Posted inUmumiy

Demokrit haqida

Demokrit haqida
Abderalik Demokrit
Δημόκριτος
Tug‘ilgan sanasi mil. avv. 460-yil(-460)
Tug‘ilgan joyi Abdera
Vafot etgan sanasi mil. avv. 370-yil (≈ 90 yosh)
Asarlari yozilgan til(lar) qadimgi yunon tili
Faoliyat turi faylasuf, matematik, san’at tarixchisi
Maktab/an’ana Atomchilar
Yo‘nalishi Yevropa falsafasi
Davri Qadimgi yunon falsafasi
Asosiy qiziqishlari Naturfalsafa
Muhim g‘oyalari Atomizm
Unga ta’sir ko‘rsatganlar Levkipp
Uning ta’sirida bo‘lganlar Xioslik Metrodor, Epikur
Diniy e’tiqodi Qadimgi yunon dini
Логотип Викицитатника Vikiiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Abderalik Demokrit (Δημόκριτος; taxm. mil. avv. 460-yil, Abdera — taxm. mil. avv. 370-yil) — qadimgi yunon faylasufi, Levkippning shogirdi, atomchilik va materialistik falsafaning asoschilaridan biri.

Tarjimayi holi

Abdera shahrida, Frakiyada tug‘ilgan. U umri davomida ko‘p sayohat qilib, turli xalqlarning falsafiy qarashlarini o‘rgangan (Qadimgi Misr, Bobil, Fors, Hindiston, Efiopiya). Afinada Pifagor ta’limoti tarafdori Filolay hamda Suqrotning ma’ruzalarini tinglagan, shuningdek, Anaksagor bilan tanish bo‘lgan.

Rivoyat qilishlaricha, Demokrit bu sayohatlarga meros bo‘lib qolgan katta mablag‘ni sarflagan. Biroq Abderada merosni sovurish sud orqali jazolangan. Sudda Demokrit o‘zini himoya qilish o‘rniga «Buyuk olam tuzilishi» asaridan parchalar o‘qib bergan va oqlangan: yurtdoshlari otasidan qolgan pul behuda sarflanmagan degan xulosaga kelishgan.

Ammo Demokritning turmush tarzi abderaliklarga tushunarsiz tuyulgan: u doim shahardan chiqib ketar, qabristonlarda yashirinib, shahar shovqinidan yiroqda fikrga cho‘mardi. Ba’zan Demokrit hech qanday ko‘rinadigan sababsiz kulib yuborardi, chunki buyuk olam tartibi oldida odamlarning ishlari unga nihoyatda kulgili tuyulardi (shu bois u «Kuluvchi faylasuf» deb atalgan). Yurtdoshlari Demokritni aqli zaif deb o‘ylab, uni tekshirish uchun hatto mashhur tabib Gippokratni ham chaqirishgan. Gippokrat haqiqatan ham faylasuf bilan uchrashib, Demokritning ham jismonan, ham ruhan mutlaqo sog‘lom ekanini aniqlagan. Bundan tashqari, u Demokritni o‘zi suhbatlashgan eng aqlli insonlardan biri deb baholagan. Demokritning shogirdlari orasida Abderalik Bion.

Tarixchi Lukianga ko‘ra, Demokrit 104 yil umr ko‘rgan.

Demokrit falsafasi

Demokrit o‘z falsafiy qarashlarida eleyaliklargako‘plik va harakatning tafakkurda tasavvur qilinishi masalasida qarshi fikr bildirgan. Biroq u haqiqiy mavjud borliq na paydo bo‘lishi, na yo‘qolishi mumkinligi borasida ular bilan to‘liq kelishgan. O‘sha davrning deyarli barcha olimlariga xos bo‘lgani kabi, Demokrit materializmi ham mushohadaviy va metafizik xususiyatga ega edi. Senekaning ta’rificha, Demokrit «qadimgi mutafakkirlarning eng nozik fikrlovchisi» bo‘lgan.

