Nikel nima

Nikel
Nikel
	← Kobalt \| Mis →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Nikel namunasi
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Nikel / Niccolum (Ni), 28
Guruh, davr, blok	10 (eski tasnifda 8), 4, ; d-element
Atom massasi ; (molyar massa)	58,6934(4) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ar] 3d84s2; 1s22s22p63s23p64s23d8
Atom radiusi	124 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	115 pm
Ion radiusi	(+2e) 69 pm
Elektrmanfiylik	1,91 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	-0,25 V
Oksidlanish darajalari	0, +2, +3
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	736,2 (7,63) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichligi ( m. sh.)	8,902 g/sm3
Erish harorati	1726 K (1453 °C, 2647 °F)
Qaynash harorati	3005 K (2732 °C, 4949 °F)
Molyar erish issiqligi	17,61 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	378,6 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	26,1 J/(K·mol)
Molyar hajmi	6,6 sm3/mol
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Yoqlari markazlashgan kubik
Panjara parametrlari	3,524 Å
Debay harorati	375 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 90,9 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-02-0
Eng uzoq yashovchi izotoplar

28

Nikel

Ni

58,6934

3d⁸4s²

Nikel (kimyoviy belgisi — Ni, lotincha Niccolum) — kimyoviy element. U 10-guruhda ( eski tasnifga ko‘ra — sakkizinchi guruhning yonaki guruhchasi, VIIIB) va to‘rtinchi davrda joylashgan. Kimyoviy elementlarning davriy jadvalini D. I. Mendeleyevishlab chiqqan. Nikelning atom raqami 28.

Oddiy modda nikel — plastik, bolg‘alanuvchan, o‘tish metall bo‘lib, kumushsimon oq rangga ega. Oddiy haroratda havoda yuzasi yupqa oksidpardasi bilan qoplanadi. Kimyoviy faolligi past.

Nomining kelib chiqishi

Element nomi nemis mifologiyasidagi tog‘ ruhi nomidan olingan (qiyoslang: nemischa Nickel — sho‘x ruh) bo‘lib, u go‘yoki mis izlovchilariga mis rudasiga o‘xshash qizil mineralni «tashlab ketgan» (hozirda nikelin).

Tarixi

Nikel 1751-yilda kashf etilgan. Ammo undan ancha oldin saksoniyalik konchilar tashqi ko‘rinishi mis rudasiga o‘xshagan va shisha ishlab chiqarishda shishaga yashil rang berish uchun ishlatilgan rudani yaxshi bilishgan. Bu rudaning tarkibidan mis olishga qilingan barcha urinishlar muvaffaqiyatsiz tugagani uchun XVII asr oxirida ruda kupfernikel (Kupfernickel), yaʼni «qaysar mis» yoki «sho‘x mis» deb atala boshlagan. Hozirda kupfernikel nikelin — nikel arsenidi NiAs minerali ekani maʼlum. 1751-yilda ushbu rudani shved mineralogi A. Kronstedttadqiq qilgan. U rudaning yashil oksidini ajratib olgan va uni qaytarish orqali yangi oq metall olgan. Mineralning nomiga asoslanib, bu metallni tog‘ ruhi sharafiga nikel deb atagan. Hozirgi nemis tilida «kupfernikel» deb melxior.

Nikkel — konchilar tilidagi haqoratli so‘z. U bir necha maʼnoga ega bo‘lgan Nicolaus so‘zining buzilgan shaklidan kelib chiqqan. Nicolaus so‘zi asosan ikkiyuzlamachi kishilarni ifodalashda ishlatilgan; bundan tashqari, «sho‘x kichik ruh», «aldamchi yalqov» va hokazo maʼnolarni bildirgan. XIX asr boshidagi rus adabiyotida «nikolan» (Sherer, 1808 va Zaxarov, 1810), «nikol» va «nikel» (Dvigubskiy, 1824) nomlari qo‘llangan.

Fizik xossalari

Nikel — havoda xiralashmaydigan, kumushsimon oq metall. U yoqlari markazlashgan kubik kristall panjaraga ega bo‘lib, uning davri a = 0,35238 nm, fazoviy guruhi Fm3m. Sof holatda juda plastik bo‘lib, bosim ostida ishlov berishga yaroqli. U ferromagnet bo‘lib, Kyuri nuqtasi 358 °C ni tashkil etadi.

