| Shtat shiori | «Shimolga, kelajak sari» |
|---|---|
| Shtat qoʻshigʻi | «Alyaska bayrogʻi» |
| Shtat laqabi | «Soʻnggi chegara», «Yarim tun quyoshi oʻlkasi» |
| Maʼmuriy markazi | Juno |
| Eng yirik shahri | Ankorij |
| Yirik shaharlari | Ferbenks Juno Sitka Kollej |
| Aholisi | ▲740 133 (2020-yil) 48-oʻrin boʻyicha AQSH |
| zichligi | 0,49 kishi/km² 50-oʻrin boʻyicha AQSH |
| Maydoni | 1-oʻrin |
| jami | 1 717 854 km² |
| suv yuzasi | 236 507 km² (13,77 %) |
| kenglik | 54° 40' shim. kenglikdan 71° 50' shim. kenglikkacha, 3 639 km |
| uzunlik | 130° 00' gʻarb. uzunlikdan 172° 00' sharq. uzunlikkacha, 2 285 km |
| Dengiz sathidan balandligi | |
| eng yuqori | 6194 m |
| oʻrtacha | 580 m |
| eng past | 0 m |
| Shtat maqomi berilgan sana | 3-yanvar 1959 49 tartib raqami |
| shtat maqomi berilishidan avval | Alyaska hududi |
| Gubernator | Mayk Danlivi (R) |
| Gubernator oʻrinbosari | Nensi Dalstrom (R) |
| Qonun chiqaruvchi organ | Alyaska qonunchilik majlisi |
| yuqori palata | Alyaska senati[ingl.] |
| quyi palata | Alyaska vakillar palatasi[ingl.] |
| Senatorlar | Liza Murkovski (R) Den Sallivan (R) |
| Vakillar palatasi | Meri Peltola (D) |
| Vaqt mintaqasi | Alyaska vaqti: UTC-9/-8 Aleut vaqti: UTC-10/-9 (169° 30' uzunlikdan gʻarbda) |
| Qisqartmasi | AK |
| Rasmiy veb-sayti | alaska.gov |
Alyaska (ingl. Alaska, Amerikacha talaffuzi: [əˈlæskə] fayl haqida; aleutcha Alax̂sxax̂; inupiakcha Alaasikaq; alyutikcha Alas'kaaq; tlingitcha Anáaski, markaziy yupikcha Alaskaq) — hududi jihatidan eng yirik AQSH shtati; Shimoliy Amerikaning shimoli-gʻarbida joylashgan. AQSHning gʻarbiy mintaqasiga kiradi va asosiy materikdan ajralgan shtatlardan biri boʻlib, Gavayi bilan bir qatorda shunday maqomga ega. AQSHning eng shimoliy, eng gʻarbiy va eng sharqiy shtati hisoblanadi (Aleut orollari geografik jihatdan 180-meridianni kesib oʻtib, sharqiy yarimsharga ham kiradi). Sharqda Kanadaning Yukon hududi va Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasi bilan chegaradosh. Bering boʻgʻozida dengiz orqali Chukotka avtonom okrugi (Rossiya) bilan dengiz orqali chegaradosh. Alyaskaning shimolida Chukchi dengizi va Bofort dengizi, janubida esa Tinch okeani joylashgan. Rasmiy jihatdan bu AQSHning yarim eksklavi boʻlib, dunyodagi eng yirik eksklav hisoblanadi.