Demokrit, Antuan Kuapel, 1692-yil. (Luvr, Parij)

Atomistik materializm

Demokrit falsafasidagi asosiy yutuq Levkippning (bir paytlar Levkipp yosh Demokritning ismi degan nazariya ham ilgari surilgan, ammo uni Dils, Tseller va Makowelskiy) «atom» — haqiqatda mavjud, paydo bo‘lmaydigan, yo‘qolmaydigan va bo‘linmas modda zarrasi haqidagi ta’limotini rivojlantirishidir (atomistik materializm). U dunyoni bo‘shliqdagi atomlar tizimi sifatida tasvirlab, moddaning cheksiz bo‘linishini rad etgan. U nafaqat koinotdagi atomlar soni, balki ularning shakllari ham cheksiz xilma-xil ekanini ilgari surgan (eydoslar, είδος — «tur, ko‘rinish» ma’nosini anglatuvchi, Suqrotning idealistik g‘oyalari dan farqli materialistik tushuncha). Ushbu nazariyaga ko‘ra, atomlar bo‘sh fazoda (Demokrit aytganidek, Buyuk Bo‘shliqda) tartibsiz harakatlanadi va to‘qnashadi. Shakli, o‘lchami, holati va joylashish tartibi mos kelishiga qarab ular bir-biriga birikadi yoki tarqalib ketadi. Hosil bo‘lgan birikmalar bir butun holda saqlanib, murakkab jismlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Harakat atomlarning tabiiy xususiyatidir. Jismlar atomlar birikmasidan iborat. Jismlarning xilma-xilligi ularni tashkil qiluvchi atomlarning farqi hamda birikish tartibiga bog‘liq: xuddi bir xil harflardan turli so‘zlar tuzilgani kabi. Atomlar bevosita bir-biriga tegishi mumkin emas, chunki ichida bo‘shliq bo‘lmagan narsa bo‘linmas, ya’ni yagona atom hisoblanadi. Demak, ikkita atom orasida doimo hech bo‘lmaganda juda kichik bo‘sh oraliq bo‘ladi. Shuning uchun oddiy jismlarning ichida ham bo‘shliq mavjud. Bundan tashqari, atomlar juda yaqinlashganda ular orasida itarilish kuchlari ta’sir eta boshlaydi. Shu bilan birga, «o‘xshash o‘xshashni tortadi» tamoyili asosida atomlar o‘zaro tortishishi ham mumkin.

Jismlarning turli sifatlari atomlarning xususiyatlari, ularning birikmalari va atomlarning sezgi a’zolarimiz bilan o‘zaro ta’siri orqali to‘liq belgilanadi. Galenning so‘zlariga ko‘ra,

«[Faqat] umumiy fikrda rang mavjud, fikrda — shirinlik, fikrda — achchiqlik bor; aslida esa [faqat] atomlar va bo‘shliq [mavjud]». Demokrit shunday deydi va sezgi orqali anglanadigan barcha sifatlar atomlarning birikishidan yuzaga keladi, [faqat] ularni idrok etuvchi biz uchun mavjud, deb hisoblaydi. Narsalarning tabiatida esa na oq, na qora, na sariq, na qizil, na achchiq, na shirin narsa mavjud. Gap shundaki, uning «umumiy fikrda» degani «umum qabul qilingan fikrga muvofiq» va «biz uchun» degan ma’noni bildiradi, narsalarning o‘z tabiatiga ko‘ra emas. Narsalarning asl tabiatini esa u «haqiqatda» iborasi bilan ifodalaydi; bu atamani «chin» ma’nosini anglatuvchi «haqiqiy» so‘zidan yasagan. [Bu] ta’limotning mohiyati quyidagicha bo‘lishi kerak: [faqat] odamlar nimanidir oq, qora, shirin, achchiq va shu kabi deb tan oladi, aslida esa barcha narsa «nimadir» va «hech narsa»dan iborat. Bular ham uning o‘z iboralari bo‘lib, atomlarni «nimadir», bo‘shliqni esa «hech narsa» deb atagan.