Solishtirma elektr qarshiligi 0,0684 mkOm∙m.
Chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti α=13,5∙10⁻⁶ K⁻¹ 0 °C haroratda
Hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti β=38—39∙10⁻⁶ K⁻¹
Elastiklik moduli 196—210 GPa.
Erish harorati = 1453 daraja Selsiy

Kimyoviy xossalari

Nikel atomlarining tashqi elektron konfiguratsiyasi 3d⁸4s². Nikel uchun eng barqaror oksidlanish darajasi Ni(II) hisoblanadi.

Nikel +1, +2, +3 va +4 oksidlanish darajalariga ega birikmalar hosil qiladi. Bunda +4 oksidlanish darajasidagi nikel birikmalari kam uchraydi va beqarordir. Nikel oksidi Ni₂O₃ kuchli oksidlovchidir.

Nikel yuqori korroziyabardoshlikka ega — u havoda, suvda, ishqorlardava bir qator kislotalarda barqarordir. Uning kimyoviy chidamliligi passivlanish — yuzasida himoya vazifasini bajaruvchi zich oksid pardasini hosil qilish xususiyati bilan bog‘liq. Nikel suyultirilgan nitrat kislotada:

{\mathsf {3Ni+8HNO_{3}(30\%)\rightarrow 3Ni(NO_{3})_{2}+2NO+4H_{2}O}}

va issiq konsentrlangan sulfat kislotada:

{\mathsf {Ni+2H_{2}SO_{4}\rightarrow NiSO_{4}+SO_{2}+2H_{2}O}}

Nikelning xlorid kislota va suyultirilgan sulfat kislota bilan reaksiyasi sekin boradi. Konsentrlangan nitrat kislota nikelni passivlaydi, ammo qizdirilganda reaksiya baribir sodir bo‘ladi (azot qaytarilishining asosiy mahsuloti — NO₂).

Nikel uglerod oksidi CO bilan osonlikcha reaksiyaga kirishib, uchuvchan va o‘ta zaharli karbonil birikma hosil qiladi: nikel karbonili — Ni(CO)₄.

Nikelning mayda dispers kukuni pirofordir (havoda o‘z-o‘zidan alangalanadi).

Nikel faqat kukun holida yonadi. U ikkita oksid — NiO va Ni₂O₃ hamda mos ravishda ikkita gidroksid — Ni(OH)₂ va Ni(OH)₃hosil qiladi. Nikelning eng muhim eruvchan tuzlari — atsetat, xlorid, nitrat va sulfat. Tuzlarining suvli eritmalari odatda yashil, suvsiz tuzlari esa sariq yoki qo‘ng‘ir-sariq rangda bo‘ladi. Erimaydigan tuzlariga oksalat va fosfat (yashil), shuningdek uchta sulfid: NiS (qora), Ni₃S₂ (sarg‘ish-bronza rangli) va Ni₃S₄ (kumushsimon oq) kiradi. Nikel ko‘plab koordinatsion va kompleks birikmalar ham hosil qiladi. Masalan, nikel dimetilglioksimati Ni(C₄H₆N₂O₂)₂, kislotali muhitda yaqqol qizil rang hosil qilgani sababli sifat tahlilida nikelni aniqlash uchun keng qo‘llanadi.

Nikel(II) tuzlarining suvli eritmalarida quyidagi zarracha mavjud: ion — geksaakvanikel(II) [Ni(H₂O)₆]²⁺. Ushbu ionlar mavjud eritmaga ammiak eritmasi qo‘shilganda yashil, jelatinsimon nikel(II) gidroksidi cho‘kmaga tushadi. Ortiqcha ammiak qo‘shilganda cho‘kma eriydi, chunki geksaamminnikel(II) ionlari [Ni(NH₃)₆]²⁺.

Nikel tetraedrik va yassi kvadrat tuzilishli komplekslar hosil qiladi. Masalan, tetraxloronikelat(II) kompleksi [NiCl₄]²⁻ tetraedrik, tetratsianonikelat(II) kompleksi [Ni(CN)₄]²⁻ esa yassi kvadrat tuzilishga ega.

