharlilik	Metabolit, zaharliligi past
Xavfning qisqacha tavsifi (H)	H225, H319
Ehtiyot choralari (P)	P210, P240, P305+P351+P338, P403+P233
Signal so‘zi	xavfli
GHS piktogrammalari
NFPA 704	3 2 0
	Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
	Vikimedia omboridagi mediafayllar

Etanol (etil spirti, etilgidrat, metilkarbinol, vino spirti yoki alkogol; so‘zlashuvda — spirt), kimyoviy formulasi turli yozilish shakllarida — $C_{2} H_{6} O,$ yoki $C_{2} H_{5} O H,$ yoki $C H_{3} C H_{2} O H$ — organik birikma, birlamchi bir atomli spirtlar sinfiga mansub.

Standart sharoitlardaetanol o‘ziga xos hidga va kuydiruvchi shirinimsi ta’mga ega uchuvchan, yonuvchan, rangsiz, tiniq suyuqlikdir.

Faol tarkibiy qismi alkogolli ichimliklar. U depressant — psixoaktiv moddabo‘lib, markaziy asab tizimi faoliyatini susaytiradi.

Xossalari

Fizik xossalari

Odatdagi sharoitlarda o‘ziga xos hid va kuydiruvchi ta’mga ega, rangsiz, oson oqadigan, uchuvchan suyuqlikdir.

Etil spirtining zichligi 0,789 g/sm³ ( 20 °Cda) bo‘lib, u suvdan yengilroq.

Ko‘plab organik moddalar va ayrim noorganik tuzlar uchun yaxshi erituvchidir.

Absolyutlangan etanolning fizik xossalari (100 %) konsentratsiyasi 95,57 %bo‘lgan rektifikatsiyalangan spirtnikidan biroz farq qiladi. Ularning fizik xossalari deyarli bir xil, biroq son qiymatlari 0,1—0,01 %.

**Etanolning fizik xossalari**
Molekulyar massa	46,069 a. m. b.
Muzlash harorati	−114,15 °C
Qaynash harorati	78,39 °C
Kritik nuqta	241 °C (6,3 MPa bosimda)
Eruvchanlik	Istalgan nisbatda quyidagilar bilan aralashadi: benzol, suv, glitserin, dietil efir, atseton, metanol, sirka kislotasi, xloroform
Sinish ko‘rsatkichi	Sinish ko‘rsatkichi (natriyning D-chizig‘i uchun) 1,3611 (20 °C da); sinish ko‘rsatkichining harorat koeffitsiyenti −4,0⋅10⁻⁴/°C bo‘lib, haroratlar oralig‘ida deyarli o‘zgarmaydi: 10—30 °C)
Standart hosil bo‘lish entalpiyasi ΔH	−234,8 kJ/mol (gaz) (298 K da)
Standart hosil bo‘lish entropiyasi S	281,38 J/mol·K (gaz) (298 K da)
Standart molyar issiqlik sig‘imi C_p	1,197 J/mol·K (gaz) (298 K da)
Erish entalpiyasi ΔH_erish	4,81 kJ/mol
Qaynash entalpiyasi ΔH_qaynash	839,3 kJ/mol

Massasi bo‘yicha aralashma 95,57 % etanol va 4,43 % suvdan iborat azeotrop aralashmadir, ya’ni u haydashda ajralmaydi; normal bosimda qaynash harorati 78,174 °C, bo‘lsa, absolyut etanolning qaynash harorati yuqoriroq — 78,39 °C.

Etanol suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. Bunda dastlabki toza moddalar hajmlarining yig‘indisiga nisbatan aralashma hajmi bir necha foizgacha kamayadi. Masalan, 50 ml etanol bilan 50 ml suv aralashtirilganda 97 ml eritma hosil bo‘ladi. Aralashish jarayonida aralashma biroz qiziydi.

Absolyut etanol −114,5 °Charoratda qotadi. Etanol–suv aralashmasining erish harorati eritmadagi etanol konsentratsiyasi oshgani sayin pasayadi. Uning eng past nuqtasi etanolning massa konsentratsiyasi 93,5 % — bo‘lgan evtektik etanol–suv aralashmasiga to‘g‘ri keladi; bu aralashmaning erish harorati −118 °Cni tashkil etadi. Past, ya’ni −20 °C dan past haroratlarda etanolning suvli eritmasi (96 %) deyarli bug‘lanmaydi va qovushoq suyuqlikka aylanadi. −70°C haroratda u yanada qovushoqlashib, oquvchanligi jihatidan quyuq asalga o‘xshaydi.

To‘yingan bug‘ bosimi

Etanol to‘yingan bug‘ining haroratga bog‘liq bosimi
t	10°C	20°C	30°C	40°C	50°C	60°C	70°C	80°C	90°C	100°C	110°C	120°C	130°C	140°C
P, mm sim. ust.	23,6	43,9	79,2	135,3	222,2	352,7	543,6	809,7	1170,4	1651,5	2280,2	3087,5	4107,9	5380,2
P, 10⁵ Pa	0,0315	0,0585	0,1056	0,1804	0,2962	0,4702	0,7247	1,0795	1,5604	2,2018	3,04	4,1163	5,4767	7,173
P, atm	0,0311	0,0578	0,1042	0,1780	0,2924	0,4641	0,7153	1,0654	1,5400	2,1730	3,0003	4,0625	5,4051	7,0792

−31 dan 78 °C gacha bo‘lgan haroratlarda etanol to‘yingan bug‘ining bosimini quyidagi empirik formula orqali yuqori aniqlikda hisoblash mumkin:

\lg p = 7,81158 - 1918,508 / (252,125 + t),

bu yerda

p

— kPa da ifodalangan bosim;

t

— °C dagi harorat.

Kimyoviy xossalari

Bir atomli spirtlarning odatiy vakili.

Yonuvchan, oson alangalanadi. Yetarli havo bo‘lganda uning tarkibidagi kislorodhisobiga och ko‘kimtir alanga bilan yonadi^{[manba 558 kundan beri ko‘rsatilmagan]}; natijada oksidlanishning quyidagi oxirgi mahsulotlari hosil bo‘ladi — karbonat angidrid va suv:

C_{2} H_{5} O H + 3 O_{2} ⟶ 2 C O_{2} + 3 H_{2} O

.