Alyaska — maydoni jihatidan eng yirik AQSH shtati. Uning hududi maydoni boʻyicha keyingi uchta shtat — Texas, Kaliforniya va Montananing umumiy maydonidan ham katta. Alyaska dunyodagi maydoni eng katta maʼmuriy-hududiy birliklar orasida yettinchi oʻrinda turadi. U aholi soni boʻyicha oxiridan uchinchi va aholi zichligi eng past AQSH shtatidir. Shtatda AQSHning maydoni eng katta toʻrtta shahri, jumladan shtat poytaxti Juno joylashgan. Shtatning eng koʻp aholili shahri — Ankorij. Alyaska aholisining qariyb yarmi uning aglomeratsiyasida yashaydi. Alyaska Shimoliy Amerikaning 141° gʻarbiy uzunlik meridianidan gʻarbdagi hududini, shu jumladan Alyaska yarimorolini va unga tutash orollarni, Aleut orollarini va yarimoroldan shimoldagi quruqlikni, shuningdek Tinch okeani sohilining tor qismida joylashgan Aleksandr arxipelagi orollarini, unga tutash va gʻarbiy tomondan Kanada bilan chegaradosh yerlarni ham qamrab oladi. Hududining maydoni — 1 717 854 km² boʻlib, shundan 236 507 km² qismini suv yuzasi tashkil etadi. Aholisi — 740 133 kishi (2025).
Tub xalqlar Alyaskada minglab yillar davomida yashab kelgan. Shimoliy Amerikaga dastlabki koʻchish aynan Bering quruqlik koʻprigi orqali boshlangan deb hisoblanadi.. Rossiya imperiyasi bu hududni birinchi boʻlib faol mustamlakalashtira boshladi. XVIII asrda u oxir-oqibat Rossiya Amerikasini tashkil etdi. U hozirgi shtat hududining katta qismini egallagan, Alyaska kreol aholisining rivojlanishi va saqlanishiga koʻmaklashgan. Uzoqdagi bu mulkni saqlash xarajatlari va logistika qiyinchiliklari Rossiyani uni AQSHga sotishga undadi. Hudud 1867-yilda 7,2 million dollarga (150 mln $ dan ortiq, 2025-yil qiymatida) sotildi. Bir necha maʼmuriy oʻzgarishlardan soʻng 11-may 1912-yilda u hudud maqomini oldi. 3-yanvar 1959-yilda esa AQSHning 49-shtati sifatida qabul qilindi.
Tabiiy resurslarga boyligi tufayli Alyaska iqtisodiyoti eng kichik shtatlardan biri boʻlsa-da, aholi jon boshiga daromad[ingl.] eng yuqori boʻlgan shtatlardan biridir. Alyaska iqtisodiyotida[ingl.] asosiy oʻrinni tijorat baliqchiligi[ingl.], tabiiy gaz[ingl.] va neft qazib olish egallaydi. AQSH qurolli kuchlarining bazalari va turizm ham iqtisodiyotga hissa qoʻshadi; shtat hududining yarmidan koʻpi federal mulkdagi yerlar boʻlib, ularda milliy oʻrmonlar, milliy bogʻlar va qoʻriqxonalar joylashgan. Alyaska dindorlik darajasi eng past shtatlardan[ingl.] biri va marixuanadan dam olish maqsadida foydalanish qonuniylashtirilgan dastlabki shtatlardan biridir. Alyaskadagi tub aholi ulushi 15 % dan oshadi va bu koʻrsatkich boʻyicha shtat Gavayidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi.
Etimologiyasi
«Alyaska» nomi Rossiya mustamlakachiligi davrida paydo boʻlib, oʻsha vaqtda Alyaska yarimorolini ifodalagan. Bu nom aleut tilidagi ibora alaxsxaqdan kelib chiqqan boʻlib, «materik» yoki soʻzma-soʻz «dengiz taʼsiri yoʻnaltirilgan obyekt» degan maʼnoni bildiradi.
Ramzlari
Alyaska bayrogʻini oʻn uch yoshli Benni Benson (Chignik shahri) yaratgan. Moviy fonda sakkizta besh qirrali yulduz tasvirlangan: yettitasi Katta Ayiq yulduz turkumini, sakkizinchisi esa Qutb yulduzini bildiradi.
Shtat qoʻshigʻi — «Alyaska bayrogʻi[ingl.]». Uning matnida bayroq ramzlarining maʼnosi ochib berilgan, bu shtatlar qoʻshiqlari orasida noyob hodisadir.
