| El-Ninyo | |
|---|---|
1997-yildagi El-Ninyo (TOPEX) | |
| Okean | Tinch okeani |
| Turi | iliq |
El-Ninyo (isp. El Niño — «go‘dak, o‘g‘il bola»), yoki Janubiy ossillyatsiya (isp. El Niño-Oscilación del Sur) — ekvatorial hududda Tinch okeani suvining sirtqi qatlami haroratidagi tebranish bo‘lib, iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tor ma’noda El-Ninyo — Janubiy ossillyatsiyaning iliq sirtqi suvlar sharqqa siljiydigan bosqichidir. Bunda passat shamollari zaiflashadi yoki butunlay to‘xtaydi, apvelling Tinch okeanining sharqiy qismida, Peru sohillari yaqinida sekinlashadi. Ossillyatsiyaning qarama-qarshi bosqichi La-Ninya (isp. La Niña — «go‘dak qiz, qizaloq»).
Ossillyatsiya odatda 3 yildan 8 yilgacha davom etadigan davriylikka ega, biroq El-Ninyoning kuchi va davomiyligi amalda juda o‘zgaruvchan. Masalan, 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 va 1997—1998-yillarda El-Ninyoning kuchli bosqichlari kuzatilgan. 1991—1992, 1993 va 1994-yillarda esa hodisa tez-tez takrorlangan bo‘lsa-da, nisbatan kuchsiz bo‘lgan. 1997—1998-yillardagi El-Ninyo shu qadar kuchli ediki, jahon jamoatchiligi va ommaviy axborot vositalari e’tiborini tortgan. O‘sha davrda Janubiy ossillyatsiyaning global iqlim o‘zgarishlari bilan bog‘liqligi haqidagi nazariyalar ham keng tarqalgan. 1980-yillarning boshidan buyon El-Ninyo 1986—1987 va 2002—2003-yillarda ham yuz bergan.
1999-yilda Hind okeanidakashf etilgan shunga o‘xshash hodisa ommaviy axborot vositalarida ba’zan quyidagicha ataladi: «Hind okeani Ninyosi».
Tavsif
Peruning g‘arbiy sohillaridagi odatiy sharoit janubdan suv olib keluvchi sovuq Peru oqimi bilan belgilanadi. Oqim ekvator bo‘ylab g‘arbga burilgan joylarda chuqur okean botiqlaridan ko‘tarilish jarayoni natijasida sovuq va biogen moddalarga boy suvlar yuzaga chiqadi. Bu plankton va okeandagi boshqa hayot shakllarining faol rivojlanishiga yordam beradi. Sovuq oqimning o‘zi Peruning ushbu qismida qurg‘oqchil iqlimni shakllantirib, cho‘llarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Passat shamollari qizigan sirtqi suv qatlamini Tinch okeanining tropik g‘arbiy qismiga suradi. Bu yerda tropik iliq suv havzasi (TISH) deb ataladigan hudud shakllanadi. Unda suv 100—200 m chuqurlikkacha isigan bo‘ladi. Uoker atmosfera sirkulyatsiyasipassat shamollari ko‘rinishida namoyon bo‘lib, Indoneziya hududidagi past atmosfera bosimi bilan birgalikda Tinch okeanining bu yerda sathi sharqiy qismiga nisbatan 60 sm baland bo‘lishiga olib keladi. Suv harorati bu hududda 29—30 °C ga yetsa, Peru sohillarida 22—24 °C ni tashkil etadi.
Ammo El-Ninyo boshlanganda hammasi o‘zgaradi. Passat shamollari zaiflashadi, tropik iliq suv havzasi yoyilib ketadi va Tinch okeanining ulkan maydonida suv harorati ko‘tariladi. Peru yaqinida sovuq oqim o‘rnini g‘arbdan Peru sohillariga tomon harakatlanadigan iliq suv massasi egallaydi, apvelling zaiflashadi, baliqlar ozuqa yetishmasligidan nobud bo‘ladi, g‘arbiy shamollar esa cho‘llarga nam havo massalarini va hatto toshqinlarga sabab bo‘ladigan jala yomg‘irlarni olib keladi. El-Ninyo boshlanishi Atlantika okeanidagi tropik siklonlar faolligini pasaytiradi.