Bu reaksiya yanada jadal kechadi, ayniqsa toza kislorodda.

Muayyan sharoitlarda (harorat, bosim, katalizatorlar) elementar kislorod yoki boshqa ko‘plab oksidlovchilar yordamida boshqariladigan oksidlanish natijasida atsetaldegid, sirka kislotasi, oksalat kislotasi va ayrim boshqa mahsulotlar hosil bo‘lishi mumkin, masalan:

3 C_{2} H_{5} O H + K_{2} C r_{2} O_{7} + 4 H_{2} S O_{4} ⟶

⟶ 3 C H_{3} C H O + K_{2} S O_{4} + C r_{2} (S O_{4})_{3} + 7 H_{2} O

.

Etanol kuchsiz kislotalik xossalariga ega. Xususan, u kislotalar kabi ishqoriy metallar, shuningdek, magniy, alyuminiy va ularning gidridlaribilan reaksiyaga kirishib, vodorod ajratadi va tuzsimon etilatlar hosil qiladi. Bular odatiy alkogolyatlar:

2 C_{2} H_{5} O H + 2 K ⟶ 2 C_{2} H_{5} O K + H_{2},

C_{2} H_{5} O H + N a H ⟶ C_{2} H_{5} O N a + H_{2}

.

Karbon kislotalar va ba’zi noorganik kislorodli kislotalar bilan qaytar reaksiyaga kirishib, quyidagilarni hosil qiladi — murakkab efirlar:

C_{2} H_{5} O H + R C O O H ⟶ R C O O C_{2} H_{5} + H_{2} O,

C_{2} H_{5} O H + H N O_{2} ⟶ C_{2} H_{5} O N O + H_{2} O

.

hosil qiladi. Galogenvodorodlar (HCl, HBr, HI) bilan qaytar nukleofil almashinish reaksiyalariga kirishadi:

C_{2} H_{5} O H + H X ⟶ C_{2} H_{5} X + H_{2} O

.

HCl bilan katalizatorsiz reaksiya nisbatan sekin kechadi; quyidagi moddalar ishtirokida esa ancha tezlashadi: rux xlorid hamda ayrim boshqa Lyuis kislotalari.

ishtirokida ancha tezlashadi. Galogenvodorodlar o‘rniga gidroksil guruhini galogenga almashtirish uchun fosforning galogenidlari va galogenoksidlari, tionilxlorid hamda boshqa ayrim reagentlardan foydalanish mumkin, masalan:

3 C_{2} H_{5} O H + P C l_{3} ⟶ 3 C_{2} H_{5} C l + H_{3} P O_{3}

.

Etanolning o‘zi ham nukleofil xossalarga ega. Xususan, u faollashtirilgan karrali bog‘larga nisbatan oson birikadi, masalan:

C_{2} H_{5} O H + C H_{2} = C H C N ⟶ C_{2} H_{5} O C H_{2} C H_{2} C N

.

U aldegidlar bilan reaksiyaga kirishib, yarimatsetallar va atsetallarni hosil qiladi:

C_{2} H_{5} O H + R C H O ⟶ R C H (O H) O C_{2} H_{5},

C_{2} H_{5} O H + R C H (O H) O C_{2} H_{5} ⟶ R C H (O C_{2} H_{5})_{2} + H_{2} O

.

O‘rtacha (ko‘pi bilan 120 °Charoratda) konsentrlangan sulfat kislota yoki boshqa kislota xossali suvni tortib oluvchi vositalar bilan qizdirilganda quyidagi modda hosil bo‘ladi — dietil efir:

2 C_{2} H_{5} O H ⟶ C_{2} H_{5} O C_{2} H_{5} + H_{2} O

.

Kuchliroq qizdirishda sulfat kislotaishtirokida, shuningdek, bug‘lar 350—500°C gacha qizdirilgan alyuminiy oksid ustidan o‘tkazilganda chuqurroq degidratlanishsodir bo‘ladi. Bunda etilen:

C_{2} H_{5} O H ⟶ C H_{2} = C H_{2} + H_{2} O

.

hosil bo‘ladi. Alyuminiy oksiddan tashqari yuqori dispersli kumush va boshqa komponentlarni saqlovchi katalizatorlar qo‘llanganda degidratlanishni etilenning elementar kislorod bilan boshqariladigan oksidlanish jarayoni bilan birlashtiriladi; natijada bir bosqichda yetarli unum bilan etilen oksidi olinadi:

2 C_{2} H_{5} O H + O_{2} ⟶ 2 C_{2} H_{4} O + 2 H_{2} O

.

Tarkibida quyidagi elementlarning oksidlari: alyuminiy, kremniy, rux va magniybo‘lgan katalizator ishtirokida etanol bir qator murakkab o‘zgarishlarga uchrab, asosiy mahsulot sifatida butadiyen hosil qiladi (reaksiya S. V. Lebedev):

2 C_{2} H_{5} O H ⟶ C H_{2} = C H - C H = C H_{2} + 2 H_{2} O + H_{2}

.

1932-yilda ushbu reaksiya asosida SSSRda birinchi marta dunyo miqyosida yirik hajmli sintetik kauchuk ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi.

Kuchsiz ishqoriy muhitda yodoform:

C_{2} H_{5} O H + 4 I_{2} + 6 N a H C O_{3} ⟶ C H I_{3} + H C O O N a + 5 N a I + 5 H_{2} O + 6 C O_{2}

.

hosil qiladi. Bu reaksiya o‘xshash reaksiya beradigan boshqa moddalar bo‘lmaganda etanolni sifat va miqdor jihatdan aniqlash uchun ma’lum ahamiyatga ega.

