


Kalorimetr (lotincha calor — issiqlik va metor — o‘lchamoq) — issiqlik miqdorini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob; u biror fizik, kimyoviy yoki biologik jarayonda ajralib chiqadigan yoki yutiladigan issiqlikni o‘lchaydi. «Kalorimetr» atamasi A. Lavuazye va P. Laplas tomonidan taklif etilgan. (1780).
Elementar zarralar fizikasida va yadro fizikasida ionlashtiruvchi kalorimetr — zarrachalar energiyasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob sifatida ishlatiladi.
Zamonaviy kalorimetrlar
Zamonaviy kalorimetrlar harorat ko‘rsatkichlari 0,1 dan 3500 К gacha bo‘lgan diapazonda ishlaydi va issiqlik miqdorini 0,01 dan 10 % gacha nisbiy xatolik bilan o‘lchash imkonini beradi. Kalorimetrlarning tuzilishi juda xilma-xil bo‘lib, u o‘rganilayotgan jarayonning xususiyati va davomiyligi, o‘lchash bajariladigan haroratlar sohasi, o‘lchanadigan issiqlik miqdori hamda talab etiladigan aniqlik bilan belgilanadi.
Kalorimetr turlari
Jarayon boshidan oxirigacha ajralib chiqadigan issiqlikning umumiy miqdori Q ni o‘lchashga mo‘ljallangan kalorimetr integrator-kalorimetr deb ataladi.
Kalorimetr issiqlik quvvatini (issiqlik ajralish tezligini) L va uning jarayonning turli bosqichlaridagi o‘zgarishini o‘lchash uchun mo‘ljallangan bo‘lsa, u quvvat o‘lchagich yoki kalorimetr-ossillograf deb ataladi. Kalorimetrik tizimning tuzilishi va o‘lchash usuliga ko‘ra suyuqlikli va massiv kalorimetrlar, yakka va qo‘sh (differensial) kalorimetrlar farqlanadi.
Suyuqlikli integrator-kalorimetr
Izotermik qobiqli, harorati o‘zgaruvchan suyuqlikli integrator-kalorimetr moddalarning erituvchida erish issiqligini va kimyoviy reaksiyalar issiqligini o‘lchashda qo‘llanadi. U suyuqlik (odatda suv) solingan idishdan iborat bo‘lib, uning ichida quyidagilar joylashadi: tadqiq qilinayotgan jarayon o‘tkaziladigan kamera («kalorimetrik bomba»), aralashtirgich, isitgich va termometr. Kamerada ajralib chiqqan issiqlik keyinchalik kamera, suyuqlik va kalorimetrning boshqa qismlari o‘rtasida taqsimlanadi; ularning jami asbobning kalorimetrik tizimi deb ataladi.
Suyuqlikli kalorimetrlarda qobiq harorati o‘zgarmas, ya’ni izotermik, holda saqlanadi. Kimyoviy reaksiya issiqligini aniqlashda eng katta qiyinchiliklar ko‘pincha qo‘shimcha jarayonlarni hisobga olish bilan emas, balki reaksiyaning to‘liq kechganini aniqlash va bir nechta reaksiyani hisobga olish zarurati bilan bog‘liq.
Kalorimetrik o‘lchashlar
Kalorimetrik tizim holatining (masalan, haroratining) o‘zgarishi kalorimetrga kiritilgan issiqlik miqdorini o‘lchash imkonini beradi. Kalorimetrik tizimning qizishi termometr yordamida qayd etiladi. O‘lchashlarni boshlashdan oldin kalorimetr kalibrlanadi — unga ma’lum miqdordagi issiqlik berilganda kalorimetrik tizim haroratining o‘zgarishi aniqlanadi (kalorimetr isitgichi yordamida yoki kamerada ma’lum miqdordagi standart modda bilan kimyoviy reaksiya o‘tkazish natijasida). Kalibrlash natijasida kalorimetrning issiqlik ekvivalenti, ya’ni koeffitsiyent olinadi. O‘lchangan harorat o‘zgarishini kalorimetrga kiritilgan issiqlik miqdorini aniqlash uchun shu koeffitsiyentga ko‘paytirish kerak. Bunday kalorimetrning issiqlik ekvivalenti kalorimetrik tizimning issiqlik sig‘imi (c) hisoblanadi. Noma’lum yonish issiqligi yoki boshqa kimyoviy reaksiyaning issiqligi Q ni aniqlash tadqiq qilinayotgan jarayon tufayli yuzaga kelgan kalorimetrik tizim haroratining o‘zgarishi Δt ni o‘lchashga borib taqaladi: Q=cΔt. Odatda Q qiymati kalorimetr kamerasida joylashgan modda massasiga nisbatan hisoblanadi.