Geografiyasi



Shtat qitʼaning eng shimoli-gʻarbiy chekkasida joylashgan. U Chukotka yarimorolidan (Rossiya) Bering boʻgʻozi orqali ajralgan; sharqda esa Kanada bilan, gʻarbda esa Bering boʻgʻozining kichik qismida Rossiya bilan chegaradosh. Shtat materik qismi (shu jumladan Alyaska, Syuard, Kenay yarimorollari) hamda koʻplab orollardan iborat: Aleksandr arxipelagi, Aleut orollari, Pribilov orollari, Kadyak oroli, Avliyo Lavrentiy oroli. Sohillarini Shimoliy Muz va Tinch okeanlari yuvib turadi. Tinch okeani sohilida Alyaska togʻ tizmasi joylashgan; ichki qismi sharqda 1200 m, gʻarbda 600 m balandlikdagi platodan iborat boʻlib, u pasttekislikka tutashadi. Shimolda — Bruks togʻ tizmasi joylashgan, uning ortida esa Arktika pasttekisligi mavjud.
Mashhur Denali togʻi (6190 m, avvalgi nomi — Mak-Kinli) — Shimoliy Amerikadagi eng baland choʻqqidir. Denali mashhur «Denali» milliy bogʻining markazida joylashgan. Alyaskada jami 61 ta, balandligi 3000 metrdan ortiq choʻqqi bor.
Faol vulqonlar.
ham uchraydi. 1912-yildagi vulqon otilishi natijasida Oʻn ming tutun vodiysi va yangi Novarupta vulqoni paydo boʻlgan. Shtatning shimoliy qismini tundra, janubiy qismini oʻrmonlar egallaydi. Shtat tarkibiga Kruzenshtern (Kichik Diomid) oroli ham kiradi. U Bering boʻgʻozida joylashgan boʻlib, 4 km narida Ratmanov oroli (Rossiyaga tegishli) bor.
Aynan Tinch okeani sohilida iqlim moʻtadil, dengizga xos va nisbatan yumshoq; qolgan hududlarda esa arktik va subarktik kontinental iqlim hukm suradi, qishlari qattiq sovuq boʻladi.
Eng yirik shaharlari

| Aholisi 100 000 kishidan ortiq boʻlgan shaharlar | ||||
| Aholisi 10 000 — 100 000 kishi boʻlgan shaharlar | ||||
| Aholisi 10 000 kishidan kam boʻlgan shaharlar | ||||
Maʼmuriy boʻlinishi
AQSHning koʻpchilik boshqa shtatlaridan farqli oʻlaroq, bu yerda mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishning eng quyi asosiy maʼmuriy birligi okrug emas, balki boro deb ataladi. Yana bir muhim farq shuki, 15 ta boro va Ankorij munitsipaliteti Alyaska hududining faqat bir qismini qamrab oladi. Qolgan hududda mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish tuzilmalarini shakllantirish uchun yetarli aholi (yoki bunga qiziquvchilar) yoʻq. Shu bois u tashkil etilmagan boroni tashkil qiladi. Aholini roʻyxatga olish va boshqarishni osonlashtirish maqsadida u aholini roʻyxatga olish hududlariga boʻlingan. Alyaskada bunday hududlar 11 ta.

Alyaskaning barcha maʼmuriy-hududiy birliklari roʻyxati (alifbo tartibida):
Tarixi


Sibir qabilalari quruqlik boʻyini (hozirgi Bering boʻgʻozi) orqali 16—10 ming yil avval kesib oʻtgan.Eskimoslar Arktika sohiliga joylasha boshlagan, aleutlar esa Aleut arxipelagiga koʻchib oʻrnashgan.
Alyaskaning Syuard yarimorolida joylashgan Espenberg burni yaqinidagi «Koʻtarilayotgan kit» (Rising Whale) manzilida taxminan 1 ming yillik bronza va temir buyumlar topilgan. Bu Sharqiy Osiyo aholisi bilan Amerika (Alyaska) oʻrtasida aloqalar boʻlganini koʻrsatadi.