Yong‘in xavfi

Oson alangalanadigan rangsiz suyuqlik; solishtirma yonish issiqligi — 30 MJ/kg (1408 kJ/mol;), hosil bo‘lish issiqligi −239,4 kJ/mol; chaqnash harorati 13 °C (yopiq tigelda), 16 °C (ochiq tigelda); alangalanish harorati 18 °C; o‘z-o‘zidan alangalanish harorati 400 °C; alanga tarqalishining konsentratsiya chegaralari 3,6—17,7 % hajm bo‘yicha; alanga tarqalishining harorat chegaralari: quyi 11 °C, yuqori 41 °C; yonmaydigan gazlarning flegmatizatsiyalovchi minimal konsentratsiyasi, hajmiy %: CO₂ — 29,5, H₂O — 35,7, N₂ — 46; maksimal portlash bosimi 682 kPa; bosim oshishining maksimal tezligi 15,8 MPa/s; yonish tezligi 0,037 kg/(m²·s); alanganing normal tarqalishining maksimal tezligi — 0,556 m/s; alangalanishning minimal energiyasi — 0,246 MJ; kislorodning portlash xavfi tug‘diruvchi minimal miqdori 11,1 % hajm bo‘yicha.

Olinishi

Etanol olishning 2 asosiy usuli mavjud: mikrobiologik (spirtli bijg‘ish) va sintetik (etilennigidratlash usuli).

Bijg‘ish

Etanolni qadimdan olish usuli — mahsulotlarning spirtli bijg‘ishi . Bunda uglevod saqlovchi organik mahsulotlar, jumladan, uglevodlarga boy mahsulotlar (uzum, mevalar va hokazolar) fermentlar achitqilar va bakteriyalarta’sirida bijg‘itiladi. Shunga o‘xshash tarzda kraxmal kartoshka, guruch, makkajo‘xoriham shu usulda qayta ishlanadi. Yoqilg‘i spirti olish uchun shakarqamishdan ishlab chiqarilgan xom shakar va boshqa manbalar ishlatiladi. Reaksiya ancha murakkab bo‘lib, uning natijasini umumiy tenglama bilan ifodalash mumkin:

C_{6} H_{12} O_{6} ⟶ 2 C_{2} H_{5} O H + 2 C O_{2}

.

Bijg‘ish natijasida hosil bo‘lgan eritmada ko‘pi bilan 15 % etanol bo‘ladi, chunki bundan yuqori konsentratsiyada achitqilar yashay olmaydi. Shu usulda olingan etanolni tozalash va konsentrlash lozim, odatda bu distillash orqali amalga oshiriladi.

Etanol olishda ko‘pincha turli shtammlarga mansub achitqilar turi qo‘llanadi: Saccharomyces cerevisiae. Oziqa muhiti sifatida oldindan ishlov berilgan yog‘och qipig‘i va/yoki undan olingan eritma qo‘llanadi.

Biologik xomashyodan spirtni sanoatda ishlab chiqarish

Oziq-ovqat xomashyosidan etil spirti olishning zamonaviy sanoat texnologiyasi quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

Kraxmalli xomashyoni — don (avvalo, javdar va bug‘doy), kartoshka, makkajo‘xori, olma va boshqalarni tayyorlash va maydalash.
Fermentatsiya. Bu bosqichda kraxmal fermentlar yordamida bijg‘iy oladigan shakarlargacha parchalanadi. Buning uchun biotexnologiya yo‘li bilan olingan rekombinant alfa-amilazabiotexnologik yo‘l bilan olingan — glyukoamilaza, amilosubtilin.
Bijg‘ish. Achitqilar shakarlarni bijg‘itishi natijasida braga (bijg‘igan suyuqlik) tarkibida spirt to‘planadi.
Bragani rektifikatsiyalash. Bu jarayon haydash kolonnalarida amalga oshiriladi.

Chiqindilar bijg‘itish sanoatida quyidagilardan iborat: karbonat angidrid, barda (spirt ishlab chiqarish qoldig‘i), efir-aldegid fraksiyasi, sivuxa spirti va sivuxa moylari.

Bijg‘ish va rektifikatsiya qurilmasidan olingan spirt suvsiz bo‘lmaydi; undagi etanol miqdori ko‘pi bilan 95,6 %. Begona aralashmalar miqdoriga qarab quyidagi toifalarga bo‘linadi:

Alfa;
Lyuks;
Ekstra;
bazis;
oliy darajada tozalangan;
1-nav.

Zamonaviy spirt zavodining ishlab chiqarish quvvati bir sutkada taxminan 30 000—100 000 litr spirtni tashkil etadi.

Gidroliz usulida ishlab chiqarish

Sanoat miqyosida etil spirti tarkibida sellyuloza bo‘lgan xomashyodan (yog‘och, somonolinadi, bu xomashyo avval gidrolizlanadi. Hosil bo‘lgan pentozalar va geksozalar aralashmasi spirtli bijg‘itishga yuboriladi. G‘arbiy Yevropa va Amerika mamlakatlarida ushbu texnologiya keng tarqalmagan, ammo SSSR (hozirgi Rossiya)da yem-xashak gidroliz achitqilari va gidroliz etanoli ishlab chiqarish sanoati rivojlangan edi.

Etilenni gidratlash

Sanoatda avvalgi usul bilan bir qatorda etilenni gidratlash jarayoniham qo‘llanadi. Gidratlash ikki sxemada amalga oshiriladi:

300 °C haroratda va 7 MPabosimda bevosita gidratlash; bunda katalizator sifatida ortofosfat kislotasiishlatilib, u silikagel, faollashtirilgan ko‘mir yoki asbest:

C H_{2} = C H_{2} + H_{2} O ⟶ C_{2} H_{5} O H

;

ustiga shimdiriladi; shuningdek, oraliq efir hosil qilish orqali gidratlash sulfat kislotasibilan amalga oshiriladi, so‘ng efir gidrolizlanadi (harorat 80—90 °C va bosim 3,5 MPa)):

C H_{2} = C H_{2} + H_{2} S O_{4} ⟶ C H_{3} C H_{2} O S O_{2} O H

,

C H_{3} C H_{2} O S O_{2} O H + H_{2} O ⟶ C H_{3} C H_{2} O H + H_{2} S O_{4}

.

Bu jarayonda istalmagan yon reaksiya ham sodir bo‘ladi, bunda dietil efir hosil bo‘ladi.

Etanolni tozalash

Etilenni gidratlash yoki bijg‘itish natijasida olingan etanol begona aralashmalar saqlovchi suv-spirt aralashmasidir. Uni sanoat, oziq-ovqat va farmakopeya maqsadlari uchun tozalash zarur. Fraksion haydash usuli taxminan 95,6 % (massa bo‘yicha)konsentratsiyadagi etanolni beradi; haydash bilan ajratib bo‘lmaydigan bu azeotrop aralashma tarkibida 4,4 % suvni (massa bo‘yicha) saqlaydi, qaynash harorati 78,15 °C.

