Elektromagnit nurlanish (EMN) — fazoda tarqaladigan, holati o‘zgaruvchi elektromagnit maydon hodisasidir. Uni elektromagnit to‘lqin yoki fotonlar oqimi sifatida talqin qilish mumkin; bu ko‘rib chiqilayotgan masalaning xususiyatiga bog‘liq.

O‘zaro ta’sirlashayotgan elektr zaryadlari yoki ularning notekis harakati hosil qiladigan elektromagnit maydonlar orasida nurlanish deb o‘z manbalaridan — harakatlanuvchi zaryadlardan — eng uzoqqa tarqala oladigan va masofa ortishi bilan eng sekin susayadigan o‘zgaruvchan elektromagnit maydonlar qismiga aytiladi.

Elektromagnit spektr quyidagilarga bo‘linadi:

• radioto‘lqinlar (o‘ta uzun to‘lqinlardan boshlab)
• mikroto‘lqinli nurlanish
• teragersli nurlanish
• infraqizil nurlanish
• ko‘rinadigan nurlanish (yorug‘lik)
• ultrabinafsha nurlanish
• rentgen nurlanishi
• gamma-nurlanish (quyiga va rasmga qarang).

Elektromagnit nurlanish deyarli barcha muhitlarda tarqala oladi. Vakuumda (elektromagnit to‘lqinlarni yutuvchi yoki chiqaruvchi moddalar va jismlardan xoli fazoda) elektromagnit nurlanish istalgancha katta masofaga susaymasdan tarqaladi. Biroq ayrim hollarda u modda bilan to‘lgan fazoda ham yetarlicha yaxshi tarqaladi (bunda uning xatti-harakati bir oz o‘zgaradi).

Elektromagnit nurlanish, avvalo, o‘zining spektral tarkibi bilan tavsiflanadi. Ushbu bo‘limda quyida monoxromatik nurlanish, ya’ni chastotasi o‘zgarmas elektromagnit nurlanish ko‘rib chiqiladi (murakkabroq signallar ana shunday monoxromatik tarkibiy qismlardan shakllanadi).

Elektromagnit to‘lqin sifatida talqin qilinadigan elektromagnit nurlanishning asosiy xususiyatlariga chastota ${\displaystyle \omega }$ (yoki ${\displaystyle f=\omega /2\pi }$), to‘lqin vektori ${\displaystyle \overrightarrow{k}}$, to‘lqin uzunligi ${\displaystyle \lambda =2\pi /k}$, qutblanish, maydonning elektr tashkil etuvchisi amplitudasi ${\displaystyle E_m}$ (magnit tashkil etuvchisining amplitudasi esa u bilan quyidagicha bog‘langan: ${\displaystyle H_m=({\epsilon }_0\epsilon /{\mu }_0\mu {)}^{1/2}{E}_m}$, bu yerda ${\displaystyle {\epsilon }_0}$ va ${\displaystyle {\mu }_0}$ — elektr va magnit doimiylari, ${\displaystyle \epsilon }$, ${\displaystyle \mu }$ — dielektrik va magnit singdiruvchanliklaridir (muhit uchun). ${\displaystyle \omega =\omega (\overrightarrow{k})}$, ya’ni dispersiya munosabati deb ataladigan bog‘lanish muhit xossalari bilan belgilanadi; vakuum uchun ${\displaystyle \omega (k)=ck}$, bu yerda ${\displaystyle c}$ — yorug‘lik tezligi.

Dispersiya munosabatidan elektromagnit to‘lqinning guruhiy ${\displaystyle v_g=d\omega /dk}$ va fazaviy ${\displaystyle v_p=\omega /k}$ tezliklari ifodalanadi. Guruhiy tezlik elektromagnit nurlanish vakuumda tarqalganda yorug‘lik tezligiga teng bo‘ladi, boshqa muhitlarda esa bu tezlik kichikroq. Fazaviy tezlik elektromagnit nurlanishning vakuumda tarqalishida ham yorug‘lik tezligiga teng bo‘ladi, turli muhitlarda esa undan kichik ham, yorug‘lik tezligidan katta ham bo‘lishi mumkin.

