Dengiz suvi — dengizlar va okeanlarning suvi. Sho‘rlik Dunyo okeanida o‘rtacha 3,47 % (34,7 ‰) ni tashkil etadi, bu ko‘rsatkich 3,4 dan 3,6 % gacha (34—36 ‰) o‘zgarib turadi. Bu dengiz suvining har bir litrida taxminan 35 gramm tuzlar (asosan natriy xlorid) eriganini bildiradi. Bu 0,6 mol/litrga teng (bunda barcha tuz NaCl deb faraz qilinadi, aslida esa bunday emas).
Dengiz suvining xossalari
Sho‘rlik
Sho‘rlik suv massalarining asosiy xususiyatlaridan biridir. U dengiz oqimlarining shakllanishiga ta’sir qiladi va dengiz organizmlarining tarqalishiga ta’sir ko‘rsatadi, chunki ularning aksariyati sho‘rlikdagi o‘zgarishlarga juda sezgir. Shu sababli dengiz va okeanlarning biologik mahsuldorligi sho‘rlikka bog‘liq.
Dengiz suvining sho‘rligi (S ‰) — 1 kilogramm dengiz suvida erigan barcha qattiq moddalarning umumiy massasi (grammda). Uni aniqlashda bu moddalar 480 °С da massasi o‘zgarmay qolguncha quritiladi, organik birikmalar to‘liq minerallashtiriladi, bromidlar va yodidlar ekvivalent massadagi xloridlar bilan almashtiriladi, karbonatlar esa oksidlarga aylantiriladi. Olingan qiymat suvdagi tuzlarning dastlabki miqdoridan biroz kichikroq bo‘ladi.
Okeanlarda suv sho‘rligi deyarli hamma joyda 3,5 % atrofida, dengizlarda esa sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Eng kam sho‘rlangan suv Fin qo‘ltig‘ida va Botniya qo‘ltig‘ining shimoliy qismida uchraydi; bu hududlar Boltiq dengizi akvatoriyasiga kiradi. Eng sho‘r suv Qizil dengizda va O‘rta yer dengizining sharqiy qismida uchraydi. O‘lik dengiz kabi sho‘r ko‘llarda tuz miqdori ancha yuqori bo‘lishi mumkin.
Dengiz suvi kuchsiz ishqoriy xususiyatga ega, uning vodorod ko‘rsatkichi (pH) 7,5 dan 8,4 gacha o‘zgaradi. pH ning nisbatan barqarorligi karbonatli bufer tizimining mavjudligi bilan bog‘liq. pH ni saqlashda borat tizimining ahamiyati biroz kamroq. pH qiymati dengiz yuzasida eng yuqori bo‘lib, chuqurlashgan sari biroz pasayadi. Chuchuk suv aralashgan hududlarda pH neytral, hatto kuchsiz kislotali darajagacha tushishi mumkin.
| ||||||||||||||||||||||||||||
|
Biogen moddalar
Biogen elementlar tirik organizmlar uchun zarur. Ularga fosfor, azot (anorganik birikmalar tarkibida) va (ayrim organizmlar uchun) kremniy kiradi. Juda oz miqdorda uchraydigan metallar ham muhim ahamiyatga ega.
Dengiz suvidagi biogen moddalar miqdori doimiy emas: u namuna olingan joy, chuqurlik va vaqtga qarab farqlanadi. Odatda, ularning miqdori suv yuzasida eng kam bo‘ladi va 1000—1500 metr chuqurlikkacha ortib, shu yerda eng yuqori darajaga yetadi, keyin yana asta-sekin kamayadi. Fosfatlar miqdori okean tubi yaqinida keskin ortishi mumkin.
Apvelling jarayonida suv yuzaga ko‘tarilib, o‘zidagi biogen moddalarni ham olib chiqadi.
Erigan gazlar
Dengiz suvi atmosfera bilan tutashganda, havo tarkibidagi gazlar — kislorod, azot va karbonat angidrid bilan almashinadi. Bu gazlar okeandagi kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida ham dengiz suviga tushadi. Gazlarning ma’lum qismi okeanga daryo suvlari orqali keladi.
Dengiz suvida erigan gazlar miqdori ularning eruvchanligiga va havodagi parsial bosimiga bog‘liq. Harorat oshishi bilan gazlarning eruvchanligi va shunga mos ravishda dengiz suvidagi miqdori kamayadi.