Haydash etanolni yengil uchuvchi va og‘ir organik fraksiyalardan (kub qoldig‘idan) tozalaydi.

Absolyut spirt

Absolyut spirt — tarkibida deyarli suv bo‘lmagan etil spirti. U 78,39 °Cda qaynaydi, kamida 4,43 % suv saqlovchi rektifikatsiyalangan spirt esa 78,15 °Cda qaynaydi. Absolyut spirt tarkibida benzolbo‘lgan suvli spirtni haydash orqali hamda boshqa usullar bilan olinadi. Masalan, spirt suv bilan reaksiyaga kirishuvchi yoki suvni yutuvchi moddalar bilan ishlanadi. Bunday moddalarga so‘ndirilmagan ohak CaO yoki kuydirilgan mis kuporosi CuSO₄.

Qo‘llanilishi

Etanol yoqilg‘i, shuningdek, erituvchi, kimyo sanoati uchun xomashyo, tibbiyotda esa dezinfeksiyalovchi vosita va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Yoqilg‘i

Etanoldan dvigatel yoqilg‘isi sifatida birinchi bo‘lib Genri Fordfoydalangan. U 1890-yillarda etanol bilan ishlaydigan dvigatelli birinchi avtomobilini yaratgan. Spirtlarni dvigatel yoqilg‘isi sifatida ishlatish imkoniyati 1902-yilda ham ko‘rsatildi: Parijdagi tanlovda etanol va uning benzin bilan aralashmalarida ishlaydigan 70 dan ortiq karbyuratorli dvigatel namoyish etildi. Etanol yuqori oktan sonigaega bo‘lgani tufayli benzinli dvigatellarga, ayniqsa siqish darajasi yuqori bo‘lganlariga mos keladi.

Etanoldan yoqilg‘i sifatida, , jumladan, ayrim raketa dvigatellarida foydalanish mumkin (masalan, dunyodagi birinchi seriyali ballistik raketa — Germaniyaning «Fau-2» va dastlabki sovet raketalari uchun; Korolyov loyihalagan — R-1 dan R-5gacha bo‘lganlar ham etanolda ishlagan). Etanol ichki yonuv dvigatellari, maishiy, sayohat va laboratoriya isitish moslamalari (spirt lampalari), sayyohlar hamda harbiy xizmatchilar isitgichlari (platina katalizatorida katalitik avtooksidlanish) uchun ham ishlatiladi. Gigroskopikligitufayli oddiy neft yoqilg‘isi bilan aralashmada cheklangan miqdorda ishlatiladi. Shuningdek, yuqori sifatli yoqilg‘i va benzin komponenti — etil-tert-butil efirolishda qo‘llanadi; bu moddaning qazilma organik xomashyoga bog‘liqligi MTBE.

Kimyo sanoati

Quyidagi kimyoviy moddalarni olish uchun xomashyo sifatida xizmat qiladi: atsetaldegid, dietil efir, tetraetilqo‘rg‘oshin, sirka kislotasi, xloroform, etilatsetat, etilen va boshqalar;
undan keng miqyosda erituvchi sifatida ( lak-bo‘yoq sanoatida, maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqarishda va boshqa ko‘plab sohalarda) foydalaniladi;
quyidagi moddalar tarkibiga kiradi: antifrizlar va oyna yuvish suyuqliklari;
Maishiy kimyoda etanol tozalash va yuvish vositalarida, ayniqsa oyna va santexnika jihozlarini parvarishlashda ishlatiladi. Repellentlar uchun ham erituvchidir.

Tibbiyot

Ta’siriga ko‘ra etil spirtini antiseptiklar;
qatoriga kiritish mumkin. U tashqi tomondan dezinfeksiyalovchi va qurituvchi vosita sifatida ishlatiladi;
97 % li etil spirtining qurituvchi va burishtiruvchi xossalari operatsiya maydonini yoki jarroh qo‘lini ayrim usullar bilan ishlov berishda qo‘llanadi;
erituvchi sifatida dori vositalariuchun, damlamalar, va ekstraktlar o‘simlik xomashyosidan tayyorlash va boshqa maqsadlarda;
konservant damlamalar va ekstraktlar uchun (minimal konsentratsiya 18 %);
ko‘pikni so‘ndiruvchi vosita kislorod berish va o‘pkani sun’iy shamollatish vaqtida;
isituvchi kompresslarda;
tana haroratini fizik usulda pasaytirish uchun, isitma paytida (badanni artish orqali);
dori vositalari yetishmaganda umumiy anesteziyaning tarkibiy qismi sifatida;
shuningdek, ko‘pikni so‘ndiruvchi vosita sifatida o‘pka shishida 33 % li eritma bug‘ini ingalyatsiya qilish yo‘li bilan;
etanol ziddizahar ayrim zaharli moddalar bilan zaharlanganda spirtlar, jumladan, metanol va etilenglikol. Bu ta’sirning sababi shuki, alkogoldegidrogenazafermenti bir nechta substrat (masalan, metanol va etanol) ishtirokida faqat raqobatli oksidlanishni amalga oshiradi. Shu tufayli o‘z vaqtida (metanol/etilenglikoldan deyarli darhol keyin) etanol qabul qilinsa, zaharli metabolitlarning mavjud konsentratsiyasi kamayadi. Metanolda ular — formaldegid va chumoli kislotasi, etilenglikol uchun esa — oksalat kislotasi).

Parfyumeriya va kosmetika

Turli moddalar uchun universal erituvchi va atirlar, odekolonlar, aerozollar va hokazolarning asosiy tarkibiy qismidir. Tish pastalari, shampunlar, dush vositalari va boshqa ko‘plab mahsulotlar tarkibiga kiradi.