Nikel(II) ionlarini sifat va miqdoriy tahlilda aniqlash uchun butandiondioksimning ishqoriy eritmasidan foydalaniladi. U, shuningdek, dimetilglioksim va Chugayev reaktivinomlari bilan maʼlum. Bu modda nikelni aniqlash reaktivi ekanini 1905-yilda L. A. Chugayevaniqlagan. U nikel(II) ionlari bilan reaksiyaga kirishganda qizil rangli koordinatsion birikma — bis(butandiondioksimato)nikel(II) hosil qiladi. Bu xelat birikma bo‘lib, butandiondioksimato ligandi ikki donorli (bidentat) hisoblanadi.

Tabiatda uchrashi

Nikel tabiatda ancha keng tarqalgan: Yer po‘stidagi miqdori taxminan 0,01 % (massa bo‘yicha). Yer po‘stida faqat birikmalar holida uchraydi, temirli meteoritlarda esa sof nikel (5 dan 25 % gacha) mavjud. Uning ultrabazik tog‘ jinslaridagi miqdori kislotali jinslardagidan taxminan 150 baravar ko‘p (1,2 kg/t va 8 g/t). Ultrabazik jinslarda nikelning asosiy qismi olivinlarbilan bog‘langan bo‘lib, ularda 0,13—0,41 % Ni mavjud. Nikel izomorf tarzda temir va magniyatomlari o‘rnini egallaydi. Nikelning oz qismi sulfidlarshaklida uchraydi. Nikel siderofil va xalkofil xossalarni namoyon etadi. Magmada oltingugurt miqdori oshganda, nikel sulfidlari mis, kobalt, temir va platina guruhi metallaribilan birga hosil bo‘ladi. Gidrotermal jarayonda kobalt, mishyak , oltingugurt va baʼzan vismut, uran hamda kumushbilan birga nikel arsenidlar va sulfidlar shaklida yuqori konsentratsiyalarda to‘planadi. Nikel odatda sulfidli va mishyak saqlovchi mis-nikel rudalarida uchraydi.

nikelin (qizil nikel kolchedani, kupfernikel) NiAs
xloantit (oq nikel kolchedani) (Ni, Co, Fe)As₂
garnierit (Mg, Ni)₆(Si₄O₁₁)(OH)₆·H₂O va boshqa silikatlar
magnit kolchedani (Fe, Ni, Cu)S
gersdorfit (mishyak-nikel yaltirog‘i) NiAsS
pentlandit (Fe,Ni)₉S₈

O‘simliklarda o‘rtacha 5⋅10⁻⁵ massa foiz nikel, dengiz hayvonlarida — 1,6⋅10⁻⁴, quruqlik hayvonlarida — 1⋅10⁻⁶, inson organizmida esa — 1,2⋅10⁻⁶bo‘ladi. Organizmlardagi nikel haqida hozir ko‘p maʼlumot mavjud. Masalan, inson qonidagi nikel miqdori yoshga qarab o‘zgarishi, ayrim hayvonlar organizmida nikel miqdorining yuqoriligi aniqlangan. Bundan tashqari, atrof-muhitga nisbatan minglab, hatto yuz minglab baravar ko‘p nikel to‘playdigan ayrim o‘simliklar va mikroorganizmlar — «nikel to‘plovchilar» ham bor.

Nikel rudalarining konlari

Nikel rudalarining asosiy konlari Kanadada, Rossiyada (Murmansk viloyati, Norilsk sanoat rayoni, Ural, Voronej viloyati), Janubiy Afrika Respublikasi, Albaniya, Gretsiya, Yangi Kaledoniya, Ukraina va Kubada joylashgan.

2024-yil maʼlumotlariga ko‘ra, dunyodagi eng katta nikel zaxiralari Indoneziyada (55 mln tonna) va Avstraliyada (24 mln tonna) mavjud. 2026-yil maʼlumotlariga ko‘ra, bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 62 mln tonna va 25 mln tonnaga qayta hisoblangan.

Nikelning tabiiy izotoplari

Tabiiy nikel tarkibida 5 ta barqaror izotop: ⁵⁸Ni (68,27 %), ⁶⁰Ni (26,10 %), ⁶¹Ni (1,13 %), ⁶²Ni (3,59 %), ⁶⁴Ni (0,91 %) mavjud. Shuningdek, nikelning sunʼiy olingan izotoplari ham bor. Ularning eng barqarorlari — ⁵⁹Ni (yarim yemirilish davri 100 ming yil), ⁶³Ni (100 yil) va ⁵⁶Ni (6 sutka).

