Teri (lot. cutis; qad. yun. δέρμα [ˈdɛrmə]) — hayvonlar (jumladan, insonlar) tanasining tashqi qoplamasini tashkil etuvchi a’zo. Biologiyada bu — umurtqali hayvonlarning tashqi qoplamasi. Teri organizmni turli tashqi ta’sirlardan himoya qiladi, nafas olish, tana haroratini boshqarish, moddalar almashinuvi va boshqa ko‘plab jarayonlarda ishtirok etadi. Bundan tashqari, teri yuzaki sezgilar uchun katta retseptor maydoni vazifasini bajaradi. U turli xil yuzaki sezgilarni (og‘riqni, bosim va haroratni) qabul qiladi. Voyaga yetgan inson terisining yuzasi 1,5-2 m² ga yetadi, og‘irligi esa tana massasining 4-6 %, teri osti to‘qimasi bilan birga («gipoderma») 16-17 % ini tashkil qiladi. Inson terisining qalinligi tana sohasiga qarab farqlanadi: derma — 0,5-5 mm, epidermis — 35 mkm — 1,5 mm. Teri 5 ta sezgi a’zolaridan biri bo‘lib, teginish sezgisini ta’minlaydi.

Teri epidermis, dermadan tashkil topadi:

• Epidermis (terining ustki qavati) turli hayvonlarda turlicha tuzilgan epiteliydan iborat.
  Teri shilliq qavatga (lablar, burun teshiklari, tashqi jinsiy a’zolar (ayollarda qin dahlizi, erkaklarda siydik chiqarish kanali), qovoqlar, orqa chiqaruv teshigi) o‘tadigan joylarda epidermis tuzilishi o‘zgarib, oraliq xususiyat kasb etadi. Epidermisda, shuningdek, melanotsitlarbo‘lib, ularda melaninto‘planadi. Bu teriga turli rang tuslarini beradi . Rang odamning genetik xususiyatlari va irqiy mansublikka qarab ham farqlanadi. Quyoshda toblanish teri rangini o‘zgartiradi. Odamlarda epidermisning oraliq (chot) va ko‘krak so‘rg‘ichi atrofi sohalarida pigment miqdori ortgan bo‘ladi. Ayrim boshqa hayvonlarda teri rangini hosil qilishda boshqa xromatoforlarham qatnashadi. Epidermisning ko‘p qavatli, ko‘chib turadigan epiteliysi to‘siq vazifasini bajarib, organizmni agressiv kimyoviy moddalarning, kasallik qo‘zg‘atuvchilarning (teri mikroflorasibilan birga) kirib kelishidan, quyi qatlamlardagi namlikning haddan tashqari bug‘lanishidan, ultrabinafsha nurlanishdanhimoya qiladi hamda D vitamini sintezida va boshqa jarayonlarda ishtirok etadi. Epidermis hujayralari butun umr davomida bo‘linib, quyi qatlamdan yuqoriga siljiydi va o‘sadi; yuqori qatlamdagi hujayralar mexanik ravishda ko‘chib tushadi. Ayrim hayvonlarda, bundan tashqari, tullash.
  davrida epidermis yoki uning hosilalari vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Odam terisining katta qismi ko‘p qavatli yassi muguzlanuvchi epiteliy^(ingl.) dan tuzilgan va besh qatlamni o‘z ichiga oladi:
  • bazal qatlam — eng quyi qatlam bo‘lib, bazal membrana ustida joylashadi va 1 qator prizmasimon epiteliy hujayralaridan iborat;
  • tikanaksimon qatlam — bazal qatlam ustida joylashgan (sitoplazmatik o‘simtalari bo‘lgan 3—8 qator hujayra);
  • donador qatlam (1—5 qator yassilashgan hujayra);
  • yaltiroq yoki gialin qatlam (2—4 qator yadrosiz hujayra, ayniqsa kaft va oyoq tagida yaxshi rivojlangan);
  • muguz qatlam — to‘liq muguzlangan hujayralardan (keratinotsitlar) iborat bo‘lib, ular yog‘ va ter bezlari ajratmalari bilan shimilgan.
• Derma — biriktiruvchi to‘qimadan iborat bo‘lib, unda 2 qatlam farqlanadi: so‘rg‘ichsimonqatlam, unda kapillyar halqalari va nerv uchlarini saqlovchi ko‘plab bo‘rtmalar bo‘ladi, hamda to‘rsimonqatlam. Unda qon va limfa tomirlari, nerv uchlari, soch follikulalari, bezlar, shuningdek, elastik, kollagen va silliq mushak tolalari mavjud bo‘lib, ular terining mustahkamligi va elastikligini ta’minlaydi.