Vakuumda yoki bir jinsli izotrop muhitda to‘lqin vektori, elektr maydon kuchlanganligi vektori ${\displaystyle \overrightarrow{E}}$ va magnit maydon kuchlanganligi vektori ${\displaystyle \overrightarrow{H}}$ bir-biriga perpendikulyar bo‘ladi. Bunda to‘lqin ko‘ndalang hisoblanadi, chunki ${\displaystyle \overrightarrow{E}}$ va ${\displaystyle \overrightarrow{H}}$ to‘lqin tarqalishi yo‘nalishiga perpendikulyar tebranadi. Elastik (tovush) to‘lqinlardan farqli ravishda, elektromagnit nurlanish manbadan qabul qilgichga vakuum orqali ham uzatilishi mumkin. To‘lqin frontining shakli (sferik, tekis va boshqalar) nurlanish manbasidan uzoqlikka bog‘liq; katta masofalarda to‘lqin ko‘pincha tekis deb qaraladi.

To‘lqin-zarracha xossalarining ikkiyoqlamaligi haqidagi konsepsiyada elektromagnit nurlanishning muqobil talqini uni zarrachalar — fotonlar oqimi sifatida qaraydi. Bunda har bir foton ${\displaystyle \hslash \omega }$ energiya tashishi, (vakuumda bo‘lsa) ${\displaystyle c}$ tezlik bilan ${\displaystyle \overrightarrow{k}/k}$ yo‘nalishda harakatlanishi, oqim zichligi ${\displaystyle dN/dAdt\cdot \overrightarrow{k}/k}$ ([m⁻²s⁻¹], ${\displaystyle A}$ — yuza, ${\displaystyle t}$ — vaqt) esa to‘lqin talqinidagi o‘rtacha uzatiladigan quvvatga [J${\displaystyle \cdot }$m⁻²s⁻¹] bo‘lgan to‘lqin talqinidagi o‘rtacha uzatiladigan quvvatga (yetarlicha uzoq vaqt davomida o‘rtachalashtirilgan Poynting vektori) teng bo‘lgan quvvatni ${\displaystyle \hslash \omega }$ ga bo‘lish bilan aniqlanadi; bunda fotonlar konsentratsiyasi [m⁻³] quyidagiga teng: ${\displaystyle c^{-1}dN/dAdt}$.

Elektromagnit nurlanishni chastota diapazonlariga ajratish qabul qilingan (jadvalga qarang). Diapazonlar o‘rtasida keskin o‘tish chegaralari yo‘q, ular ba’zan ustma-ust tushadi, chegaralar esa shartlidir. Nurlanishning (vakuumdagi) tarqalish tezligi o‘zgarmas bo‘lgani sababli uning tebranish chastotasi to‘lqin uzunligi bilan qat’iy bog‘liq. Turli chastotali elektromagnit nurlanish modda bilan turlicha ta’sirlashadi. Radioto‘lqinlarning nurlanish va yutilish jarayonlarini odatda klassik elektrodinamika munosabatlari yordamida tasvirlash mumkin; biroq optik diapazondagi to‘lqinlar va, ayniqsa, yuqori energiyali nurlar uchun ularning kvant tabiatini hisobga olish zarur.

Energiya turlari:
	Mexanik	Potensial  Kinetik
‹♦›	Ichki
	Elektromagnit	Elektr  Magnit
	Kimyoviy
	Yadro
${\displaystyle G}$	Gravitatsion
${\displaystyle \mathrm{\emptyset }}$	Vakuum
Faraziy turlari:
${\displaystyle }$	Qorong‘i
Shuningdek qarang: Energiyaning saqlanish qonuni

O‘ta qisqa radioto‘lqinlar quyidagi turlarga ajratiladi: metrli, detsimetrli, santimetrli, millimetrli va detsimillimetrli to‘lqinlar (giperyuqori chastotalar, GYuCh, 300—3000 GGs); bular umumqabul qilingan tasnifdagi standart radioto‘lqin diapazonlaridir. Boshqa tasnifga ko‘ra, ushbu diapazonlardan metrli to‘lqinlar mustasno bo‘lib, qolganlari mikroto‘lqinlar yoki o‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) to‘lqinlar deb ataladi.^{[ishonchli bo‘lmagan manba]}.