Izonomiya tamoyili

Atomchilarning asosiy metodologik tamoyili izonomiya (yunon tilidan so‘zma-so‘z tarjimasi: barcha uchun qonun oldida tenglik) tamoyili edi. U quyidagicha ifodalanadi: agar biror hodisa yuz berishi mumkin bo‘lsa va tabiat qonunlariga zid kelmasa, cheksiz vaqt va cheksiz fazoda u qachondir allaqachon sodir bo‘lgan yoki kelajakda albatta sodir bo‘ladi, deb hisoblash lozim. Cheksizlikda imkoniyat bilan mavjudlik o‘rtasida chegara yo‘q. Bu tamoyilni yetarli asos yo‘qligi tamoyili ham deyishadi: biror jism yoki hodisa aynan bir shaklda mavjud bo‘lib, boshqa shaklda mavjud bo‘lmasligi uchun hech qanday asos yo‘q. Bundan, jumladan, shunday xulosa kelib chiqadiki, agar biror hodisa prinsipial jihatdan turli ko‘rinishlarda yuz berishi mumkin bo‘lsa, bu ko‘rinishlarning barchasi haqiqatda mavjud. Demokrit izonomiya tamoyilidan bir necha muhim xulosalar chiqargan: 1) istalgan shakl va o‘lchamdagi (hatto butun bir dunyodek kattalikdagi) atomlar mavjud; 2) Buyuk Bo‘shliqdagi barcha yo‘nalishlar va nuqtalar teng huquqli; 3) atomlar Buyuk Bo‘shliqda istalgan yo‘nalishda va istalgan tezlikda harakatlanadi. So‘nggi qoida Demokrit nazariyasi uchun juda muhim. Mohiyatan, bundan harakatning o‘zini izohlash shart emasligi, faqat harakatning o‘zgarishiga sabab izlash kerakligi kelib chiqadi. Atomchilarning qarashlarini tasvirlab, ularga qarshi chiqqan Aristotel «Fizika» asarida shunday yozadi:

… [bo‘shliqning mavjudligini tan oluvchilardan, ya’ni atomchilardan] hech kim [harakatga keltirilgan jism] nima sababdan biror joyda to‘xtashini ayta olmaydi, chunki nima uchun u boshqa joyda emas, aynan shu yerda to‘xtashi kerak? Binobarin, kuchliroq biror narsa to‘sqinlik qilmaguncha, u yo tinch holatda qolishi, yo cheksiz harakatlanishi lozim.

Mohiyatan, bu inersiya tamoyilining — butun zamonaviy fizikaning asoslaridan birining — aniq ifodasidir. Galiley ko‘pincha inersiyani kashf etgan olim sifatida tilga olinadi, biroq u ham bu tamoyilning ildizlari antik atomizmga borib taqalishini yaxshi anglagan.

Demokrit, Diego Velaskes, 1628—1629-yillar

Kosmologiya

Buyuk Bo‘shliq fazoda cheksizdir. Undagi atomlar harakatining dastlabki tartibsizligi ichida o‘z-o‘zidan girdob vujudga keladi. Girdob ichida Buyuk Bo‘shliqning simmetriyasi buzilib, markaz va chekka qismlar paydo bo‘ladi. Girdobda shakllanadigan og‘ir jismlar uning markazi yaqinida to‘planishga moyil bo‘ladi. Yengil va og‘ir narsalar o‘rtasidagi farq sifat jihatidan emas, miqdor jihatidandir; buning o‘zi muhim taraqqiyot hisoblanadi. Demokrit girdob ichidagi moddalarning ajralishini quyidagicha tushuntiradi: og‘irroq jismlar markazga intilar ekan, yengilroq jismlarni siqib chiqaradi va ular girdobning chetlariga yaqinroq qoladi. Dunyoning markazida eng og‘ir atomlardan tashkil topgan Yer shakllanadi. Dunyoning tashqi qismida kosmosni atrofdagi Buyuk Bo‘shliqdan ajratib turuvchi himoya pardasiga o‘xshash qatlam paydo bo‘ladi. Dunyo tuzilishi atomlarning girdob markaziga intilishi bilan belgilangani sababli Demokrit tasavvuridagi dunyo sferik simmetriyali tuzilishga ega.

Demokrit olamlarning ko‘pligi haqidagi qarash tarafdori edi. Atomchilarning qarashlarini Ippolit,

quyidagicha tasvirlaydi: Olamlar son jihatidan cheksiz va kattaligi bo‘yicha bir-biridan farq qiladi. Ularning ayrimlarida na Quyosh, na Oy bor; boshqalarida Quyosh va Oy biznikidan kattaroq; yana boshqalarida esa bittadan emas, bir nechtadan. Olamlar orasidagi masofalar ham bir xil emas; ba’zi joylarda olamlar ko‘proq, boshqa joylarda kamroq. Ayrim olamlar kengayib bormoqda, boshqalari to‘liq ravnaq topgan, uchinchilari esa kichraymoqda. Bir joyda olamlar tug‘iladi, boshqa joylarda yo‘qolib boradi. Ular bir-biriga to‘qnashganda vayron bo‘ladi. Ba’zi olamlarda hayvonlar ham, o‘simliklar ham, biror namlik ham yo‘q.