Oziq-ovqat sanoati

Suv bilan birga spirtli ichimliklarning asosiy tarkibiy qismidir (aroq, vino, jin, pivo va boshqalar). Shuningdek, bijg‘ish yo‘li bilan olingan, ammo alkogolli ichimlik deb hisoblanmaydigan ayrim ichimliklarda (kefir, kvas, qimiz, alkogolsiz pivo va boshqalar) ham oz miqdorda uchraydi. Yangi kefirdagi etanol miqdori juda oz (0,12 %), ammo uzoq vaqt, ayniqsa issiq joyda saqlansa, 1 % ga yetishi mumkin. Qimizda etanol miqdori 1—3 % ni tashkil etadi (kuchlisida 4,5 %gacha), kvasda esa 0,5 dan 1,2 %.

Oziq-ovqat xushbo‘ylantirgichlari uchun erituvchi. Non-bulka mahsulotlari uchun konservant sifatida, shuningdek, qandolatchilik sanoatida ham ishlatilishi mumkin.

Ro‘yxatga olingan oziq-ovqat qo‘shimchasi E1510.

Etanolning energetik qiymati — 7,1 kkal/g.

Boshqa sohalar

Biologik preparatlarni fiksatsiya qilish va saqlashda ishlatiladi. Dog‘larni, masalan, daraxt smolasidog‘larini ketkazishda qo‘llanadi. Suvli eritmalarining muzlash harorati pastligi tufayli sovitish tizimlarida issiqlik tashuvchi modda bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Etanolning dvigatel yoqilg‘isi tarkibida qo‘llanilishi

Yoqilg‘i etanoli bioetanol va boshqa usullar bilan (masalan, chiqindi plastmassalardan yoki gazdan va shunga o‘xshash usullar bilan) olingan etanolga ajratiladi.

Bioetanol — tarkibida etanol bo‘lgan suyuq yoqilg‘ibo‘lib, u maxsus zavodlarda tarkibida kraxmal-, sellyulozayoki shakarli xomashyodan qisqartirilgan distillashusuli bilan ishlab chiqariladi. Shu yo‘l bilan yoqilg‘i uchun yetarli sifatga erishiladi. Etanoldan tashqari, tarkibida metanol va sivuxa moylariham bo‘lib, shu sababli uni ichish mutlaqo mumkin emas.

Sof shaklda (aniqrog‘i, azeotrop 96,6 %), ko‘pincha esa benzin bilan aralashma (shunday ataladigan gazoxol) yoki dizel yoqilg‘isi.

bilan ishlatiladi. Bioetanolni ishlab chiqarish va ishlatish dunyoning ko‘p mamlakatlarida neftga nisbatan yanada ekologik va qayta tiklanadigan muqobil neftga (havola ishlamaydi).

Bioetanoldan to‘liq foydalanish faqat mos avtomobillar tegishli dvigatelga yoki universal Flex-Fuel (benzin va etanolning istalgan nisbatli aralashmalarida ishlay oladi). Oddiy benzinli dvigatel tarkibida 30 %dan ko‘p bo‘lmagan etanol qo‘shilgan benzinda ishlaydi. Oddiy benzinli dvigatelni moslashtirish mumkin, ammo bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas.

Muammolardan biri — benzin va dizel yoqilg‘isining etanol bilan yetarlicha aralashmasligi. Shu sababli aralashma qatlamlarga ajralib ketadi (past haroratlarda bu doimo yuz beradi). Bu muammo, ayniqsa, sovuq iqlimli mamlakatlarda dolzarb. Hozircha ushbu muammoning yechimi topilmagan.

Etanolning boshqa yoqilg‘ilar bilan aralashmalarining sof etanolga nisbatan afzalligi — namlik kamligi sababli osonroq alangalanishidir. Sof etanol esa (E100 markasi, amalda C₂H₅OH 96,6 %tarkibli) distillash orqali ajratib bo‘lmaydigan azeotrophisoblanadi. Boshqa usullarda ajratish esa iqtisodiy jihatdan foydasiz. Benzin yoki dizel yoqilg‘isiga etanol qo‘shilganda suv alohida qatlam bo‘lib ajraladi.

Turli mamlakatlarda etanol va uning aralashmalaridan transport vositalarida, jumladan, ichki yonuv dvigatellarida foydalanish bo‘yicha quyidagi davlat dasturlari amal qiladi::

Mamlakat	Talablar
Braziliya	Benzinda 22—25 % etanol, dizelda 2 % yoqilg‘i; etanol miqdori ko‘p bo‘lgan markalar (E85, E100) mavjud bo‘lib, ularning bozordagi ulushi bosqichma-bosqich oshirilmoqda. Asosiy manba — shakarqamish. Dunyodagi yoqilg‘i spirti ishlab chiqarishining taxminan 25-30 % i.
AQSH	Etanol va benzin aralashmalarining E85, E10 markalari joriy etilmoqda. Yana boshqa markalarni joriy etish 20 % 2020-yilgacha^{[aniqlashtirish kerak]}. Taxminan 55—60 % jahon yoqilg‘i spirti ishlab chiqarishining shu ulushi.
Venesuela	Benzinda 10 % etanol.
Yevropa Ittifoqi	Majburiy ravishda ~6 % gacha etanol qo‘shiladi, E10 va undan yuqori markalar joriy etilmoqda.
Argentina	Barcha benzin markalariga 5 % etanol qo‘shish majburiy, yuqori miqdorli markalar joriy etilmoqda.
Tailand	5 % etanol — benzindagi minimal ruxsat etilgan miqdor.
Ukraina	Qonunchilikda 5 % 2013-yildan benzinda etanol miqdori va 7 % 2014-yildan uning yangi darajasi belgilangan. Yoqilg‘i quyish shoxobchalarida tarkibida 30 dan 37,2 %
Kolumbiya	Yirik shaharlarda sentabrga qadar 10 % li aralashma 2005-yilda.
Kanada	5 % li aralashma 2010-yildan
Yaponiya	Benzinda 3 % etanol bo‘lishiga ruxsat etiladi, benzin uchun ham bundan kam miqdor mumkin.
Hindiston	Belgilangan maqsad: 20 % bioyoqilg‘i ulushi 2017-yilgacha. Hozir^[qachon?] 5 %^{[aniqlashtirish kerak]}. Juda turli xomashyolardan, jumladan, yog‘och qirindilaridan ishlab chiqariladi.
Avstraliya	Benzindagi etanol miqdori 10 %, dan oshmaydi; E10 markasi.
Indoneziya	Benzinda 10 % spirt.
Filippin	E10 bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Irlandiya	E5—E10 markalari keng qo‘llanadi va ularni joriy etish davom etadi.
Daniya	Irlandiyadagi kabi.
Chili	Avtomobil yoqilg‘isida 2 % etanol bo‘lishiga ruxsat etilgan.
Meksika	Avtomobil yoqilg‘isida 3,2 % bioyoqilg‘i bo‘lishi 2012-yildan majburiy. Amerikada bioyoqilg‘ini eng sust joriy etayotgan mamlakat.