Teri yuzasida uning anatomik hosilalari — teri va uning boshlang‘ich tuzilmalaridan rivojlanadigan tuzilmalar bo‘lishi mumkin. Terida joylashgan bezlarning turli ajratmalari ham organizm tashqi qoplamasining bir qismidir.

Teri ostida teri osti yog‘ to‘qimasi (ba’zan gipoderma deb ataladi) joylashgan. U terini ostidagi tuzilmalar bilan bog‘laydi va tananing turli qismlarida har xil darajada rivojlangan bo‘ladi. Teri osti yog‘ to‘qimasi g‘ovak biriktiruvchi to‘qima va yog‘ to‘qimasitutamlaridan iborat bo‘lib, ular orasidan qon tomirlari va nerv tolalari o‘tadi. Yog‘ to‘qimasining fiziologik vazifalari oziq moddalarni to‘plash va saqlash, issiqlikni izolyatsiya qilish hamda mexanik himoyadan iborat.

Teri qalinligida silliq mushak tolalari — soch follikulalaridagi tukni ko‘taruvchi mushaklar^(ingl.) (lot. musculus arrectores pilorum) tuk piyozchalarida joylashgan bo‘lib, tuklarning tik turishi (piloereksiya)jarayonida ishtirok etadi; bu jarayon odamlarda asosan rudimentar xususiyatga ega. Bundan tashqari, teri ichiga ko‘ndalang-targ‘il skelet mushaklarining mushak va pay tolalari: moyaklarni ko‘taruvchi juft mushaklar^(ingl.), ular kremaster refleksida^(ingl.), bo‘yin teri osti mushagi va mimika mushaklari.

Teri hosilalari^(frans.)* ga quyidagilar kiradi:

• tirnoqlar, tirnoqsimon changallar, shoxlar, tuyoqlar, kit mo‘ylovi, ramfoteka;
• tuklar, tikanlar, patlar;
• tangachalar;
• teri bezlari, jumladan:
  • yog‘ bezlari, ular teri yog‘iajratadi. U tuklarni moylab, terini himoya qiladi;
  • ter bezlari, ular organizmdan suv va unda erigan modda almashinuvi mahsulotlarini chiqaradi. Ter ning bug‘lanishi termoregulyatsiyaning muhim bo‘g‘inidir.
  • sut bezlari (o‘zgargan ter bezlari bo‘lib, urg‘ochi sutemizuvchilardarivojlangan) og‘iz suti va sut (jumladan, ona suti) ishlab chiqaradi. U yangi tug‘ilgan bolalarni tug‘ilgandan keyin ma’lum yoshgacha oziqlantirishda juda muhimdir. Bu yosh tur ga bog‘liq (insonlarda — emizikli davr). Erkaklarda (jumladan, erkak kishilarda) sut bezlari odatda rudiment holatida bo‘ladi.
  • shilliq ajratuvchi bezlar baliqlarda uchraydi.

Odam terisining hosilalariga soch va tuklar, ter va yog‘ bezlari kiradi; ular kombustiologiya (kuyishlarni davolash fani)uchun muhim, chunki bu tuzilmalar kuyishdan keyin yaralarning epiteliy bilan qoplanishini va terining tiklanishini ta’minlaydi; shuningdek, ular mikologiya (onixomikozlar, pilomikozlar, trixofitiya va shunga o‘xshash teri va uning hosilalarini zararlovchi kasalliklarni o‘rganishda ham ahamiyatga ega).

Terining vazifalari quyidagilardan iborat:

• nafas olish — terining kislorodni yutib, karbonat angidridni ajratish qobiliyati bilan bog‘liq;
• himoya — organizmni mexanik va kimyoviy omillardan, ultrabinafsha nurlanishdan, mikroblarning kirib kelishidan, suv yo‘qotilishi va tashqaridan suv kirishidan himoya qiladi;
• haroratni boshqarish, gipertermiya va gipotermiya dan himoyalash — issiqlikning bevosita o‘tishi, issiqlik nurlanishi , ter bug‘lanishi, jun va pat qoplamidagi havo qatlami hamda yog‘ to‘qimasi orqali issiqlikni saqlash, shuningdek, teri qon aylanishining xususiyatlari hisobiga amalga oshadi;
• suv-tuz almashinuvida ishtirok etish— ter ajralishi bilan bog‘liq;
• ajratish (ekskretor) vazifasi — ter bilan moddalar almashinuvi mahsulotlari, tuzlar va dorilarni chiqarish; buyraklar faoliyati susayganda kuchayadi;
• qonni zaxiralash — dermaning yuza va tomir chigallarida 1 l gacha qon saqlash;
• endokrin va metabolik vazifa — D vitamini va ayrim gormonlarni sintez qilish hamda to‘plash;
• retseptorlik vazifasi— ko‘plab nerv uchlari mavjudligi orqali amalga oshadi;
• immun vazifa — antigenlarni tutib olish, qayta ishlash (protsessing)^(ingl.) va ularni tashish, so‘ngra immun javobning rivojlanishini ta’minlash.