Ionlashtiruvchi elektromagnit nurlanish. An’anaviy ravishda bu guruhga rentgen va gamma-nurlanish kiritiladi, garchi qat’iy aytganda, atomlarni kuchsiz darajada ultrabinafsha nurlanish hamda undan ham zaifroq darajada ko‘rinadigan yorug‘lik ham ionlashtira oladi. Optik va ultrabinafsha lazerlarning ishlash tamoyili shunga asoslangan, biroq sezilarli ta’sirga erishish uchun oqim quvvati ham ancha katta bo‘lishi kerak. Rentgen va gamma-nurlanish sohalari chegaralarini faqat shartli ravishda belgilash mumkin. Umumiy mo‘ljal sifatida rentgen kvantlarining energiyasi 20 eV — 0,1 MeV oralig‘ida, gamma-kvantlarning energiyasi esa 0,1 MeV dan yuqori deb olinadi. Tor ma’noda gamma-nurlanishni atom yadrosi, rentgen nurlanishini esa pastki orbitalardan elektron chiqarib yuborilganda atomning elektron qobig‘i hosil qiladi. Biroq bu tasnif atomlar va yadrolar ishtirokisiz hosil bo‘ladigan yuqori energiyali nurlanishga (masalan, sinxrotron yoki tormozlanish nurlanishiga).

Ko‘rinadigan nurlanish (optik nurlanish)

Asosiy maqola: Ko‘rinadigan nurlanish

Ko‘rinadigan, infraqizil va ultrabinafsha nurlanishlar birgalikda keng ma’noda spektrning optik sohasini tashkil etadi. Bu sohani alohida ajratish nafaqat tegishli qismlarning spektrda yaqinligi, balki ularni o‘rganishda qo‘llanadigan asboblar o‘xshashligi bilan ham bog‘liq; bu asboblar tarixan asosan ko‘rinadigan yorug‘likni tadqiq etish uchun yaratilgan (linzalar va ko‘zgular — nurlanishni fokuslash uchun; prizmalar, difraksion panjaralar, interferension asboblar — nurlanishning spektral tarkibini o‘rganish uchun va boshqalar).

Optik sohadagi to‘lqinlar chastotalari allaqachon atomlar va molekulalarning xususiy chastotalariga yaqin, ularning to‘lqin uzunliklari esa molekulalar o‘lchamlari va molekulalararo masofalar bilan taqqoslanadi. Shu sababli bu sohada moddaning atom tuzilishi bilan bog‘liq hodisalar muhim ahamiyat kasb etadi. Xuddi shu sababga ko‘ra, yorug‘likning to‘lqin xossalari bilan birga kvant xossalari ham namoyon bo‘ladi.

Optik nurlanishning eng mashhur manbasi — Quyosh. Uning yuzasi (fotosfera) 6000 K haroratgacha qizigan va yorqin oq yorug‘lik chiqaradi (Quyosh nurlanishining uzluksiz spektridagi maksimum 550 nm bo‘lib, «yashil» sohaga — ko‘zning eng yuqori sezgirligi joylashgan sohaga to‘g‘ri keladi). Biz shu yerda, ya’ni bunday yulduz yaqinida tug‘ilganimiz sababli elektromagnit nurlanish spektrining shu qismini bevosita sezgi organlarimiz orqali idrok etamiz.