Bioyoqilg‘i ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish katta xarajat talab qiladi, biroq keyin iqtisodiyotga foyda keltiradi. Masalan, yiliga 40 mln gallon etanol ishlab chiqaradigan zavod qurilishi ham iqtisodiyotga katta foyda beradi (misol — AQSH):

) quyidagi natijalarni keltiradi: qurilish paytida 142 mln dollarlik investitsiya;
zavodning o‘zida 41 ta, umumiy iqtisodiyotda esa qo‘shimcha 694 ta ish o‘rni;
Mahalliy don narxini har o‘lchov birligiga 5—10 sentga oshiradi, ya’ni har bushel;
Mahalliy xonadonlar daromadini yiliga 19,6 mln dollarga oshiradi;
O‘rtacha 1,2 mln dollar soliq keltiradi;
Investitsiyalarning rentabelligi yiliga 13,3 %.

2006-yilda etanol sanoati quyidagi mamlakat iqtisodiyotiga hissa qo‘shgan — AQSH:

barcha tarmoqlarda 160231 ta yangi ish o‘rni, shu jumladan qurilishda 20 000 ta ish o‘rni yaratdi;
xonadonlarning daromadini $6,7 milliardga oshirdi;
federal byudjetga $2,7 mlrd va mahalliy byudjetlarga $2,3 mlrd soliq keltirdi.

2006-yilda AQSHda 2,15 milliard bushel^[nima?]^{[aniqlashtirish kerak]} makkajo‘xoriqayta ishlangan; bu 20,5 % yillik makkajo‘xori hosilining miqdorinitashkil etadi. Etanol makkajo‘xori iste’molida uchinchi o‘rinda turadi: makkajo‘xori chorvachilik va eksportdan keyin. AQSHda etanol uchun 15 % hosilning jo‘xori qismi sarflanadi. Etanol ishlab chiqarishning qo‘shimcha mahsuloti — bardabo‘lib, undan ikkilamchi yem-xashak xomashyosisifatida foydalaniladi; undan biogaz.

AQSHda Prezident Bush 2005-yilda imzolagan «Energetika to‘g‘risidagi qonun»ga ko‘ra, 2012-yilgacha har yili dondan 30 milliard litr etanol va 3,8 mlrd litrni sellyulozadan (makkajo‘xori poyalari, sholi somoni, o‘rmon sanoati chiqindilaridan) olish rejalashtirilgan.

Dunyoda yoqilg‘i etanoli ishlab chiqarilishi

Mamlakatlar bo‘yicha yoqilg‘i etanoli ishlab chiqarilishi, mln litr. Ma’lumotlar Renewable Fuels Association Arxivlangan nusxa 17-may 2008-yildagi Wayback Machine.

Mamlakat	2004	2009	2014	2019
AQSH	13 381	40 125	54 131	59 809
Braziliya	15 100	24 900	23 432	32 630
Yevropa Ittifoqi		3 935	5 470	5 451
Xitoy	3 649	2 050	2 404	3 407
Hindiston	1 749	347	587	2 006
Kanada	231	1 100	1 931	1 893
Tailand	280	1 647	1 173	1 590
Argentina	159	—	606	1 098
Rossiya	750	517^{[manba 2131 kundan beri ko‘rsatilmagan]}	—	—
Janubiy Afrika Respublikasi	416	—	—	—
Fransiya	829
Buyuk Britaniya	401
Butun dunyo	40 769	73 948	93 008	110 155

Etanolda ishlaydigan avtomobillar parki

Etanol va benzin aralashmasi E harfi bilan belgilanadi. Undan keyingi raqam etanolning foiz ulushini ko‘rsatadi. E85 tarkibi — 85 % etanol va 15 % benzin.

Tarkibida 20 % gacha etanol bo‘lgan aralashmalarni istalgan avtomobildaishlatish mumkin. Biroq ayrim avtomobil ishlab chiqaruvchilar tarkibida 10 % etanol bo‘lsa, kafolatni cheklaydi. Agar etanol miqdori 20 % dan ortiq bo‘lsa, ko‘p hollarda o‘t oldirish tizimiga o‘zgartirish kiritish talab etiladi, ayniqsa avtomobilda.

Ishlab chiqaruvchilar benzin va E85 da ham ishlay oladigan avtomobillar ishlab chiqaradi. Bunday avtomobillar «Flex-Fuel» deb ataladi. Braziliyada bunday mashinalar «gibrid» deb ataladi. Rus tilida buning alohida nomi yo‘q. Aksar zamonaviy avtomobillar bunday yoqilg‘ini boshidanoq qo‘llab-quvvatlaydi yoki tegishli buyurtma bo‘yicha qo‘shimcha imkoniyat sifatida moslashtiriladi.

2005-yilda AQSHda jami 5 mln dan ortiq avtomobilda gibrid dvigatellar bo‘lgan. 2006-yil oxiriga kelib, AQSHda foydalanilgan 6 mln avtomobil shunday dvigatellarga ega edi. Umumiy avtomobil parki 230 mln avtomobilni tashkil etgan.

1200 ta yoqilg‘i quyish shoxobchasi E85 sotgan (may 2007). Jami AQSHda avtomobil yoqilg‘isini taxminan 170 000 ta yoqilg‘i quyish shoxobchasi sotadi.

Braziliyada taxminan 29 000 ta yoqilg‘i quyish shoxobchasida etanol sotiladi.

Iqtisodiy samaradorlik

Braziliyada etanolning tannarxi (taxminan 0,19 AQSH dollari har litr 2006-yilda) undan foydalanishni iqtisodiy jihatdan foydali qiladi. Arxivlangan nusxa 15-iyul 2014-yildagi Wayback Machine.