Qazib olish va ishlab chiqarish

1998-yil boshida rudalardagi nikelning umumiy zaxirasi 135 mln t deb baholangan, shundan tasdiqlangan zaxiralar — 49 mln t. 2026-yilga kelib — 140 mln t dan ortiq. Nikelning asosiy rudalari — nikelin (kupfernikel) NiAs, millerit NiS, pentlandit (Fe,Ni)₉S₈ — tarkibida mishyak, temir va oltingugurt ham bor; magmatik pirrotin tarkibida ham pentlandit qo‘shilmalari uchraydi. Ni olinadigan boshqa rudalarda Co, Cu, Fe va Mg aralashmalari mavjud. Baʼzan nikel rafinatsiyajarayonining asosiy mahsuloti bo‘ladi, lekin ko‘pincha boshqa metallarni ishlab chiqarishda qo‘shimcha mahsulot sifatida olinadi.

Turli manbalarga ko‘ra, tasdiqlangan nikel zaxiralarining 40 dan 66 % gacha qismi «oksidlangan nikel rudalari» (ONR), 33 % qismi sulfidli rudalar, 0,7 % qismi boshqa rudalar hissasiga to‘g‘ri keladi. 1997-yilda ONR ni qayta ishlash orqali olingan nikel jahon ishlab chiqarishining qariyb 40 % ini tashkil etgan. Sanoatda ONR ikki turga ajratiladi: magnezial va temirga boy rudalar.

Qiyin eriydigan magnezial rudalar odatda elektr pechlarda eritilib, ferronikel (xomashyo tarkibi va texnologik xususiyatlariga qarab, 5—50 % Ni+Co) olinadi.

Temirga eng boy — laterit rudalar gidrometallurgik usullarda, ammiak-karbonatli eritma yoki sulfat kislotali avtoklav usulida tanlab eritish orqali qayta ishlanadi. Xomashyo tarkibi va qo‘llanadigan texnologik sxemalarga qarab, ushbu jarayonlar natijasida quyidagilar olinadi: nikel(II) oksidi (76—90 % Ni), aglomerat (89 % Ni), turli tarkibli sulfid konsentratlari, shuningdek, elektrolitik metall nikel, nikel kukunlari va kobalt.

Temir miqdori kamroq bo‘lgan — nontronitli rudalar shteynolish uchun eritiladi. To‘liq ishlab chiqarish sikliga ega korxonalarda keyingi qayta ishlash bosqichlariga konvertorlash, faynshteynni kuydirish va metall nikel olish maqsadida nikel(II) oksidini elektr pechda eritish kiradi. Yon mahsulot sifatida ajratilgan kobalt metall va/yoki tuzlar holida ishlab chiqariladi. Nikelning yana bir manbai — Angliyadagi Janubiy Uels ko‘miri kuli bo‘lib, uning bir tonnasida 78 kg gacha nikel mavjud. Ayrim toshko‘mir, neft va yonuvchi slanetslarda nikel miqdorining yuqoriligi organik qazilma moddalarda nikel to‘planishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu hodisaning sabablari hali aniqlanmagan.

«Nikel tarkibida doimo nikel sulfidi shaklidagi oz miqdorda oltingugurt aralashmasi bo‘lib, u metallning donalari chegarasida yupqa va mo‘rt qatlamlar hosil qilgani sababli uzoq vaqt davomida nikelni plastik holatda olishning iloji bo‘lmagan. Eritilgan nikelga oz miqdorda magniy qo‘shilganda oltingugurt magniy bilan birikma hosil qiladi va metallning plastikligini buzmaydigan donachalar ko‘rinishida ajralib chiqadi».

Nikelning asosiy qismi garnierit va magnit kolchedanidan olinadi.

Silikatli ruda aylanuvchi quvurli pechlarda ko‘mir changi bilan qaytarilib, temir-nikel granulalari (5—8 % Ni) hosil qilinadi. Keyin ular oltingugurtdan tozalanadi, kuydiriladi va ammiak eritmasi bilan ishlov beriladi. Eritma kislotalangandan so‘ng undan metall elektroliz yo‘li bilan olinadi.
Karbonil usuli (Mond usuli). Dastlab sulfidli rudani qayta ishlab mis-nikel shteyni olinadi va uning ustidan yuqori bosim ostida CO o‘tkaziladi. Natijada oson uchuvchan tetrakarbonilnikel [Ni(CO)4] hosil bo‘ladi. Uni termik parchalash orqali o‘ta toza metall ajratib olinadi.
Oksidli rudalardan nikelni alyuminotermik usulda qaytarish: 3NiO + 2Al = 3Ni +Al₂O₃

Nikel narxlari

2012-yil davomida nikel narxi bir tonna uchun 15,5 ming dollardan 17,6 ming dollargacha o‘zgargan.