Olamlarning ko‘pligi izonomiya tamoyilidan kelib chiqadi: agar qandaydir jarayon sodir bo‘lishi mumkin bo‘lsa, cheksiz fazoning qayeridadir va qachondir u albatta sodir bo‘ladi. Ma’lum joyda va muayyan vaqtda yuz bergan hodisa boshqa joylarda va boshqa vaqtlarda ham yuz berishi kerak. Shunday qilib, agar fazoning bir nuqtasida atomlarning girdobsimon harakati boshlanib, bizning olamimiz shakllangan bo‘lsa, boshqa joylarda ham shunga o‘xshash jarayon kechib, boshqa olamlar hosil bo‘lishi kerak. Hosil bo‘lgan olamlar bir xil bo‘lishi shart emas: Quyosh va Oysiz olamlar yoki uchta Quyosh va o‘nta Oyga ega olamlar mavjud bo‘lmasligi uchun hech qanday asos yo‘q. Har bir olamning zaruriy unsuri faqat Yer hisoblangan (ehtimol, bu tushunchaning ta’rifidan kelib chiqadi: markaziy Yer bo‘lmasa, bu olam emas, shunchaki modda uyumidir). Bundan tashqari, cheksiz fazoning qayeridadir biznikiga aynan o‘xshash olam shakllanmasligi uchun ham hech qanday asos yo‘q. Barcha yo‘nalishlar va harakat holatlari teng bo‘lgani sababli, olamlar turli tomonga harakatlanadi. Bunda ular bir-biriga urilib, vayron bo‘lishi mumkin. Xuddi shunday, vaqtning barcha lahzalari ham teng: agar olam hozir shakllanayotgan bo‘lsa, bu jarayon qayerdadir o‘tmishda ham, kelajakda ham sodir bo‘lishi lozim. Hozir turli olamlar rivojlanishning turli bosqichlarida turibdi. Harakati davomida hali to‘liq shakllanmagan olam tasodifan tayyor olam hududiga kirib, uning tortishish ta’sirida ushlanib qolishi mumkin (Demokrit bizning olamimizdagi osmon jismlarining kelib chiqishini shu tarzda tushuntirgan).

Yer olam markazida joylashgani sababli markazdan chiquvchi barcha yo‘nalishlar tengdir va Yerning qaysidir tomonga siljishi uchun asos yo‘q (Yerning harakatsizligi sababini Anaksimandr ham shunday izohlagan). Biroq Demokrit fikricha, Yer dastlab fazoda harakatlangan, keyingina to‘xtagan degan guvohliklar ham mavjud.

Ammo u Yerning shar shaklida ekanligi haqidagi nazariyani qo‘llab-quvvatlamagan. Demokrit shunday dalil keltirgan: agar Yer shar bo‘lganida, Quyosh chiqayotganda va botayotganda ufq chizig‘ini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab emas, aylana yoyi bo‘ylab kesib o‘tardi. Albatta, bu dalil matematik jihatdan noto‘g‘ri: Quyosh va ufqning ko‘rinma burchak o‘lchamlari juda farq qiladi; bunday ta’sirni faqat ular deyarli teng bo‘lgan taqdirdagina sezish mumkin edi (buning uchun Yerdan nihoyatda uzoqlashish kerak bo‘lardi).

Demokrit fikricha, osmon jismlari Yerdan uzoqlashish tartibida quyidagicha joylashgan: Oy, Venera, Quyosh, boshqa sayyoralar va yulduzlar. Bunda osmon jismi bizdan qancha uzoq bo‘lsa, u (yulduzlarga nisbatan) shuncha sekin harakatlanadi. Empedokl va Anaksagor izidan borib, Demokrit osmon jismlarining Yerga qulashiga markazdan qochma kuch to‘sqinlik qiladi, deb hisoblagan. Demokrit Somon yo‘li bir-biriga shunchalik yaqin joylashgan ko‘plab yulduzlardan iboratki, ularning tasvirlari qo‘shilib, yaxlit xira yorug‘lik hosil qiladi, degan ajoyib taxminni ilgari surgan.