Ekologik jihatlar

Bioetanol yoqilg‘i sifatida ko‘pincha issiqxona gazlarimanbai sifatida «neytral» deb ataladi. Uning karbonat angidridbalansi nolga teng, chunki ishlab chiqarishda bijg‘ish va keyingi yonish natijasida ajraladigan CO₂miqdori ilgari atmosferadan uni ishlab chiqarish uchun qo‘llangan o‘simliklartomonidan yutilgan miqdorga teng. Biroq rektifikatsiya etanol jarayoni uchun qo‘shimcha energiya talab etadi; bu energiya an’anaviy usullarda (jumladan, qazilma yoqilg‘ini yoqish orqali ham).

2006-yilda etanoldan foydalanish AQSHda taxminan 8 mln tonna issiqxona gazlari chiqindilarini (CO₂ ekvivalenti hisobida) qisqartirdi, bu yiliga 1,21 mln avtomobildan chiqadigan gaz miqdoriga yaqin.

Xavfsizlik va tartibga solish

Etanol — yonuvchan modda; uning bug‘lari havo bilan aralashganda portlash xavfi tug‘diradi.
Etanol ichilganda inson organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi; etanol iste’moli umr davomiyligini qisqartiradigan eng muhim omillardan biridir.

Ichimlik spirti va uni o‘z ichiga olgan ichimliklarga soliq solish haqida qarang: Alkogolli ichimliklar — Aksiz

Rossiyada

Alkogol mahsulotlari ishlab chiqarish uchun yaroqsiz sintetik, texnik va oziq-ovqat etil spirti Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 234-moddasi va boshqa moddalari maqsadlarida zaharli moddalar ro‘yxatiga kiritilgan.
2005-yildan Rossiyada spirtning chakana savdosi taqiqlangan (Uzoq Shimol hududlari bundan mustasno).
Etanol yonuvchan suyuqlik sifatida xavfli moddalarga kiradi. Texnologik jarayonda 1 tonnadan ortiq etanol ishlatadigan sanoat korxonalari xavfli ishlab chiqarish obyektlari sifatida ro‘yxatdan o‘tishi shart.^{[manbada keltirilmagan]}.

Etanolning inson organizmiga ta’siri

Etanol biokimyosida uning suv va yog‘lar bilan juda keng nisbatlarda eritma hosil qilishi katta ahamiyatga ega. U glyukozaalmashinuvining qo‘shimcha mahsuloti bo‘lib, sog‘lom odam qonida 0,01 % gacha endogen etanol (modda almashinuvi mahsuloti) bo‘lishi mumkin.

Etanol og‘iz orqali qabul qilinganda narkotik va zaharli ta’sir ko‘rsatadi. Uning ta’siri doza, konsentratsiya, organizmga kirish yo‘li va ta’sir davomiyligiga bog‘liq. 2018-yildagi yirik ko‘lamli tadqiqotga ko‘ra, alkogolni muntazam istalgan miqdorda (kuniga 10g dan boshlab) iste’mol qilish organizmga zarar keltiradi, uning xavfsiz dozasi mavjud emas.

Narkotik ta’sir deganda etanolning koma, stupor (karaxtlik), og‘riqni sezmaslik, markaziy asab tizimi faoliyatining susayishi, alkogolli qo‘zg‘alish, odatlanish, shuningdek, narkoz holatini keltirib chiqarish qobiliyati tushuniladi. Etanol ta’sirida yonma-yon yadroda (Nucleus accumbens) endorfinlar ajraladi; alkogolizmga chalinganlarda bu jarayon orbitofrontal po‘stloqda (10-maydon) ham kuzatiladi. Shunga qaramay, huquqiy nuqtayi nazardan etil spirti narkotik deb tan olinmagan, chunki bu modda BMTning 1988-yildagi konvensiyasiga muvofiq nazorat qilinadigan moddalar xalqaro ro‘yxatiga kiritilmagan. Tana massasiga nisbatan ma’lum dozalar va konsentratsiyalarda u o‘tkir zaharlanish va o‘limga sabab bo‘ladi.

Etanolning asosiy metaboliti — atsetaldegid zaharli, mutagen va ehtimol, kanserogen modda hisoblanadi. Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalar atsetaldegidning kanserogenligini tasdiqlovchi dalillarni bergan. Bundan tashqari, atsetaldegid zararlaydi: DNKni.

Etanolni uzoq vaqt davomida iste’mol qilish quyidagi kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin: jigar sirrozi, gastrit, nekrozlovchi pankreatit, oshqozon yarasi, ko‘krak bezi saratoni, oshqozon saratoni va qizilo‘ngach saratoni (ya’ni etanol kanserogen hisoblanadi), gemolitik anemiya, arterial gipertenziya, insult, shuningdek, yurak ishemik kasalligi^:159bilan kasallangan kishilarda to‘satdan o‘limga hamda modda almashinuvida jiddiy buzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin^:157. Alkogol bolada asab tizimining tug‘ma nuqsonlari yuzaga kelishi va o‘sishdan orqada qolish xavfini oshiradi.

Etanolni iste’mol qilish oksidlovchi shikastlanishga uchragan neyronlarning bosh miyada nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin; bunda gematoensefalik to‘siqning zararlanishi muhim rol o‘ynaydi.

Alkogolli ichimliklarni suiiste’mol qilish klinik depressiya va alkogolizmga olib kelishi mumkin.

Dori vositalarini qabul qilish vaqtida alkogolli ichimlik iste’mol qilish juda nomaqbul, chunki alkogol dorilarning ta’sirini o‘zgartiradi va hayot uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Alkogolli ichimliklarning farmakoterapiya natijalariga salbiy ta’siri turlicha bo‘lib, bemorning individual xususiyatlari, sezuvchanligi va kasallik og‘irligiga bog‘liq. Biroq barcha holatlarda dori qabul qiladigan va alkogol iste’mol qiladigan bemorlarda farmakoterapiyaning samarasi pasayadi, ba’zan esa butunlay yo‘qoladi.^:157,159.