Quyidagi turlar farqlanadi:

• qalin teri (kaft va oyoq taglarida) — qalin (400—600 mkm) epidermisdan iborat, unda tuklar va yog‘ bezlari bo‘lmaydi;
• yupqa teri (tananing boshqa qismlarida) — yupqa (70-140 mkm) epidermisdan iborat; tuklar va teri bezlari mavjud.

Terini somatovisseral sezgi tizimining ko‘plab retseptor maydonlari yig‘indisi yoki «ulkan retseptor maydoni» deb qarash mumkin. Teri retseptorlaridan keladigan sezgi axboroti organizmning tashqi muhit bilan aloqasini ta’minlaydi.

Teri «bosh va orqa miya nervlari shoxlari bilan bir qatorda, vegetativ nerv tiziminervlari» orqali ham innervatsiyalanadi. Vegetativ efferent («markazdan qochuvchi») innervatsiya tomirlar, silliq mushaklar va ter bezlariga xosdir.

Somatik afferent («markazga intiluvchi») innervatsiyaga ko‘plab uchlar hosil qiladigan sezuvchi nerv tolalari kiradi. Bu sezuvchi nerv uchlarini shartli ravishda quyidagilarga ajratish mumkin:

• erkin (epidermisda ham, dermada ham joylashadi);
• erkin bo‘lmagan (asosan dermada joylashadi):
  • kapsulasiz (notsitseptorlar va termoretseptorlar);
  • kapsulali (mexanoretseptorlar): Fater–Pachini, Meysner, Ruffinitanachalari va Krauze kolbachalari.

Umuman olganda, hayvonlarning deyarli har qanday tashqi to‘qimasini teri deb atash mumkin, biroq haqiqiy teri faqat xordalilarga.

xosdir. Bo‘g‘imoyoqlilar ning o‘ziga xos xususiyati tashqi skelet bo‘lib, u xitin saqlovchi kutikuladan iborat. Kutikula ektoderma hujayralaridan hosil bo‘lib, uch qatlam — endokutikula, ekzokutikula va epikutikuladan tashkil topadi. Tullash vaqtida prototorakal bezlar ajratadigan ekdizon steroid gormonlari ta’sirida gipodermada yangi epikutikula, uning ostida esa yangi endokutikula hosil bo‘ladi. Mollyuskalar da ham ektodermadan qattiq tashqi qoplama — ohakli chig‘anoq hosil bo‘ladi. Biroq bunday qoplamalarni hali haqiqiy teri deb hisoblab bo‘lmaydi.

Haqiqiy teriga ega hayvonlarning eng sodda vakili lansetnikhisoblanadi. Lansetnikning terisi bir qavatli epiteliy (epidermis) bo‘lib, yupqa bazal membrana ustida zich joylashgan kubsimon hujayralardan iborat. Epidermis tashqaridan kutikulabilan qoplangan. U epidermis bezlari ajratadigan mukopolisaxaridlardan iborat yuzaki parda bo‘lib, lansetnikning yupqa terisini shikastlanishdan himoya qiladi. Epiteliy ostida jelatinsimon biriktiruvchi to‘qimaning yupqa qatlami — koriumyoki kutisjoylashadi. Tashqi qoplama shaffof, deyarli pigmentsiz bo‘ladi.

Baliqlar ningtashqi qoplamasi, kamdan-kam istisnolarni hisobga olmaganda, tangachali teri dan iborat (ayrim baliqlarda tangacha bo‘lmaydi). Boshqa barcha umurtqalilar singari baliqlar terisi ham derma va epidermis ga bo‘linadi (ektodermadan kelib chiqqan, epiteliy to‘qimasidan iborat terining ustki qavati). Baliqlarda epidermis muguzlanmaydi. Epidermisdagi bezlar tashqi qoplamani himoya qiladigan shilimshiqqa o‘xshash ajratma ishlab chiqaradi. Tangacha hosil bo‘lishida terining ichki qatlami — derma asosiy rol o‘ynaydi; tangacha kurtagi unda ohak cho‘kmasi shaklida paydo bo‘ladi.