Agostino Karrachchi. Demokrit. Kapodimonte milliy muzeyi va galereyasi. Neapol, (1598-yil)

Etika

Demokrit barcha ellinlar uchun umumiy bo‘lgan me’yor tushunchasini rivojlantirib, me’yor inson xulq-atvorining uning tabiiy imkoniyatlari va qobiliyatlariga muvofiqligi ekanini ta’kidlagan. Ana shu me’yor nuqtayi nazaridan lazzatlanish endi faqat subyektiv hissiy kechinma emas, obyektiv ne’mat sifatida ham namoyon bo‘ladi.

U inson hayotining asosiy tamoyili ehtiros va haddan oshishlardan xoli bo‘lgan, ko‘ngil xotirjamligi hamda osoyishtalik holatida yashash (evtyumiya (euthymia)) deb hisoblagan. Bu shunchaki hissiy rohat emas, balki «tinchlik, osoyishtalik va uyg‘unlik» holatidir.

Demokritning fikricha, inson boshiga tushadigan barcha yomonlik va baxtsizliklar zarur bilimning yetishmasligidan kelib chiqadi. Shundan u muammolarni bartaraf etish yo‘li bilim olishdir, degan xulosaga kelgan. Demokritning nekbin falsafasida yovuzlik mutlaq kuch sifatida qaralmagan; donolik esa baxtga erishish vositasi hisoblangan.

Boshqa fanlarga qo‘shgan hissasi

Demokrit dastlabki qadimgi yunon taqvimlaridan birini tuzgan.

O‘zining atomlar haqidagi qarashlariga asoslanib, Demokrit kesma uzunligini undagi atomlar soni sifatida, shakl yuzini esa shu shakldagi barcha kesmalar uzunliklarining yig‘indisi (ya’ni yakunda yana atomlar soni) sifatida belgilagan. Shunga o‘xshash tarzda u jismning hajmini uning kesimlari yuzalarining yig‘indisi deb qaragan. Bu tasavvur samarali bo‘lib chiqqan: Demokrit birinchi bo‘lib piramida va konus hajmlari mos ravishda bir xil balandlik va asos yuzasiga ega prizma va silindr hajmlarining uchdan biriga tengligini aniqlagan. Keyinchalik Demokritning yondashuvi o‘rta asrlardagi «bo‘linmaslar usuli»ga asos bo‘lgan, bu esa o‘z navbatida integral hisobning dastlabki ko‘rinishiga aylandi.

Diniy qarashlari

Demokrit dunyoning paydo bo‘lishida xudolar va har qanday g‘ayritabiiy kuchlarning rolini inkor etgan. Sekst Empirikning guvohlik berishicha, u «biz xudolar haqidagi tasavvurga dunyoda yuz beradigan g‘ayrioddiy hodisalar tufayli kelganmiz», deb hisoblagan. Buni tasdiqlash uchun Sekst Demokritdan quyidagi iqtibosni keltiradi:

Qadimgi odamlar osmondagi momaqaldiroq va chaqmoq, yashin urishi, yulduzlarning birlashishi, Quyosh va Oy tutilishi kabi hodisalarni kuzatib, dahshatga tushgan va bu hodisalarga xudolar sababchi deb o‘ylagan.

Biroq Sekst boshqa bir joyda quyidagicha yozadi:

Demokritning aytishicha, «odamlarga qandaydir timsollar (obrazlar) yaqinlashadi, ularning ayrimlari foydali, boshqalari zararli bo‘ladi. Shu bois u o‘ziga baxtli timsollar uchrashini tilab ibodat qilgan». Ular ulkan, [tashqi ko‘rinishidan] dahshatli va g‘oyat mustahkam bo‘lsa-da, o‘lmas emas. Ular o‘z ko‘rinishi va chiqaradigan tovushlari bilan odamlarga kelajakdan darak beradi. Ana shu hodisalardan kelib chiqib, qadimgilar xudo mavjud degan xulosaga kelgan. Holbuki, [aslida] ulardan tashqari, o‘lmas tabiatga ega hech qanday xudo mavjud emas.