Hozirgi vaqtda El-Ninyo va La-Ninya hodisalarini miqdoriy tavsiflashda Tinch okeanining ekvatorial qismidagi sirtqi suv qatlami haroratining anomaliyalari ishlatiladi. Bunday anomaliyalar kamida 5 oy davom etib, suv haroratining me’yordan 0,5 °C yuqori (El-Ninyo) yoki past (La-Ninya) bo‘lishida namoyon bo‘ladi.[manba ko‘rsatilmagan — 1099 kun]
El-Ninyoning dastlabki belgilari:
- Quyidagi hududlar ustida atmosfera bosimining ko‘tarilishi: Hind okeani, Indoneziya va Avstraliya.
- Quyidagi hududlar ustida bosimning pasayishi: Taitiva Tinch okeanining markaziy hamda sharqiy qismlari.
- Tinch okeanining janubiy qismida passat shamollarining zaiflashishi, hatto butunlay to‘xtashi va shamol yo‘nalishining g‘arbiy tomonga o‘zgarishi.
- Iliq havo massalarining Perugakirib kelishi va Peru cho‘llarida yomg‘ir yog‘ishi.
Peru sohillarida suv haroratining 0,5 °C ko‘tarilishining o‘zi El-Ninyo yuzaga kelishi uchun shartlardan biri, xolos. Odatda bunday anomaliya bir necha hafta saqlanib, keyin izsiz yo‘qolishi mumkin. Faqat kamida besh oy davom etadigan va El-Ninyo deb tasniflanadigan anomaliya baliq ovlash hajmining kamayishi sababli mintaqa iqtisodiyotiga sezilarli zarar yetkazishi mumkin.[manba ko‘rsatilmagan — 1099 kun]
El-Ninyoni tavsiflash uchun Janubiy ossillyatsiya indeksi (ingl. Southern Oscillation Index, SOI) ham ishlatiladi. U Taiti va Avstraliyaning Darvin shahri ustidagi atmosfera bosimlari farqi asosida hisoblanadi. Indeksning manfiy qiymatlari El-Ninyo, musbat qiymatlari esa La-Ninya bosqichini ko‘rsatadi.[manba ko‘rsatilmagan — 1099 kun]
Kashf etilish tarixi
«El-Ninyo» atamasi ilk bor 1892-yilda tilga olingan. O‘shanda kapitan Kamilo Karrilo Lima shahrida o‘tgan Geografiya jamiyati kongressida perulik dengizchilar shimoldan keladigan iliq oqimni «El-Ninyo» deb atashlarini ma’lum qilgan, chunki u katoliklarning Rojdestvo bayrami kunlarida ayniqsa sezilarli bo‘ladi (el ninyo deb go‘dak Iso Masihni atashadi). 1893-yilda Charlz Todd Hindiston va Avstraliyadagi qurg‘oqchiliklar bir vaqtda yuz berishini taxmin qilgan. 1904-yilda Norman Loker ham shuni ta’kidlagan. 1895-yilda Pezet va Eguiguren Peru sohillaridagi shimoliy iliq oqimning mamlakatdagi suv toshqinlari bilan bog‘liqligi haqida xabar bergan. Janubiy ossillyatsiya hodisasini birinchi marta 1923-yilda Gilbert Tomas Uoker tavsiflagan. U «Janubiy ossillyatsiya», «El-Ninyo» va «La-Ninya» atamalarini fanga kiritgan hamda Tinch okeanining ekvatorga yaqin hududi atmosferasidagi zonal konvektiv sirkulyatsiyani o‘rgangan. Keyinchalik bu sirkulyatsiya uning nomi bilan atalgan. Uzoq vaqt davomida hodisa faqat mintaqaviy deb hisoblanib, deyarli e’tiborga olinmagan. Faqat XX asr oxiriga kelib El-Ninyo bilan sayyora iqlimi o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlandi.