Tangachalar bir necha turga bo‘linadi. Tog‘ayli baliqlarda tishlarga o‘xshash rivojlanadigan plakoid tangachalar bo‘ladi. Evolyutsiya davomida jag‘ga ko‘chgan plakoid tangachalar aslida tishlarga aylangan (akulalar va skatlarda). Plakoid tangacha asosini dentintashkil etadi, uning usti emal bilan qoplangan. Akulalardagi dentin va emal kimyoviy tarkibi jihatidan inson tishlaridagi dentin va emalga o‘xshaydi. Eng qadimgi turdagi tangacha ganoid tangacha deb ataladi; u shu’laqanotlilarning eng sodda vakillarida, masalan, osetrsimonlardauchraydi. Bu tangachalarning alohida plastinkalari bir-birini qoplamay, yonma-yon joylashadi va baliq ulg‘aygani sari o‘sadi. Plastinkalarning usti dentinga o‘xshash modda — ganoin qatlami bilan qoplangan; ko‘pincha bunday tangachalar Polypteridae va Lepisosteidaeoilasi vakillaridagi kabi baliq tanasini yaxlit himoya zirhi bilan qoplaydi. Qazilma panjaqanotli va ikki xil nafas oluvchi baliqlar, shuningdek, hozirgi panjaqanotli baliqlar uchun kosmoid tangachalarxosdir. Ularning tashqi yuzasi kosmin qatlami, uning usti esa dentindan tashkil topadi. Kosmin ostida g‘ovak suyak qatlami joylashgan. Hozirgi suyakli baliqlarning tangachalari elasmoid deb ataladi va tashqi chetining shakliga ko‘ra ikki turga — ktenoid (tishchali, taroqsimon) va sikloid (yumaloq) tangachalarga ajratiladi. Plakoid va ganoid tangachalarning aksariyat turlaridan farqli ravishda, sikloid va ktenoid tangachalar oldingisi keyingisini qoplaydigan tarzda joylashgan; anatomik jihatdan ular yupqa suyak plastinkalaridir.

amfibiyalarda teri silliq, yupqa va yumshoq bo‘ladi. Unda shilimshiq ajratuvchi teri bezlariko‘p bo‘ladi. Shilimshiq suyuqlik va gazlarni nisbatan oson o‘tkazadi. Ayrim turlarda shilimshiq zaharli bo‘lishi yoki gaz almashinuvini yengillashtirishi mumkin. Terida zich kapillyarlartarmog‘i mavjud bo‘lib, teri qo‘shimcha nafas olish a’zosi vazifasini bajaradi. Muguz hosilalar juda kam, terining suyaklanishi ham noyob: Ephippiger aurantiacus va shoxli qurbaqa turi — Ceratophrys dorsata ning orqa terisida suyak plastinka, oyoqsiz amfibiyalarda — esa tangachalarbo‘ladi. Terida ko‘pincha himoya rangini hosil qiluvchi kuchli pigmentatsiya kuzatiladi. Organizm rivojlanishida teri bir butun bo‘lak sifatida tashlanadi. Boshqa umurtqalilardagi kabi amfibiyalarda ham ko‘p qavatli epidermis va asl teri (korium) farqlanadi. Amfibiyalar terisining tashqi qatlamida keratinto‘plana boshlagan bo‘lsa-da, namlikni yo‘qotishdan himoya hali yetarlicha rivojlanmagan, shu sababli ular ancha nam joylarda yashashga majbur.

sudralib yuruvchilarda teri ilk bor qurib qolishdan to‘liq himoyalanish xususiyatiga ega bo‘ladi. Tashqi teri qoplamasi sudralib yuruvchilarda qalinlashish va muguzlanish natijasida tangachalar yoki qalqonchalar hosil qiladi; ular qattiq yoki egiluvchan bo‘lishi mumkin. Kaltakesaklarda muguz tangachalar bir-birining ustiga, tom cherepitsasidek, qoplanib joylashadi. Toshbaqalarda birikkan qalqonchalar yaxlit, mustahkam zirhhosil qiladi. Muguz qoplama to‘liq yoki qisman tullashorqali yangilanadi; ko‘p turlarda bu yiliga bir necha marta sodir bo‘ladi. Zich va quruq terida bezlar kam bo‘ladi. Hid ajratuvchi bezlar ko‘pincha kloaka yaqinida joylashgan. Shilliq bezlar bo‘lmaydi.