Kashf etilishi
Alyaskaga 21-avgust 1732-yilda kelgan dastlabki yevropaliklar bot ekipaji aʼzolari boʻlgan. Kema nomi «Avliyo Gavriil» boʻlib, unga geodezist M. S. Gvozdev va yordamchi shturman I. Fyodorov rahbarlik qilgan. Bu safar A. F. Shestakov va D. I. Pavlutskiyning 1729—1735-yillardagi ekspeditsiyasi doirasida oʻtkazilgan. Bundan tashqari, ayrim parcha-parcha maʼlumotlarga koʻra, ruslar XVII asrdayoq Amerikaga borgan.
Sotilishi
9-iyul 1799-yildan 18-oktabr 1867-yilgacha Alyaska va unga tutash orollar Rossiya-Amerika kompaniyasi boshqaruvida boʻlgan. Uzoq Sharqdagi harbiy harakatlar aynan Qrim urushi davrida Rossiya imperiyasining sharqiy yerlarini, ayniqsa Alyaskani himoya qilish deyarli imkonsizligini koʻrsatdi. Yaqin kelajakda himoya qilish yoki oʻzlashtirish imkoni boʻlmagan hududdan hech qanday foyda olmay ayrilib qolmaslik uchun uni sotishga qaror qilindi.

16-dekabr 1866-yilda Sankt-Peterburgda maxsus yigʻilish boʻlib oʻtdi. Unda Aleksandr II, buyuk knyaz Konstantin Nikolayevich, moliya va dengiz vazirlari hamda Rossiyaning Vashingtondagi elchisi baron Eduard Stekl qatnashdi. Hamma sotish fikrini maʼqulladi. Moliya vazirligi taklifiga koʻra, eng kam narx oltin hisobida besh million dollar qilib belgilandi. 22-dekabr 1866-yilda Aleksandr II hudud chegarasini tasdiqladi. 1867-yil martda Stekl Vashingtonga kelib, rasman davlat kotibi Uilyam Syuardga murojaat qildi.
Alyaskani sotish shartnomasi 30-mart 1867-yilda Vashingtonda imzolandi. Maydoni 1 million 519 ming km² boʻlgan hudud 7,2 million dollarga (oltin hisobida) sotildi, yaʼni 4,74 dollar (1 km² uchun). Bundan ancha unumdor va quyoshli Fransuz Luizianasi esa 1803-yilda Fransiyadan sotib olinganda AQSHga qimmatroqqa — taxminan 7 dollar (1 km² uchun) tushgan edi. Alyaska oʻsha yilning 18-oktabrida AQSHga butunlay topshirildi: Sitka fortiga admiral Aleksey Peshchurov boshchiligidagi Rossiya vakillari yetib keldi. Fort ustida Rossiya bayrogʻi tushirilib, AQSH bayrogʻi koʻtarildi. Amerika tomonidan marosimda tantanali kiyimdagi 250 nafar askar general Lavell Russo[ingl.] qoʻmondonligida qatnashdi. Russo davlat kotibi Uilyam Syuardga bu voqea haqida batafsil hisobot yubordi. 1917-yildan boshlab 18-oktabr kuni Alyaska kuni sifatida nishonlanadi..
Oltin vasvasasi

Taxminan shu davrda Alyaskada oltin topilgan. Mintaqa oltin vasvasasi aynan Klondaykda 1896-yilda boshlanguniga qadar sekin rivojlangan. Oltin vasvasasi yillarida Alyaskada qariyb 1000 tonna oltin qazib olingan.
Yangi davr tarixi
1867-yildan Alyaska AQSH harbiy vazirligi tasarrufida «Alyaska okrugi» deb atalgan, 1884—1912-yillarda «okrug», soʻng «hudud» (1912—1959) boʻlgan; 3-yanvar 1959-yildan esa AQSH shtati maqomini olgan.
Eng yangi davr tarixi
Alyaska 3-yanvar 1959-yilda shtat deb eʼlon qilingan. 1968-yildan turli foydali qazilmalar, ayniqsa Pradho koʻrfazi yaqinida, Barrou burnidan janubi-sharqda oʻzlashtirila boshlagan..