Optik diapazondagi nurlanish, jumladan, jismlar qizdirilganda (infraqizil nurlanish issiqlik nurlanishi deb ham ataladi), atom va molekulalarning issiqlik harakati natijasida yuzaga keladi. Jism qancha ko‘p qizisa, uning nurlanish spektri maksimumi joylashgan chastota shuncha yuqori bo‘ladi (qarang: Vin siljish qonuni). Muayyan darajagacha qizdirilganda jism ko‘rinadigan diapazonda yorug‘lik chiqara boshlaydi (cho‘g‘lanish): avval qizil, keyin sariq va hokazo. Aksincha, optik spektr nurlanishi jismlarga issiqlik ta’sirini ko‘rsatadi (qarang: Bolometriya).

Optik nurlanish kimyoviy va biologik reaksiyalar davomida ham hosil bo‘lishi va qayd etilishi mumkin. Optik nurlanishni qabul qiluvchi eng mashhur kimyoviy reaksiyalardan biri fotografiyada qo‘llanadi. Yer yuzidagi aksariyat tirik mavjudotlarning energiya manbasi fotosintez — Quyoshning optik nurlanishi ta’sirida o‘simliklarda kechadigan biologik reaksiyadir.

• Yorug‘likning dastlabki to‘lqin nazariyalari (ularni elektromagnit nurlanish haqidagi eng qadimgi nazariyalar deb hisoblash mumkin) kamida Gyuygens davriga borib taqaladi; o‘sha davrdayoq ular miqdoriy jihatdan sezilarli rivojlangan edi. 1678-yilda Gyuygens «Yorug‘lik haqida risola» (fransuzcha Traité de la lumière^[inglizcha]) asarini — yorug‘likning to‘lqin nazariyasi bayonini yaratdi. U yana bir muhim asarini 1690-yilda nashr etdi; unda qaytish, sinish va qo‘sh nur sinishi hodisalarining Islandiya shpatidagi sifat nazariyasini, bugungi fizika darsliklarida beriladigan shaklda, bayon qildi. U Gyuygens prinsipi, bu prinsip to‘lqin frontining harakatini o‘rganishga imkon beradi; keyinchalik uni Frenel (Gyuygens — Frenel prinsipi) takomillashtirdi. Bu prinsip yorug‘likning to‘lqin nazariyasi va difraksiya nazariyasida muhim rol o‘ynadi. 1660—1670-yillarda yorug‘likning fizik nazariyasiga muhim nazariy va tajribaviy hissa qo‘shgan olimlar orasida Nyuton va Guk ham bor edi..
• Ko‘p qoidalar M. V. Lomonosovning korpuskulyar-kinetik nazariyasida (1740—1750-yillar) elektromagnit nazariyaning bir qator postulatlaridan oldin shakllangan: zarrachalarning aylanma («girdobli») harakati — elektron bulutining dastlabki tasavvuri, yorug‘likning to‘lqin («tebranuvchi») tabiati, uning elektr hodisalari bilan umumiyligi, issiqlik nurlanishidan farqlanishi va hokazo.
• So‘ng 1800-yilda ingliz olimi U. Gershel kashf etgan nurlanish — infraqizil nurlanish.
• Keyin 1801-yilda Ritter kashf etgan nurlanish — ultrabinafsha nurlanish.
• Elektromagnit to‘lqinlarning mavjudligini ingliz fizigi Faradey aynan 1832-yilda bashorat qildi.
• Keyin 1865-yilda ingliz fizigi J. Maksvell elektromagnit maydon nazariyasini yaratishni yakunladi. Bu klassik (nokvant) fizikaning elektromagnit maydon nazariyasi bo‘lib, u uni qat’iy matematik shaklda ifodaladi va shu asosda elektromagnit to‘lqinlarning mavjudligini ishonchli asoslab berdi, ularning tarqalish tezligini ham aniqladi (bu qiymat o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan yorug‘lik tezligiga ancha mos kelardi). Bu esa yorug‘lik elektromagnit to‘lqin degan taxminni asoslash imkonini berdi.
• Keyinchalik 1888-yilda nemis fizigi Gers Maksvell nazariyasini tajribada tasdiqladi. Qizig‘i shundaki, Gers bu to‘lqinlarning mavjudligiga ishonmagan va tajribasini Maksvell xulosalarini rad etish maqsadida o‘tkazgan.
• 8-noyabr 1895-yilda Rentgen ultrabinafsha nurlanishga qaraganda qisqaroq to‘lqinli elektromagnit nurlanishni kashf etdi; keyinchalik bu nurlanish rentgen nurlanishi deb ataldi.
• XIX asr oxirida belarus olimi, professor Ya. Narkevich-Iodko dunyoda birinchi bo‘lib gaz razryadli plazmaning elektromagnit nurlanishidan tirik organizmlarni elektrografik tasvirlash (vizuallashtirish), ya’ni amaliy tibbiyot ehtiyojlari uchun foydalanish imkoniyatlarini o‘rgandi.
• Shuningdek, 1900-yilda Pol Vilyar radiy nurlanishini o‘rganish jarayonida gamma-nurlanishni kashf etdi.
• Yana 1900-yilda Plank nazariy tadqiqotlarda mutlaq qora jism nurlanishini o‘rganib, elektromagnit nurlanish jarayonining kvantlanishini kashf etdi. Bu ish kvant fizikasining boshlanishiga asos bo‘ldi.
• Shundan so‘ng, 1905-yildan Eynshteyn, keyin esa Plank ham foton tushunchasi shakllanishiga olib kelgan qator ishlarni e’lon qildilar. Bu elektromagnit nurlanish kvant nazariyasining yaratilishiga asos bo‘ldi.
• Nurlanishning kvant nazariyasi va uning modda bilan o‘zaro ta’siriga oid keyingi tadqiqotlar oxir-oqibat kvant elektrodinamikasining hozirgi ko‘rinishda shakllanishiga olib keldi. Bu ishlar XX asrning o‘rtalaridagi ko‘plab yetakchi fiziklar tomonidan bajarilgan. Elektromagnit nurlanish va uning modda bilan o‘zaro ta’sirining kvantlanishi masalalarida Plank hamda Eynshteyndan tashqari Boze, Bor, Geyzenberg, de Broyl, Dirak, Feynman, Shvinger, Tomonaga.