Dastlabki bosqichlar va xususiyatlar

El-Ninyoning sabablari hali to‘liq o‘rganilmagan bo‘lsa-da, uning boshlanishida passat shamollari— Uoker sirkulyatsiyasining[ingl.]*tarkibiy qismi — bir necha oy davomida zaiflashadi. Bir qator Kelvin to‘lqinlari Tinch okeani bo‘ylab ekvator yo‘nalishida harakatlanib, Janubiy Amerika sohillarida iliq suv massasini hosil qiladi. Bu yerda odatda apvelling (okeanning chuqur qatlamlaridan suvning yuzaga ko‘tarilishi) tufayli suv harorati past bo‘ladi. Passat shamollarining zaiflashishi va ularga qarshi esuvchi kuchli g‘arbiy shamollar ekvatorning ikki tomonida juft siklon (ekvatordan shimolda va janubda) paydo bo‘lishiga ham olib kelishi mumkin. Bu kelajakdagi El-Ninyoning yana bir belgisi hisoblanadi.
Tinch okeani ulkan issiqlik almashinuv tizimi bo‘lib, u havo massalari tizimlarining harakatini belgilaydi. Tinch okeani haroratining o‘zgarishi butun dunyo ob-havosiga ta’sir ko‘rsatadi. Yomg‘irli hududlar okeanning g‘arbiy qismidan Amerika tomon siljiydi, Indoneziya va Hindistonda esa ob-havo quruqroq bo‘ladi.
Yakob Byerknes — norveg-amerikalik meteorolog — 1969-yilda El-Ninyoni o‘rganishga hissa qo‘shib, Tinch okeanining sharqiy qismidagi anomal iliq suvlar sharq va g‘arb o‘rtasidagi harorat farqini kamaytirishi mumkinligini taxmin qilgan. Bu esa iliq suvlarni g‘arbga suradigan passat shamollarini zaiflashtiradi. Natijada iliq suv massalari sharqqa tomon ko‘proq siljiydi. Tinch okeanining ekvatorial suvlarida iliq massalarning yuqori qatlamlarda to‘planib, keyinchalik El-Ninyo davomida pastga cho‘kishini tushuntiruvchi bir necha model taklif etilgan. El-Ninyo tugagach, issiqlik to‘plangan hudud navbatdagi ossillyatsiyadan oldin bir necha yil davomida yana «quvvat to‘plashi» kerak bo‘ladi.
El-Ninyoning bevosita sababi bo‘lmasa-da, Madden — Julian ossillyatsiyasi haddan tashqari ko‘p yog‘in tushadigan hududni g‘arbdan sharqqa, tropik mintaqa bo‘ylab 30—60 kunlik davriylikda siljitadi. Bu turli yo‘llar bilan El-Ninyo va La-Ninyoning rivojlanish tezligi hamda kuchiga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, g‘arbdan keladigan havo oqimlari past atmosfera bosimli hududlar orasidan o‘tib, Madden — Julian ossillyatsiyasi hosil qilgan siklonik aylanishlarni ekvatorning shimoli va janubida yuzaga keltirishi mumkin. Siklonlar kuchayganda Tinch okeanining ekvatorial hududidagi g‘arbiy shamollar ham kuchayib, sharqqa siljiydi va shu tariqa El-Ninyoning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Madden — Julian ossillyatsiyasi, shuningdek, sharqqa tarqaladigan Kelvin to‘lqinlari manbai bo‘lishi mumkin. Bu to‘lqinlar El-Ninyo ta’sirida kuchayadi, natijada o‘zaro kuchayish hodisasi yuz beradi.
Janubiy ossillyatsiya



Janubiy ossillyatsiya El-Ninyoning atmosferadagi tarkibiy qismi bo‘lib, Tinch okeanining sharqiy va g‘arbiy qismlari ustidagi yerga yaqin havo qatlamida atmosfera bosimining tebranishini ifodalaydi. Uning kattaligi Janubiy ossillyatsiya indeksi (ingl. Southern Oscillation Index, SOI) orqali o‘lchanadi. Indeks Taiti va Darvin (Avstraliya) ustidagi yerga yaqin atmosfera bosimlari farqidan hisoblanadi. Indeks manfiy qiymat olganida El-Ninyo kuzatilgan; bu Taiti va Darvindagi bosimlar farqi eng kichik ekanini bildirgan.