1977-yilda Pradho koʻrfazidan Valdez portigacha neft quvuri yotqizilgan.
1989-yilda «Ekson Valdez» tankeridan neft toʻkilishi atrof-muhitning jiddiy ifloslanishiga sabab boʻlgan.
Iqtisodiyoti
Shimolda xom neft qazib olinadi (Pradho koʻrfazi va Kenay yarimoroli atrofida); neft Alyeska quvuri orqali 1250 km uzoqlikdagi Valdez portiga yetkaziladi. Bundan tashqari tabiiy gaz, koʻmir, mis, temir, oltin, rux; baliqchilik; shimol bugʻularini koʻpaytirish; oʻrmonchilik va ovchilik; havo transporti; harbiy aviabazalar va turizm mavjud.
Neft qazib olish 1970-yillardan konlar ochilishi va Transalyaska neft quvuri qurilishi tufayli katta ahamiyat kasb eta boshladi. Alyaska neft koni ahamiyati jihatidan Gʻarbiy Sibir va Arabiston yarimorolidagi neft konlariga qiyoslanadi.
2017-yil martida Ispaniya neft kompaniyasi Alyaskada 1,2 milliard barrel neft konini topgani haqida xabar berdi. Kompaniyaga koʻra, bu AQSH quruqlik hududida soʻnggi 30 yildagi eng katta topilma. Bu yerda neft qazib olish 2021-yilda boshlanishi rejalashtirilgan edi. Mutaxassislar kuniga 120 000 barrelgacha neft qazib olish mumkinligini baholagan.
Shtat aholisi oʻrtasida oʻtkazilgan referendum natijasida 1976-yilda maxsus neft jamgʻarmasi tashkil etildi. Alyaska hukumati neft kompaniyalaridan oladigan mablagʻning 25 % qismi unga oʻtkaziladi. Jamgʻarmadan barcha doimiy aholi (mahkumlardan tashqari) har yili pul oladi (2008-yilda eng koʻpi $3269, 2010-yilda $1281).
Aholisi


Hozir Alyaska aholisi qariyb 740 000 kishi. Bu AQSH shtatlari ichida aholi zichligi eng past boʻlgan shtatdir.
Aholining taxminan 59,4 % ini yevropoidlar, AQSHda tugʻilganlar tashkil qiladi. Shtatda 108 mingga yaqin tub aholi vakili — hindular (atabasklar, haydalar, tlingitlar, simshianlar), eskimoslar va aleutlar yashaydi. Shuningdek, shtatda ruslarning avlodlari ham kam miqdorda istiqomat qiladi. Asosiy diniy guruhlar — katoliklar, pravoslavlar, presviterianlar, baptistlar va metodistlar. Pravoslavlarning ulushi ayrim baholarga koʻra 12,5 % ni tashkil etadi va bu mamlakatdagi eng yuqori koʻrsatkichdir.
Soʻnggi 20 yil davomida shtat aholisi odatda respublikachilarga ovoz berib keladi. Shtatning sobiq gubernatori, Respublikachilar partiyasi vakili Sara Peylin AQSH vitse-prezidenti lavozimiga 2008-yilgi saylovlarda siyosatchi Jon Makkeyn bilan birga nomzod boʻlgan. Hozirgi Alyaska gubernatori — Mayk Danlivi.
Tillar
2011-yilgi tadqiqotga koʻra, besh yoshdan oshganlarning 83,4 % i uyda faqat ingliz tilida soʻzlashadi. Ingliz tilini 69,2 % «juda yaxshi», 20,9 % «yaxshi», 8,6 % «unchalik yaxshi emas» biladi, 1,3 % esa umuman gapirmaydi.
Alyaska til markazi (Ferbenksdagi Alyaska universiteti) maʼlumotiga koʻra, Alyaskada kamida 20 ta mahalliy til va ularning lahjalari mavjud. Tillarining koʻpi eskimos-aleut va atabask-eyak-tlingit makrooilalariga kiradi, ammo alohida til sifatida tasniflanadigan tillar ham bor (hayda va simshian tili).