Endogen etanol

Etanol oz miqdorda (kuniga taxminan 3 gramm, qonda 0,0004-0,0008 promille qonda) me’da- ichak yo‘li bo‘shlig‘ida mikroorganizmlar ishtirokidagi fermentatsiya natijasida uglevodli ovqatdan sintezlanishi mumkin (shartli endogen alkogol). «Avtopivo zavodi» sindromida («o‘z-o‘zidan mast bo‘lish sindromi») ovqat hazm qilish tizimidagi endogen fermentatsiya natijasida odamni mast qiladigan miqdorda etanol hosil bo‘ladi. Me’yoriy endogen alkogol miqdori gaz analizatorining xatolik darajasidan o‘n baravar kichik bo‘lgani uchun yo‘l-patrul tizimidagi tibbiy asboblar bilan aniqlab bo‘lmaydi.

Ayrim tadqiqotchilar etanolning inson organizmi to‘qimalarida bevosita sintezlanishiga olib keladigan biokimyoviy reaksiyalar mavjudligini (haqiqiy endogen etanolni) ehtimol deb ko‘rganlar. Ushbu taxminlar faqat nazariy xarakterga ega yoki bilvosita va qisman bahsli ma’lumotlarga asoslangan; haqiqiy endogen etanolning mavjudligi hanuz isbotlanmagan.

Endogen etanol ham ekzogen etanol kabi organizmda turli biokimyoviy tizimlar yordamida metabolizmga uchraydi. alkogoldegidrogenaza fermentining topilishi haqiqiy endogen etanol mavjudligining bilvosita dalili hisoblanadi. Turli a’zo va to‘qimalar hujayralarida haqiqiy endogen etanol borligi haqidagi taxmin esa etanolning inson, hayvonlar va hatto o‘simliklarning normal metabolizmidagi o‘rni haqida savol tug‘diradi.

Bug‘larini nafasga olish xavfi

Etanol bug‘lari yetarlicha yuqori konsentratsiyada nafasga olinganda ham sog‘liqqa zarar yetkazishi mumkin. Rossiya Federatsiyasida ushbu modda uchun ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya: 1000 mg/m³ (smena davomida o‘rtacha, 8 soat uchun) va 2000 mg/m³ (bir martalik maksimal qiymat). Xavflilik tasnifiga ko‘ra etil spirti 4-sinfga (kam xavfli modda) kiritilgan.

Etanol turlari va markalari

Rektifikat — rektifikatsiyausulida olingan spirt. Quvvati 91÷96.6 %.
Distillyat — distillash usulida olingan spirt. Quvvati 60÷90 %.
Absolyutlangan etil spirti — spirt miqdori >99,9 %.
Tibbiy spirt etanolning alohida turi emas. Odatda bu 95÷96 % li suyultirilgan rektifikatsiyalangan etil spirtidir. Ba’zan tibbiy asboblarni dezinfeksiya qilish uchun 70 % gacha suyultirilib, antiseptik sifatida ishlatiladi.

«Rektifikat spirt» va «distillyat spirt» atamalari faqat spirtni haydash usulini anglatadi. Ular ikki usul bilan olingan spirtning quvvati yoki tarkibini (aralashmalar miqdorini) belgilamaydi.

Nomlarning etimologiyasi

Ushbu modda uchun bir necha nom qo‘llanadi. Texnik jihatdan eng to‘g‘ri atama — etanol yoki etil spirti. Biroq alkogol, vino spirti yoki shunchaki spirtnomlari ham keng tarqalgan. Holbuki, spirtlar yoki alkogollar — bundan ancha keng modda sinfidir.

«Etanol» atamasining etimologiyasi

Quyidagi nomlar: etanol va etil spirti ushbu birikma asosida etil — radikal bo‘lib, etanradikali borligini bildiradi. Nomdagi spirt (ya’ni -olqo‘shimchasi) gidroksil guruhi (-OH)mavjudligini ko‘rsatadi. Bu guruh spirtlarga xosdir.

«Alkogol» atamasining etimologiyasi

« alkogol » nomi quyidagi so‘zdan kelib chiqqan: arab. الكحل‎ al-kuhul, u sublimatsiya orqali olingan mayda kukun, kukunsimon surma, ko‘z qovoqlarini bo‘yash uchun kukundegan ma’noni bildiradi. O‘rta asrlar lotin tilida lot. alcohol so‘zi kukunlar va distillangan suvni anglatgan.

Rus tiliga «alkogol» so‘zi quyidagi nemischa shakl orqali kirgan: nem. Alkohol. Biroq rus tilida uning arxaizmsifatida, ehtimol, omonim shakli ham «mayda kukun» ma’nosida saqlanib qolgan.

«Spirt» so‘zining etimologiyasi

Etanolning vino spirti degan nomi quyidagi tildan olingan: lot. spiritus vini — «vino ruhi» degani. «Spirt» so‘zi rus tiliga ingliz tilidagi quyidagi shakl orqali kirgan: ingl. spirit.

Ingliz tilida «spirt» so‘zi ushbu ma’noda XIII asr o‘rtalaridayoq ishlatilgan, 1610-yildan boshlab esa alkimyogarlar uni uchuvchan moddalarni belgilash uchun qo‘llay boshlagan; bu lotincha «spiritus» so‘zining asosiy («bug‘lanish») ma’nosiga mos keladi. 1670-yillarga kelib so‘zning ma’nosi «alkogol ulushi yuqori bo‘lgan suyuqliklar»gacha toraygan, uchuvchan suyuqliklar esa efirlar deb atala boshlagan.

Shuningdek, qarang «Spirtlar» maqolasida nomning etimologiyasi.

Adabiyotlar

Bouden B. S. Etil spirti // Kimyoviy ensiklopediya : 5 jildli asarda / Bosh muharrir N. S. Zefirov. — Moskva: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1998. — Jild 5: Triptofan — Yatrokimyo. — B. 501—503. — 783 b. — 10 000 nusxa — ISBN 5-85270-310-9.

Havolalar

GOST 31763-2012 Arxivlangan nusxa 20-iyul 2017-yildagi Wayback Machine. Vino spirti. Texnik shartlar.
GOST 3639-79 Arxivlangan nusxa 14-iyun 2018-yildagi Wayback Machine. Suv-spirt eritmalari. Etil spirti konsentratsiyasini aniqlash usullari.