2021-yil oktabrda Shanxayda narx bir tonna uchun $24 067,64 ga, Londonda esa $20 705 ga yetgan.

2024-yil boshida nikelning jahon narxi 2020-yil noyabridan beri eng past darajaga tushib, $16 000/t dan pastlagan; 2023-yil yanvar boshida kotirovkalar $31 200/t ga yetganidan beri nikel arzonlashib bormoqda. 2024-yil dekabrda xalqaro bozorda nikelning narxi bir tonna uchun $15 444,89 ni tashkil etgan. 2026-yilda o‘rtacha narx bir tonna uchun $17,357 gacha oshgan.

Isteʼmol va ishlab chiqarish prognozlari

«Nornikel» kompaniyasining so‘nggi baholashlariga ko‘ra, dunyoda 2023-yilda birlamchi nikel isteʼmoli 3,22 mln tonnani tashkil etishi (o‘tgan yilga nisbatan 7 % o‘sish) kutilgan. Bozordagi ortiqcha taklif hajmi 200 ming tonnadan ortiq bo‘lishi prognoz qilingan. Kompaniya tahlilchilari 2024-yilda ortiqcha taklif 180 ming tonna bo‘lishini kutishgan.

Shuningdek, «Nornikel» kompaniyasi 2023-yilda nikel ishlab chiqarish hajmini 3,45 mln tonna (yillik o‘sish 10 %) deb prognoz qilgan.

Qo‘llanilishi

2015-yilda nikel isteʼmolining 67 % i zanglamaydigan po‘latishlab chiqarishga, 17 % i temirsiz qotishmalarga, 7 % i nikellashga va 9 % i akkumulyatorlar, kukunli metallurgiya hamda kimyoviy reaktivlar kabi boshqa maqsadlarga to‘g‘ri kelgan. 2025-yilda 65 % zanglamaydigan po‘latga, 17 % akkumulyatorlarga, 18 % esa boshqa yo‘nalishlarga (po‘lat qotishmalari, temirsiz rangli metall qotishmalari, qoplama hosil qilish, quyuvchilik) to‘g‘ri kelgan.

Qotishmalar

Nikel ko‘pchilik superqotishmalar — aerokosmik sanoatda kuch qurilmalari detallari uchun ishlatiladigan issiqqa chidamli materiallarning asosiy tarkibiy qismidir.

monel-metall (65—67 % Ni + 30—32 % Cu + 1 % Mn), 500 °C gacha issiqqa va korroziyaga juda chidamli;
melxior;
oq oltin (masalan, 585 probali qotishmada 58,5 % oltin va (ligatura) sifatida kumush va nikeldan (yoki palladiydan) iborat qotishma mavjud);
nixrom, nikel va xrom qotishmasi (60 % Ni + 40 % Cr);
permalloy (76 % Ni + 17 %Fe + 5 % Cu + 2 % Cr), yuqori magnit sezgirligiga va juda kam gisterezis yo‘qotishlariga ega;
invar (65 % Fe + 35 % Ni), qizdirilganda deyarli cho‘zilmaydi;
Bundan tashqari, nikel qotishmalariga nikelli va xrom-nikelli po‘latlar, neyzilber va elektr qarshilik uchun qo‘llaniladigan konstantan, nikelin va manganin kiradi.

Nikel qator zanglamaydigan po‘latlar tarkibiga kiradi.

Nikellash

Nikellash — boshqa metallni korroziyadan himoya qilish maqsadida uning yuzasiga nikel qoplama hosil qilish jarayoni. U tarkibida nikel(II) sulfati, natriy xlorid, bor kislotasi, sirt faol va yaltiratuvchi moddalar hamda eruvchan nikel anodlari bo‘lgan elektrolitlardan foydalanib, galvanik usulda amalga oshiriladi. Hosil qilinadigan nikel qatlamining qalinligi 12—36 mkm. Yuzaning yaltiroqligini keyinchalik xromlash (xrom qatlami qalinligi — 0,3 mkm) orqali saqlab qolish mumkin.