Past atmosfera bosimi odatda iliq suvlar, yuqori bosim esa sovuq suvlar ustida shakllanadi. Buning sabablaridan biri — iliq suvlar ustida kuchli konveksiya jarayoni yuz berishidir. El-Ninyo Tinch okeanining markaziy va sharqiy tropik qismlarida uzoq davom etadigan iliq davrlar bilan bog‘liq. Bu Tinch okeanidagi passat shamollarini zaiflashtiradi hamda Avstraliyaning sharqi va shimolida yog‘in miqdorini kamaytiradi.
Uoker atmosfera sirkulyatsiyasi
El-Ninyo shakllanishiga xos bo‘lmagan odatiy sharoitda Uoker sirkulyatsiyasi Yer yuzasiga yaqin qatlamda sharqdan esuvchi passat shamollari ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ular Quyosh isitgan suv va havo massalarini g‘arbga suradi. Bu Peru va Ekvador sohillari bo‘ylab apvellingni ham kuchaytiradi: oziq moddalarga boy suvlar yuzaga yaqinlashib, baliqlar soni ko‘payadi. Tinch okeanining g‘arbiy qismida bu davrda past bosimli, iliq va nam ob-havo kuzatiladi; ortiqcha namlik tayfunlar va momaqaldiroqli bo‘ronlar shaklida to‘planadi. Bunday siljishlar natijasida okeanning g‘arbiy qismidagi suv sathi o‘sha paytda 60 sm balandroq bo‘ladi.
Turli mintaqalar iqlimiga ta’siri
El-Ninyoning ta’siri eng ko‘p Janubiy Amerikada namoyon bo‘ladi. Odatda bu hodisa Peru shimoliy sohillari va Ekvadorda iliq hamda juda nam yoz oylarini (dekabrdan fevralgacha) keltirib chiqaradi. El-Ninyo kuchli bo‘lsa, katta suv toshqinlari yuz beradi. Masalan, bunday toshqinlar 2011-yil yanvarida kuzatilgan. Braziliyaning janubi va Argentinaning shimolida ham, asosan, bahor va yoz boshlarida odatdagidan namroq davrlar kuzatiladi. Chilining markaziy qismida qish yumshoq va ser-yog‘in bo‘ladi, Peru hamda Boliviyada esa ba’zan bu hududlar uchun noodatiy qishki qor yog‘ishlari kuzatiladi. Amazonka daryosi havzasi, Kolumbiya va Markaziy Amerika mamlakatlarida ob-havo quruqroq va issiqroq bo‘ladi. Indoneziyada namlik kamayib, o‘rmon yong‘inlari xavfi ortadi. Bu Filippin va Avstraliyaning shimoliga ham taalluqlidir. Iyun—avgust oylarida Kvinslend, Viktoriya, Yangi Janubiy Uels va Tasmaniyaning sharqida quruq ob-havo kuzatiladi. Antarktidada Antarktika yarimorolining g‘arbiy qismi, Ross yeri, Bellinsgauzen va Amundsen dengizlari hududida qor hamda muz miqdori ortadi. Shu bilan birga atmosfera bosimi ko‘tarilib, havo iliqlashadi. Shimoliy Amerikada qish, odatda, O‘rta G‘arbda va Kanadadailiqroq bo‘ladi. Kaliforniyaningmarkaziy va janubiy qismlarida, Meksikaning shimoli-g‘arbida va AQSh janubi-sharqida namlik ortadi, AQShning Tinch okeani bo‘yidagi shimoli-g‘arbiy shtatlarida esa qurg‘oqchilik kuchayadi. La-Ninya paytida, aksincha, O‘rta G‘arbda quruqroq bo‘ladi. El-Ninyo Atlantika okeanidagi dovullar faolligini ham pasaytiradi. Sharqiy Afrika, jumladan, Keniya, Tanzaniya va Oq Nil havzasida martdan maygacha davom etadigan uzoq yomg‘irli mavsumlar kuzatiladi. Afrikaning janubi va markazida dekabr—fevral oylarida qurg‘oqchilik, ayniqsa, quyidagi mamlakatlarda kuchayadi: Zambiya, Zimbabve, Mozambik va Botsvana.
El-Ninyoga o‘xshash hodisa ba’zan Atlantika okeanidaham kuzatiladi. Bunda Afrikaning ekvator bo‘ylab joylashgan sohillarida suv iliqlashadi, Braziliya sohillarida esa soviydi. Bu sirkulyatsiyaning El-Ninyo bilan bog‘liqligi ham aniqlangan.