Kalorimetrik o‘lchashlardagi qo‘shimcha jarayonlar
Kalorimetrik o‘lchashlar bevosita faqat o‘rganilayotgan jarayon va aralashtirish, suvning bug‘lanishi, modda solingan ampulani sindirish va hokazo kabi turli qo‘shimcha jarayonlar issiqliklari yig‘indisini aniqlash imkonini beradi. Qo‘shimcha jarayonlar issiqligi tajriba yo‘li bilan yoki hisoblash orqali aniqlanishi va yakuniy natijadan chiqarib tashlanishi kerak. Muqarrar qo‘shimcha jarayonlardan biri — kalorimetrning tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvi — bu almashinuv nurlanish va issiqlik o‘tkazuvchanligi orqali sodir bo‘ladi. Qo‘shimcha jarayonlarni, eng avvalo issiqlik almashinuvini hisobga olish uchun kalorimetrik tizim harorati boshqariladigan qobiq bilan o‘raladi.
Izotermik integrator-kalorimetr
Boshqa turdagi integrator-kalorimetrda — izotermik (harorati o‘zgarmas) kalorimetrda — kiritilgan issiqlik kalorimetrik tizim haroratini o‘zgartirmaydi, balki shu tizimning bir qismini tashkil etuvchi jismning agregat holatini o‘zgartiradi (masalan, Bunzenning muzli kalorimetrida muzning erishi). Bu holda kiritilgan issiqlik miqdori agregat holatini o‘zgartirgan modda massasiga (masalan, muz va suv aralashmasi hajmining o‘zgarishi bo‘yicha o‘lchanishi mumkin bo‘lgan erigan muz massasiga) va faza o‘tish issiqligiga qarab hisoblanadi.
Massiv integrator-kalorimetr
Massiv integrator-kalorimetr ko‘pincha entalpiyani yuqori haroratlarda (2500 °C gacha) aniqlash uchun qo‘llanadi. Bu turdagi kalorimetrlarning kalorimetrik tizimi metall blokdan (odatda mis yoki alyuminiydan) iborat bo‘lib, unda reaksiya sodir bo‘ladigan idish, termometr va isitgich uchun chuqurchalar mavjud. Moddaning entalpiyasi kalorimetrning issiqlik ekvivalentini blok harorati ko‘tarilishlari farqiga ko‘paytirish orqali hisoblanadi; bu ko‘tarilishlar blok uyasiga ma’lum miqdordagi modda solingan ampula tashlanganidan keyin, so‘ngra xuddi shu haroratgacha qizdirilgan bo‘sh ampula tashlanganidan keyin o‘lchanadi.
Oqimli labirint kalorimetrlar
Gazlarning issiqlik sig‘imi (ba’zan suyuqliklarning ham) oqimli labirint kalorimetrlarda aniqlanadi. Bunda suyuqlik yoki gazning barqaror oqimi kirish va chiqishidagi haroratlar farqi, shu oqimning quvvati hamda kalorimetrning elektr isitgichi ajratadigan Joul issiqligi hisobga olinadi.
Kalorimetr — quvvat o‘lchagich
Quvvat o‘lchagich sifatida ishlaydigan kalorimetr integrator-kalorimetrdan farqli ravishda sezilarli issiqlik almashinuviga ega bo‘lishi kerak, shunda unga kiritilgan issiqlik miqdori tezda chiqarib yuboriladi va kalorimetr holati issiqlik jarayoni quvvatining ayni paytdagi qiymati bilan belgilanadi. Jarayonning issiqlik quvvati kalorimetrning qobiq bilan issiqlik almashinuvi asosida aniqlanadi. Fransuz fizigi E. Kalve tomonidan ishlab chiqilgan bunday kalorimetrlar silindrsimon yacheykalar joylashtiriladigan kanallari bo‘lgan metall blokdan iborat. Yacheykada tadqiq qilinayotgan jarayon o‘tkaziladi; metall blok qobiq vazifasini bajaradi (uning harorati 10−5—10−6 К gacha bo‘lgan aniqlikda o‘zgarmas saqlanadi). Yacheyka va blok haroratlari farqi 1000 tagacha ulanish nuqtasiga ega termobatareya yordamida o‘lchanadi. Yacheykaning issiqlik almashinuvi va termobatareyaning elektr yurituvchi kuchi (EYuK) kichik haroratlar farqiga proporsional bo‘ladi; bu farq blok va yacheyka o‘rtasida, yacheykada issiqlik ajralganda yoki yutilganda yuzaga keladi. Blokka ko‘pincha differensial kalorimetr sifatida ishlaydigan ikkita yacheyka joylashtiriladi: har bir yacheykaning termobatareyalarida ulanish nuqtalari soni bir xil bo‘ladi, shu sababli ularning EYuKlari farqi yacheykalarga kirayotgan issiqlik oqimlari quvvatlari farqini bevosita aniqlash imkonini beradi. Bu o‘lchash usuli blok haroratining tasodifiy tebranishlari o‘lchanayotgan kattalikni buzishini bartaraf etadi. Odatda har bir yacheykaga ikkita termobatareya o‘rnatiladi: ulardan biri tadqiq qilinayotgan jarayonning issiqlik quvvatini Peltye effekti asosida kompensatsiyalash imkonini beradi, ikkinchisi (indikator termobatareyasi) esa kompensatsiyalanmagan issiqlik oqimi qismini o‘lchash uchun xizmat qiladi. Bu holda asbob differensial kompensatsion kalorimetr sifatida ishlaydi. Xona haroratida bunday kalorimetrlar yordamida jarayonlarning issiqlik quvvati 1 мкВт aniqlikkacha o‘lchanadi.