I. D. Rojanskiy Antik davr fani (Moskva: Nauka, 1980)

O‘z davrining farzandi sifatida Demokrit xudolarning mavjudligini inkor etmagan. Xudolar ham boshqa barcha narsalar singari atomlardan iborat, shuning uchun o‘lmas emas. Ammo ular atomlarning juda barqaror birikmalari bo‘lib, sezgi a’zolarimizga bilinmaydi. Shunga qaramay, xudolar istasa, ko‘pincha tushimizda ko‘rinadigan timsollar orqali o‘zini namoyon qilishi mumkin. Bu timsollar bizga zarar yoki foyda yetkazishi, ba’zan biz bilan gaplashishi va kelajakni bashorat qilishi mumkin.

Xendrik Terbryuggen, «Kuluvchi Demokrit» (1628)

Asarlari va doksografiya (doxography)

Antik davr mualliflari asarlarida Demokritning 70 ga yaqin turli asari tilga olingan, ammo ularning birortasi bugungi kungacha to‘liq saqlanib qolmagan. Demokrit falsafasini o‘rganish keyingi davr faylasuflarining asarlaridagi iqtiboslar va uning g‘oyalari tanqidiga tayanadi. Ular orasida Aristotel, Sekst, Sitseron, Aflotun, Epikur va boshqalar bor.

Demokritning eng muhim asari sifatida «Buyuk olam tuzilishi»ni ko‘rsatish mumkin. Bu kosmologiyaga oid asar o‘sha davrda mavjud bilim sohalarining deyarli barchasini qamrab olgan. Bundan tashqari, Diogen Laertsiy tuzgan ro‘yxatlarga ko‘ra, Demokritga quyidagi asarlar ham nisbat beriladi: «Donishmandning ruhiy holati haqida», «Fazilat haqida», «Sayyoralar haqida», «Sezgilar haqida», «Shakllar farqi haqida», «Ta’mlar haqida», «Ranglar haqida», «Aql haqida», «Mantiq yoki qonun-qoidalar haqida», «Osmon hodisalarining sabablari», «Havo hodisalarining sabablari», «Yerdagi hodisalarning sabablari», «Olov va olov hodisalarining sabablari», «Tovushlarning sabablari», «Urug‘lar, o‘simliklar va mevalarning sabablari», «Tirik mavjudotlarning sabablari», «Aylana va sharning urinishi haqida», «Geometriya haqida», «Irratsional chiziqlar va jismlar haqida», «Sonlar», «Proyeksiyalar», «Buyuk yil», «Osmon tavsifi», «Yer tavsifi», «Qutblar tavsifi», «Nurlar tavsifi», «Ritmlar va uyg‘unlik haqida», «She’riyat haqida», «She’rlar go‘zalligi haqida», «Qo‘shiq aytish haqida», «Tibbiyot ilmi», «Ovqatlanish tartibi haqida», «Rassomlik haqida», «Dehqonchilik», «Harbiy saf tuzilishi haqida» va boshqalar.

Shunday rivoyat borki, Aflotun o‘z falsafiy raqibi Demokritning barcha asarlarini sotib olib, yo‘q qilishni buyurgan. Biroq bu rivoyatning ishonchliligi uncha yuqori emas. Shuningdek, milodiy I asrda Trasill Demokrit va Aflotun asarlarini tetralogiyalarga ajratib nashr etgani ma’lum.

Xotirasi

1935-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Demokrit nomini kraterga — Oyning Yerdan ko‘rinadigan tomonidagi kraterga bergan.