Sog‘liq va jamiyatga ta’siri
El-Ninyo o‘ta keskin ob-havo sharoitlariniyuzaga keltiradi; bu sharoitlar epidemik kasalliklartarqalishidagi davriy o‘zgarishlar bilan bog‘liq. El-Ninyo chivinlar orqali yuqadigan quyidagi kasalliklar xavfini oshiradi: bezgak, denge isitmasi va Rift vodiysi isitmasi. Hindiston, Venesuela va Kolumbiyada bezgakning davriy tarqalishi El-Ninyo bilan bog‘liq. Avstraliyadagi entsefalit (Murrey vodiysi entsefaliti — MVE) epidemiyalari bilan ham bog‘liqlik kuzatilgan. Bu kasallik Avstraliyaning janubi-sharqida La-Ninya keltirib chiqargan kuchli yomg‘irlar va suv toshqinlaridan so‘ng paydo bo‘ladi. 1997—98-yillarda Keniyaning shimoli-sharqi va Somalining janubida haddan tashqari ko‘p yog‘ingarchilikdan keyin El-Ninyo bilan bog‘liq Rift vodiysi isitmasining og‘ir epidemiyasi yuz bergani bunga yorqin misoldir.
El-Ninyo iqlimi ushbu hodisaga bog‘liq mamlakatlarda urushlarning davriyligi va fuqarolik nizolarining yuzaga kelishi bilan aloqador bo‘lishi mumkin, deb ham hisoblanadi. 1950-yildan 2004-yilgacha bo‘lgan ma’lumotlar tahlili ushbu davrdagi barcha fuqarolik nizolarining 21 % i El-Ninyo bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatgan. Bunda El-Ninyo yillarida fuqarolar urushi boshlanish xavfi La-Ninya yillaridagidan ikki baravar yuqori bo‘lgan. Ehtimol, iqlim bilan qurolli to‘qnashuvlar o‘rtasidagi bog‘liqlik issiq yillarda tez-tez yuz beradigan hosilsizlik orqali namoyon bo‘ladi.
Tarix
2024-yilda e’lon qilingan paleoiqlim tadqiqotida mualliflar El-Ninyo hodisalari Yerning issiqxona iqlimiga perm–trias davrlaridagi ommaviy qirilish davrida kuchli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan. El-Ninyo hodisalarining kuchi va davomiyligi ortishi faol vulqonizm bilan bog‘langan: buning natijasida o‘simliklar nobud bo‘lgan, atmosferadagi karbonat angidrid miqdori oshgan, isish kuchaygan va havo massalari sirkulyatsiyasi buzilgan.
XIX—XXI asrlar

El-Ninyo 2006-yil sentabridan 2007-yil boshigacha kuzatilgan. Natijada 2007-yildagi qurg‘oqchilik oziq-ovqat narxlarining keskin oshishiga va shu bilan bog‘liq ravishda Misr, Kamerun hamda Gaitida ijtimoiy tartibsizliklarga sabab bo‘lgan.
AQShning Okean va atmosfera tadqiqotlari milliy boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, El-Ninyo 2009-yil iyunida Tinch okeanining ekvatorial qismida boshlangan va 2010-yil yanvar—fevral oylarida eng yuqori darajasiga yetgan. Suv yuzasidagi ko‘tarilgan harorat 2010-yil mayigacha saqlangan, shundan so‘ng pasaygan (La-Ninya) va 2012-yil apreliga kelib me’yoriy qiymatlarga qaytgan. Ushbu El-Ninyo Hindistonda so‘nggi to‘rt o‘n yillikdagi eng kuchli qurg‘oqchilikni keltirib chiqargan.
2014-yil iyunida Buyuk Britaniya meteorologiya xizmati[ingl.] 2014-yilda El-Ninyo yuz berish ehtimoli yuqori ekanini ma’lum qilgan, ammo bu prognoz amalga oshmagan. 2015-yil kuzida Jahon meteorologiya tashkiloti muddatidan oldin boshlangan va «Bryus Li» nomini olgan El-Ninyo 1950-yildan buyon kuzatilgan eng kuchli hodisalardan biriga aylanishi mumkinligini bildirgan. Rojdestvo bayramlari AQShda ( Missisipi daryosi bo‘ylab), Janubiy Amerikada ( La-Plata daryosi bo‘ylab) va hatto Shimoli-g‘arbiy Angliyada ham yomg‘ir hamda suv toshqinlari bilan kechgan. 2016-yilda ham El-Ninyoning ta’siri davom etgan.