Kalorimetrlarning nomlanishi

Kalorimetrlarning odatiy nomlari — «kimyoviy reaksiya uchun», «bombali», «izotermik», «muzli», «past haroratli» — tarixiy kelib chiqishga ega va asosan kalorimetrlardan foydalanish usuli hamda sohasini ko‘rsatadi; ular kalorimetrlarning to‘liq yoki qiyosiy tavsifi hisoblanmaydi.
Kalorimetrlarning umumiy tasnifi
Kalorimetrlarning umumiy tasnifini o‘lchash usulini belgilovchi uchta asosiy o‘zgaruvchini ko‘rib chiqish asosida tuzish mumkin: kalorimetrik tizim harorati Tc; kalorimetrik tizimni o‘rab turgan qobiq harorati To; kalorimetrda vaqt birligi ichida ajralib chiqadigan issiqlik miqdori L (issiqlik quvvati).
Doimiy Tc va To qiymatlarida ishlaydigan kalorimetrlar izotermik deb ataladi; Tc = To — adiabatik deb ataladi; haroratlar farqi Tc — To doimiy bo‘lganda ishlaydigan kalorimetr doimiy issiqlik almashinuviga ega kalorimetr deb ataladi; izoperibolik kalorimetrda (uni izotermik qobiqli kalorimetr deb ham atashadi) To doimiy, Tc esa issiqlik quvvatining L.
O‘lchashlarning yakuniy natijasiga ta’sir qiluvchi omillar
O‘lchashlarning yakuniy natijasiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan biri — izotermik yoki adiabatik qobiqlarning haroratini avtomatik boshqarish qurilmalari ishonchli ishlashidir. Adiabatik kalorimetrda qobiq harorati kalorimetrik tizimning o‘zgarib turadigan haroratiga doimo yaqin bo‘ladigan qilib boshqariladi. Isitgich bilan jihozlangan yengil metall ekran ko‘rinishidagi adiabatik qobiq issiqlik almashinuvini shu darajada kamaytiradiki, kalorimetr harorati atigi bir necha o‘n mingdan bir град/мин ga o‘zgaradi. Ko‘pincha bu kalorimetrik tajriba davomida issiqlik almashinuvini e’tiborsiz qoldirish mumkin bo‘lgan darajada kichik qiymatgacha kamaytirish imkonini beradi. Zarur bo‘lsa, bevosita o‘lchash natijalariga issiqlik almashinuvi uchun tuzatish kiritiladi; uni hisoblash usuli Nyutonning issiqlik almashinuvi qonuni — haroratlar farqi kichik bo‘lganda (3-4 °C gacha), kalorimetr va qobiq o‘rtasidagi issiqlik oqimi ularning haroratlari farqiga proporsional bo‘ladi.
Izotermik qobiqli kalorimetrda kimyoviy reaksiya issiqligini 0,01 % gacha xatolik bilan aniqlash mumkin. Agar kalorimetrning o‘lchamlari kichik bo‘lsa, uning harorati 2-3 °C dan ko‘proq o‘zgarsa va tadqiq qilinayotgan jarayon uzoq davom etsa, izotermik qobiq sharoitida issiqlik almashinuvi uchun tuzatish o‘lchanayotgan kattalikning 15-20 % ini tashkil qilishi va o‘lchash aniqligini sezilarli darajada cheklashi mumkin. Bunday hollarda adiabatik qobiqdan foydalanish maqsadga muvofiqroq.
Adiabatik kalorimetr yordamida qattiq va suyuq moddalarning issiqlik sig‘imi 0,1 dan 1000 К gacha bo‘lgan diapazonda aniqlanadi. Xona haroratida va undan past haroratlarda vakuumli g‘ilof bilan himoyalangan adiabatik kalorimetr Dyuar idishiga botiriladi; u suyuq geliy, vodorod yoki azot bilan to‘ldiriladi. Yuqori haroratlarda (100 °C dan yuqori) kalorimetr termostatlangan elektr pechga joylashtiriladi.
Havolalar
- ↑ Чередниченко Л.К. Физиологическая калориметрия. — М.—Л.: Наука, 1965. — С. 135.
- ↑ Альмяшев В.И., Василевская А.К., Кириллова С.А., Красилин А.А., Проскурина О.В. Комплексный термический анализ. — СПб.: Лема, 2017. — С. 194.
- ↑ Хеммингер В., Хёне Г. Калориметрия. Теория и практика. — М.: Химия, 1984. — С. 176. — ISBN 5-7245-0359-X.
- ↑ Попов М.М. Термометрия и калориметрия. — М.: МГУ, 1954. — С. 943.
- ↑ Резницкий Л.А. Калориметрия твердого тела (структурные, магнитные, электронные превращения). — М.: МГУ, 1981. — С. 184.