Ikonografiya

Adabiyotlar

Matnlar va tarjimalar

Manbalar

Tadqiqotlar

  • Asmus V. F. Antik falsafa
  • Asmus V. F. Demokrit. — Moskva: MDU, 1960.
  • Abakumov Yu. G. Demokrit. «Muqobil» geometriyani yaratishga urinish // Zabaykalye davlat universiteti axborotnomasi. 2011. № 8. 22–25-betlar.
  • Verlinskiy A. L. Apollodor va Frasillda Demokritning tug‘ilgan sanasi (antik davr xronografiyasi usullariga doir qaydlar) // MOUSEION: Professor Aleksandr Iosifovich Zaytsevning yetmish yilligi munosabati bilan. Maqolalar to‘plami. — Sankt-Peterburg, 1997. — 100—127-betlar.
  • Vits B. B. Demokrit. — Moskva: Misl, 1979.
  • Verlinskiy A. L. Zaruriyat, tasodif, erkinlik: Demokrit va uning davomchilari // Linguistica et philologica: Yu. V. Otkupshchikovning 75 yilligiga bag‘ishlangan maqolalar to‘plami. Sankt-Peterburg, SPbDU nashriyoti, 1999. — 211—238-betlar.
  • Ditmar A. B. Demokritning kosmogonik va geografik qarashlari masalasiga doir (taxminan mil. avv. 460—359-yillar) // Ilmiy qaydlar K. D. Ushinskiy nomidagi Yaroslavl davlat pedagogika instituti. — 1959. — XXXII (XLII) jild, «Tabiatshunoslik». — 349—367-betlar.
  • Zubov V. P. Demokritning matematik atomizmi masalasiga doir // Qadimgi tarix axborotnomasi. — 1951. — № 4. — 204—208-betlar.
  • Zubov V. P. Atomistik tasavvurlarning XIX asr boshigacha rivojlanishi. — Moskva: Nauka, 1965.
  • Lebedev A. V. «Suqrotgacha bo‘lgan faylasuflar» tushunchasidan voz kechish // Madaniyatlar muloqotidagi falsafa. Jahon falsafa kuni (Moskva — Sankt-Peterburg, 2009-yil 16—19-noyabr). Materiallar. — M.: Progress-Traditsiya, 2010. — 177—183-betlar.
  • Lurye S. Ya. Sofist Antifont va Demokrit xronologiyasiga doir // Rossiya Fanlar akademiyasi axborotnomasi. — 1918. — 2285—2306-betlar.
  • Lurye S. Ya. Demokrit mexanikasi. Fan va texnika tarixi arxivi, 1-seriya, 7-son. — 1935. — 129—180-betlar.
  • Lurye S. Ya. Qadimgi atomchilarning cheksiz kichik miqdorlar nazariyasi. — Moskva–Leningrad: SSSR FA nashriyoti, 1935.
  • Lurye S. Ya. Antik fan tarixi bo‘yicha ocherklar. — Moskva–Leningrad, 1947.
  • Lurye S. Ya. Demokrit va induktiv mantiq // Qadimgi tarix axborotnomasi. — 1961. — № 4. — 58—67-betlar.
  • Lisenko V. G. Vaysheshika atomizmi va Demokrit atomizmi (qiyosiy tahlil tajribasi) // Qadimgi Hindiston. Tarixiy-madaniy aloqalar. — Moskva, 1982. — 187—201-betlar.
  • Maystrov L. E. Demokritda izonomiya tamoyili haqida // Tarixiy-matematik tadqiqotlar, 20-son. — 1975. — 299—302-betlar.
  • Timoshenko V. E. Demokrit materializmi. Moskva, 1959. — 96 bet.
  • Pikel R. V. Antik davrning buyuk materialisti (Demokrit). L. I. Akselrod (Ortodoks) tahriri va so‘zboshisi bilan. Moskva. «Novaya Moskva». 1924. 113 bet, [3]
  • Chanishev A. N. Qadimgi dunyo falsafasi tarixi: Oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — M.: Akademicheskiy proyekt, 2011.
  • Shchetnikov A. I. To‘g‘ri chiziqning aylanaga urinishi xususiyati masalasi qadimgi yunon geometriyasining miloddan avvalgi V asr oxiri — IV asr boshidagi taraqqiyotida muammoli nuqta sifatida // Tarixiy-matematik tadqiqotlar. — 2006. — № 11 (46). — 174—196-betlar.
  • Beyli, K. Yunon atomchilari va Epikur. Oksford, 1928.
  • Vlastos, Gregori. «Demokritda etika va fizika» // Philosophical Review. 1945/1946. 54/55: 578—592, 53-64.
  • Jan Salem. Demokrit. Quyosh nuridagi chang zarralari. Parij, 1996.

Badiiy adabiyot

  • Lurye S. Ya., Botvinnik M. N. Demokrit sayohati. — Moskva: Bolalar adabiyoti, 1964.

Havolalar