23-noyabr, 2021-yilda Avstraliya hukumati La-Ninya tabiiy hodisasi boshlanganini e’lon qilgan.
2023-yil kuzida Tinch okeanida El-Ninyo to‘liq kuchga kirishi va keyingi bir yarim–ikki yil davomida Yer yuzasi haroratining oshishiga olib kelishi prognoz qilingan.
2026-yilda shu yilning o‘zida XXI asrdagi eng kuchli yangi El-Ninyo yuz berishi mumkinligi haqidagi prognozlar paydo bo‘lgan.
11-iyunda AQSh Okean va atmosfera tadqiqotlari milliy boshqarmasi El-Ninyo boshlanganini e’lon qilgan.
Adabiyotlar
- Sezar N. Kaviedes. Tarixdagi El-Ninyo: asrlar osha bo‘ronlar (El Niño in History: Storming Through the Ages) (ingl.). — Florida universiteti nashriyoti, 2001.
- Brayan Feygan. Toshqinlar, ocharchilik va imperatorlar: El-Ninyo va sivilizatsiyalar taqdiri (Floods, Famines, and Emperors: El Niño and the Fate of Civilizations) (ingl.). — 1999.
- Maykl H. Glants. O‘zgarish oqimlari (Currents of change) (ingl.). — 2001. — ISBN 0-521-78672-X.
- Mayk Devis. Viktoriya davri oxiridagi ommaviy halokatlar: El-Ninyo ocharchiliklari va Uchinchi dunyoning shakllanishi (Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World) (ingl.). — 2001. — ISBN 1-85984-739-0.
- Vsevolod Bernshteyn. El-Ninyo. — 2011. — ISBN 978-5-91709-009-2.
- S. M. Syang, K. S. Meng, M. A. Keyn. Fuqarolik nizolari global iqlim bilan bog‘liq (Civil conflicts are associated with the global climate) (ingl.). — Nature, 2011. — jild. 476. — bet. 438—441.
- Kvirin Shirayer. Iqlim sikllari fuqarolar urushiga turtki beradi. Nature 476: 406—407. (ingl.). — 2011. — doi:10.1038/news.2011.501..
Havolalar
- El-Ninyo haqida ma’lumot. www.elnino.info. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil. Arxiv manbasi — asl nusxa ; arxiv sanasi: 10-may, 2015-yil.
- El-Ninyo haqida rus tilidagi ma’lumot. www.oceanographers.ru. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil. Arxiv manbasi — asl nusxa ; arxiv sanasi: 17-yanvar, 2012-yil.
- El-Ninyo mavzusiga bag‘ishlangan sahifa (The El Nino Theme Page) (ingl.). www.pmel.noaa.gov. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil. El-Ninyo va La-Ninya hodisalarini tushuntiradi, real vaqt rejimidagi ma’lumotlar, prognozlar, animatsiyalar, ko‘p beriladigan savollar va javoblar, ularning ta’siri hamda boshqa ma’lumotlarni taqdim etadi.
- NOAAning El-Ninyo sahifasi. www.elnino.noaa.gov. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil. Arxiv manbasi — asl nusxa ; arxiv sanasi: 19-fevral, 2015-yil.
- El-Ninyo tarixi (The El Nino Story) (ingl.). www.pmel.noaa.gov. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil.
- Janubiy ossillyatsiya indeksi (SOI) (ingl.). www.bom.gov.au. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil.
- El-Ninyo — La-Ninya: shakllanish mexanizmlari. vivovoco.astronet.ru. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil.
- El-Ninyo hodisasi. nature.web.ru. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil.
- (Reuters/YahooNews) 3-mart, 2006-yilda Xalqaro meteorologiya tashkiloti La-Ninya boshlanishi aniqlanganini e’lon qildi. news.yahoo.com. Murojaat sanasi: 27-aprel, 2019-yil.