Dengiz suvida erigan kislorod va azotning nisbati atmosferadagi nisbatdan farq qiladi. Kislorod yaxshiroq erigani sababli uning suvdagi nisbiy miqdori yuqoriroq bo‘lib, kislorodning azotga nisbati 1:2 ni tashkil etadi.
Anaerob sharoitda suvda vodorod sulfidi to‘planishi mumkin — masalan, Qora dengizda 200 metrdan chuqur qatlamlarda.
Fizik xossalari
Zichligi 1020 dan 1030 kg/m³ gacha o‘zgaradi va harorat hamda sho‘rlikka bog‘liq. Sho‘rlik 24 ‰ dan oshganda, eng yuqori zichlik kuzatiladigan harorat muzlash haroratidan past bo‘lib qoladi — shu sababli dengiz suvi soviganda doimo hajman qisqaradi va zichligi ortadi.
Tovush tezligi dengiz suvida taxminan 1500 m/s ni tashkil etadi.
| Xossalar | Dengiz suvi | Toza suv |
|---|---|---|
| 25 °C dagi zichlik, g/sm3: | 1,02412 | 0,9971 |
| 25 °C dagi qovushoqlik, millipuaz: | 9,02 | 8,90 |
| 20 °C dagi bug‘ bosimi, mm simob ustuni: | 17,35 | 17,54 |
| Eng katta zichlik kuzatiladigan harorat, °C: | -3,52 (o‘ta sovutilgan suyuqlik) | +3,98 |
| Muzlash harorati, °C: | -1,91 | 0,00 |
| 25 °C dagi sirt tarangligi, din/sm: | 72,74 | 71,97 |
| 0 °C dagi tovush tezligi, m/s: | 1450 | 1407 |
| 7,5 °C dagi solishtirma issiqlik sig‘imi, J/(g·°C): | 3,898 | 4,182 |
Geokimyoviy izoh
Dengiz suvining sho‘rligiga ilmiy izoh berish Edmund Galleyning 1715 yildagi ishlaridan boshlangan. U tuz va boshqa minerallar tuproqdan yuvilib, daryolar orqali dengizga olib kelinadi, deb taxmin qilgan. Okeanga yetib kelgan tuzlar shu yerda qolib, asta-sekin to‘plangan. Galley okean bilan suv orqali bog‘lanmagan aksariyat ko‘llarning suvi sho‘r ekanini payqagan.
Galley nazariyasi qisman to‘g‘ri. Bunga qo‘shimcha ravishda, natriy birikmalari okeanlar shakllanishining dastlabki bosqichlarida okean tubidan yuvilib chiqqanini ham ta’kidlash kerak. Tuzning boshqa tarkibiy elementi — xlorning mavjudligi uning Yer qa’ridan (vodorod xlorid ko‘rinishida) vulqon otilishlari paytida ajralib chiqishi bilan izohlanadi. Atomlar — natriy va xlor — asta-sekin dengiz suvi tuz tarkibining asosiy qismlariga aylangan.
Foydalanilishi
Ichimlik sifatida
Ichishdan oldin dengiz suvini chuchuklashtirish kerak.
Tabiiy dengiz suvi tarkibida tuzlar va mineral moddalar ko‘p bo‘lgani sababli uni muntazam ichish yaramaydi: ularni organizmdan chiqarish uchun ichilganidan ham ko‘proq suv kerak bo‘ladi. Masalan, bir litr dengiz suvida taxminan 35 gramm tuz bor. Inson kuniga taxminan 2 litr shunday suv ichsa, iste’mol qilgan tuzining umumiy miqdori 70 grammga yetadi. Inson organizmi esa sutkada atigi 20 gramm tuzga bardosh bera oladi. Tuzning me’yordan ortishi, birinchidan, buyraklarga katta yuklama tushiradi, ikkinchidan, ortiqcha tuzni eritish uchun organizm to‘qimalaridagi chuchuk suv sarflanadi. Natijada organizm suvsizlanib, hayot uchun muhim tizimlar faoliyati bosqichma-bosqich izdan chiqishi va o‘lim yuz berishi mumkin.
Ichishga cheklangan darajada yaroqliligi
1950-yillarda fransuz shifokori va sayohatchisi Alen Bombar dengiz suvini oz miqdorda (sutkasiga taxminan 0,7 litr) 5—7 kun davomida sog‘liqqa zarar yetkazmasdan ichish mumkinligini tajriba yo‘li bilan ko‘rsatgan.