Elektromagnit diapazondagi nurlanish ma’lum darajalarda inson, boshqa hayvonlar va tirik organizmlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, shuningdek, elektr qurilmalarining ishlashiga noxush ta’sir qilishi mumkin. Ionlashtirmaydigan nurlanishning turli turlari (elektromagnit maydonlar, EMM) turlicha fiziologik ta’sir ko‘rsatadi. Amaliyotda magnit maydon (doimiy va deyarli doimiy, impulsli), yuqori chastotali hamda o‘ta yuqori chastotali nurlanish, lazer nurlanishi, yuqori kuchlanishli uskunalarning sanoat chastotasidagi elektr va magnit maydonlari va boshqalar alohida diapazon sifatida ajratiladi.

• Fizika. Katta ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 4-nashr. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1999. — 874—876-betlar. ISBN 5-85270-306-0 (KRE)
• Kudryashov Yu. B., Perov Yu. F., Rubin A. B. Radiatsion biofizika: radiochastotali va mikroto‘lqinli elektromagnit nurlanish. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — M.: FIZMATLIT, 2008. — 184 bet. — ISBN 978-5-9221-0848-5
• Petrusevich Yu. M. Nurlanish (radiatsiya) // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda  / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — J. 9 : Ibn Rushd — Iordan. — B. 35—36. — 483 bet : rasmlar.

• Buligin V. S. Elektromagnit to‘lqinlar // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda]  / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
• Elektromagnit nurlanishning inson organizmiga ta’siri.
• Havo elektr uzatish liniyalarining elektromagnit maydonlari odamlar, hayvonlar va o‘simliklarga qanday ta’sir qiladi.
• Elektromagnit to‘lqinlar: nima, xususiyatlari, formulalari va qo‘llanilishi.
• Pochechuyeva, Olga. Elektromagnit qiynoq. Noqonuniy elektromagnit va lazer ta’siridan jabrlanganlar. «Advokat gazetasi», № 23 (328), 1–15-dekabr 2020-yil.