Elektr toki ishlatilmaydigan nikellash nikel(II) xloridi va natriy gipofosfiti aralashmasi eritmasida, natriy sitrati ishtirokida amalga oshiriladi:

{\mathsf {NiCl_{2}+NaH_{2}PO_{2}+H_{2}O\rightarrow Ni+NaH_{2}PO_{3}+2HCl}}

Jarayon pH 4—6 va 95 °C haroratda olib boriladi.

Boshqa qo‘llanishlar

Akkumulyator ishlab chiqarish

Quyidagi temir-nikel, nikel-kadmiy, nikel-rux, nikel-vodorod, nikel-metall gidrid akkumulyatorlarini ishlab chiqarish.

Kimyoviy texnologiya

Ko‘plab kimyoviy-texnologik jarayonlarda katalizator sifatida Reney nikeli ishlatiladi.

Radiatsiya texnologiyalari

Nuklid ⁶³Ni, β^--zarrachalar chiqaradi, uning yarim yemirilish davri 100,1 yil bo‘lib, u kraytronlarda, shuningdek, gaz xromatografiyasidagi elektron tutib olish detektorlarida (ETD) qo‘llanadi.

Tibbiyot

Breket tizimlarini tayyorlashda ishlatiladi (titan nikelidi).
Protezlash.

Tanga zarb qilish

Nikel ko‘plab mamlakatlarda tangalar ishlab chiqarishda keng qo‘llanadi. AQSHda 5 sentlik tanga so‘zlashuv tilida quyidagicha ataladi: «nikel».

Musiqa sanoati

Shuningdek, nikeldan musiqa asboblari torlarining o‘ramlarini tayyorlashda foydalaniladi.

Biologik roli

Nikel tirik organizmlarning normal rivojlanishi uchun zarur mikroelementlardan biridir. Biroq uning tirik organizmlardagi roli haqida kam maʼlumot mavjud. Nikel hayvonlar va o‘simliklardagi fermentativ reaksiyalarda ishtirok etishi maʼlum. Hayvonlar organizmida u muguzlangan to‘qimalarda, ayniqsa patlarda to‘planadi.

XX asrda oshqozonosti bezi tarkibida nikel juda ko‘pligi aniqlangan. Insulin kiritilganidan keyin nikel yuborilsa, insulinning taʼsiri uzayadi va shu tariqa gipoglikemik faollik ortadi. Nikel fermentativ jarayonlarga, askorbin kislotaningoksidlanishiga taʼsir qiladi va sulfgidril guruhlarning disulfid guruhlarga aylanishini tezlashtiradi.

Fiziologik taʼsiri

Nikel va uning birikmalari zaharli va kanserogen hisoblanadi.

Nikel metallarga nisbatan allergiyaning (kontakt dermatitning) asosiy sabablaridan biridir. Bunday allergiya teriga tegib turadigan metall buyumlardan (taqinchoqlar, soatlar, jinsi shim parchinlaridan) yuzaga keladi. 2008-yilda Amerika kontakt dermatiti jamiyati nikelni «Yil allergeni» deb eʼtirof etgan. Yevropa Ittifoqida inson terisi bilan aloqada bo‘ladigan mahsulotlar tarkibidagi nikel miqdori cheklangan. Rossiyada nikelni zargarlik buyumlarida va tibbiy texnikada ishlatish taqiqlanmagan.

Nikel adrenalin taʼsirini susaytirishi va arterial bosimni pasaytirishi mumkin^{[manba 2080 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Organizmga ortiqcha nikel tushishi vitiligoga sabab bo‘ladi^{[manba 2080 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Nikel oshqozonosti bezida va qalqonoldi bezlarida to‘planadi^{[manba 2080 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Tuproqda nikel miqdorining oshishi endemik kasalliklarga olib keladi: o‘simliklarda g‘ayritabiiy shakllar paydo bo‘ladi, hayvonlarda esa nikelning ko‘z shox pardasida to‘planishi bilan bog‘liq ko‘z kasalliklari yuzaga keladi^{[manba 2080 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Zaharli doza (kalamushlar uchun) — 50 mg^{[manba 2080 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Ayniqsa, nikelning uchuvchan birikmalari, xususan, uning tetrakarbonili Ni(CO)₄. Havoda nikel birikmalarining ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 0,0002 dan 0,001 mg/m³ gacha (turli birikmalar uchun).

ifazo.uz