Sho‘rligi okean suvinikidan 3—4 marta past (8—11 promilledan ko‘p bo‘lmagan) dengiz suvi ayrim qo‘ltiqlar, lagunalar, estuariylar va yirik daryolar quyiladigan hududlarda, shuningdek, Azov, Boltiq va Kaspiy dengizlarida okean suvidan ancha kamroq zararli bo‘lib, favqulodda vaziyatlarda ichish va tirik qolish uchun oz-ozdan ishlatilishi mumkin. Okean suvini kamida 2 qism dengiz suviga 3 qism chuchuk suv nisbatida suyultirish ham shunga o‘xshash natija beradi.
Minerallarni olish uchun
Dengiz suvida deyarli barcha kimyoviy elementlar mavjud. Dunyo bo‘yicha ishlab chiqariladigan magniyning deyarli yarmi dengiz suvidan olinadi. AQSHda dengiz suvidan yiliga qariyb 40 ming tonna brom olinadi. Dengiz suvidan uran olish imkoniyati ham ko‘rib chiqilmoqda.
Gigiyenik maqsadlarda
Gonkongda dengiz suvidan hojatxonalarning suv oqizish tizimlarida keng foydalaniladi. Ularning 90 % dan ortig‘ida chuchuk suvni tejash uchun aynan dengiz suvidan foydalaniladi. Bu amaliyot 1960-yillar va 1970-yillarda, sobiq Britaniya mustamlakasi aholisiga chuchuk suv olish qiyinlashgan paytda boshlangan.
Texnik maqsadlarda
Dengiz suvi ayrim galvanik elementlarda elektrolit eritmasi vazifasini bajarishi mumkin. Bunday elementlarga mis xloridli–magniyli, kumush xloridli–magniyli, qo‘rg‘oshin xloridli–magniyli elementlar kiradi. Shu tariqa suvosti kemalarida favqulodda elektr ta’minotini, shuningdek, torpedalarning, dengiz minalarining, gidroakustik buylarning bort elektron uskunalarini elektr bilan ta’minlash mumkin. Dengiz suvi ta’sirida ishga tushadigan kimyoviy tok manbalari qisqa vaqt ishlaydi va bir martalik hisoblanadi, biroq elektrolitsiz ko‘p yillar saqlanishi mumkin.
Adabiyotlar
- Xorn R. Dengiz kimyosi (suvning tuzilishi va gidrosfera kimyosi) = Dengiz kimyosi (suvning tuzilishi va gidrosfera kimyosi). — Moskva: Mir, 1972. — (Yer haqidagi fanlar).
- Dengiz suvlarini kimyoviy tahlil qilish bo‘yicha qo‘llanma (RD52.10.243-293) / S. G. Oradovskiy. — Sankt-Peterburg: «Gidrometeoizdat», 1993. — (Yo‘riqnoma hujjati).
- Zeebe R. E., Wolf-Gladrow D. CO2 dengiz suvida: muvozanat, kinetika, izotoplar. — Elsevier Science B.V, 2001. — B. 346. — (Elsevier Oceanography Series). — ISBN 0 444 50579 2. — ISBN 9780080529226.
- Grasshoff K., Kremling K., Ehrhardt M. Dengiz suvini tahlil qilish usullari. — Uchinchi, to‘liq qayta ko‘rib chiqilgan va kengaytirilgan nashr. — WILEY-VCH, 1999. — ISBN 3-527-29589-5.
- Smirnov G. N., Kurlovich E. V., Vitreshko I. A., Malgina I. A. Gidrologiya va gidrotexnik inshootlar: «Suv ta’minoti va kanalizatsiya» ixtisosligi bo‘yicha oliy ta’lim muassasalari uchun darslik / G. N. Smirnov tahriri ostida. — Oliy maktab nashriyoti. — M., 1988. — 472 bet. — 10 000 nusxa.
- Veyl P. Ommabop okeanografiya = Okeanografiya. Dengiz muhitiga kirish (Piter K. Veyl) / Ingliz tilidan G. I. Baranov, V. V. Panov, A. O. Shpayxer tarjimasi. A. F. Treshnikov tahriri ostida. — L.: «Gidrometeoizdat», 1977. — 504 bet, rasmlar bilan. bet. — 50 000 nusxa.
Havolalar
- Dengiz suvi — Katta sovet ensiklopediyasi.
- Dengiz suvi vodoobmen.ru saytida