). Ayrim joylarda rus tilining mahalliy lahjalari saqlanib qolgan: rus tilining ninilchik lahjasi aynan Ninilchikda (Kenay borosida), shuningdek Kadyak orolida va, ehtimol, Rashen-Mishen (Rus missiyasi).
qishlogʻida ham uchraydi. 2014-yil oktabrda Alyaska gubernatori HB 216-sonli qonun loyihasini imzoladi. U 20 ta tub xalq tilini shtatning rasmiy tillari deb eʼlon qildi. Rasmiy tillar roʻyxatiga quyidagilar kiritildi: inupiak, Sibir yupik tili, Markaziy Alyaska yupik tili, alyutik tili, aleut tili, denaʼina (tanaina), deg-xitan, xolikachuk, koyukon, Yuqori Kuskokvim tili, gvichin, Quyi Tanana tili, Yuqori Tanana tili, tanakross, xan, atna, eyak tili, tlingit tili, hayda va simshian tili.
Transport

Alyaska Uzoq Shimol mintaqasida joylashgani sababli tashqi dunyo bilan transport aloqalari cheklangan. Asosiy transport turlari:
- Alyaska avtomobil yoʻli — Kanadaning Doson-Krik shahri (Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasi) bilan Alyaskadagi Delta-Jankshenni bogʻlaydi. 1942-yildan ishlaydi, uzunligi 2232 kilometr. Panamerika avtomobil yoʻlining.
- Alyaska temiryoʻli — Syuard va Ferbenks shaharlarini bogʻlaydi. 1909-yildan ishlaydi (rasmiy ochilgan sana — 1914-yil), uzunligi 760 kilometr. Dunyo boʻylab milliy bogʻlardan oʻtadigan sanoqli temiryoʻllardan biri (Denali), shuningdek ayrim poyezdlarni oq roʻmolcha silkitib toʻxtatish va ularga chiqish mumkin boʻlgan kam sonli yoʻllardan biri, yaʼni avtostop usuli qoʻllanadi..
- Paromlar tizimi dengiz boʻyidagi shaharlarni avtomobil yoʻllari tarmogʻiga bogʻlaydi.
- Shtatning aksariyat hududlariga yetib borish qiyinligi sababli havo transporti juda rivojlangan: amalda kamida yigirma-oʻttiz kishi yashaydigan har bir aholi punktining oʻz aerodromi bor — qarang: Alyaska shtati aeroportlari roʻyxati. Aviakompaniyalar aholi punktlarini Ankorij kabi yirik shaharlar, keyin esa AQSHning asosiy materik qismi bilan bogʻlaydi. Shuningdek, yozda Nom shahridan Rossiyaning Provideniya shahriga bir nechta charter reyslar amalga oshiriladi; reyslar soni ikki sabab bilan cheklangan: Rossiya vizasini va chegara hududi boʻlgan Chukotkaga kirish ruxsatnomasini olish zarurati.
Qoʻshni hududlar
Adabiyotlar
- Okladnikov A. P., Vasilevskiy R. S. Alyaska va Aleut orollari boʻylab / SSSR Fanlar akademiyasining Sibir boʻlimi. Tarix, filologiya va falsafa instituti. — Novosibirsk: Nauka, Sibir boʻlimi, 1976. — 168 bet — (Ilmiy-ommabop turkum). — 71 650 nusxa.
- Zorin A. V. Rossiya Amerikasidagi hindular urushi: Rossiya va tlingitlar oʻrtasidagi harbiy qarama-qarshilik / Kursk davlat universiteti. — Kursk: KDU nashriyoti, 2002. — 424 bet
- Alyaska : [arxiv 6-oktabr 2022] // A — Soʻrovnoma. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — B. 582. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
Havolalar
- alaska.gov (ingl.) — Alyaska shtatining rasmiy veb-sayti