Terining ichki qatlami ning tashqi qismida ko‘pincha maxsus hujayralar — xromatoforlarmavjud. Bu hujayralarda melaninlar va karotinoidlarpigmentlari ajraladi. Xromatoforlarda yorug‘likni qaytara oladigan guaninham uchraydi. Xromatoforlar tufayli ayrim sudralib yuruvchilar qisqa vaqt ichida tana rangini o‘zgartira oladi. Xameleonlar — bunday xususiyatga ega eng mashhur hayvonlardir.

Qushlarning teri qoplami yupqa, elastik va yog‘ga boy. Biriktiruvchi to‘qima qatlamida kontur patlarining qalam qismiga birikadigan va ularning holatini o‘zgartiradigan silliq mushak tutamlari ko‘p. Qushlarda teri bezlari bo‘lmaydi; yagona teri bezi — dum usti bezi bo‘lib, u dum umurtqalari ustida joylashadi (u to‘shsiz qushlar, ayrim tuvaloqlar, kabutarlar, to‘tiqushlar va boshqalarda bo‘lmaydi). U yog‘simon ajratma ishlab chiqaradi; qushlar bu ajratmani tumshug‘i bilan siqib chiqarib, patlariga surtadi va shu orqali patlar elastikligini saqlaydi. Ayrim qushlarda quloq yaqinida oltingugurt bezlari uchraydi. Qushlarning oyoqlari kelib chiqishiga ko‘ra sudralib yuruvchilar oyoqlariga o‘xshash bo‘lib, tangachalar bilan qoplangan.

Qushlarning xarakterli belgisi — tumshuqning mavjudligi. Toshbaqa jag‘larining muguz qoplamasi kabi, tumshuq ham epidermisning tashqi qatlamidan hosil bo‘lib, rivojlanish davomida o‘zgaradi. Qushlarning oldingi oyoqlari uchishga moslashgani sababli tumshuq ularning ayrim vazifalarini o‘z zimmasiga olgan. Tumshuqning shakli va tuzilishi xilma-xil bo‘lib, qushlarning oziqlanish usuliga bog‘liq.

Barcha qushlarga xos yana bir belgi — pat qoplami bo‘lib, u boshqa hozirgi hayvonlarda uchramaydi. Patlar qush tanasining deyarli hamma qismini qoplaydi, tumshuq va orqa oyoqlarning uchki qismlari bundan mustasno. Pat embrional rivojlanishining dastlabki bosqichlari tangacha rivojlanishiga o‘xshaydi: u koriumning biriktiruvchi to‘qimadan iborat bo‘rtmasi sifatida o‘sa boshlaydi. Shu sababli patlar evolyutsiya davomida tangachalarning o‘zgarishidan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Tangachalardan farqli ravishda bu bo‘rtma yassilanmay, silindr shaklida epidermis ustiga ko‘tarilib o‘sadi. Patlarning evolyutsion kelib chiqishini tolali momiq bilan qoplangan yirtqich dinozavrlar sinozavropteriks va dilongdan boshlab kuzatish mumkin. kaudipteriks, sinornitozavr va mikroraptor da esa haqiqiy patlar kuzatiladi.

Patlar shakllanishi paytida muguzlanuvchi hujayralarda har bir turga xos rangni belgilaydigan pigmentlar to‘planadi. Eng keng tarqalgan pigmentlar ikki xil: melaninlar va lipoxromlar. Melaninlar patlarni qora, jigarrang, qizg‘ish-jigarrang va sariq ranglarning turli tuslariga bo‘yaydi. Lipoxromlar yanada yorqin — qizil, yashil, sariq, ko‘k va boshqa ranglarni ta’minlaydi. Bitta patda turli pigmentlarning qo‘shilishi rangni murakkablashtiradi. Pigmentlar bo‘lmaganda havo bilan to‘lgan shaffof, ichi bo‘sh muguz hujayralardan yorug‘likning to‘liq qaytishi oq rangni hosil qiladi.

Patlarning uch asosiy turi farqlanadi: kontur patlar, momiq patlar va ipsimon patlar. Kontur patlar qushning butun tanasini qoplaydi va yaxshi rivojlangan zich o‘qqa ega; uning tubidagi ichi bo‘sh qalam qismi teridagi pat qopchasiga o‘ralgan bo‘ladi. Aksariyat qushlarda momiq patlar (o‘qi yumshoq) va momiq (o‘qi deyarli yo‘qolgan) mavjud. Ularning uzun va mayin shoxchalari ilgakchalari bo‘lmagan mayda shoxchalar bilan qoplangani uchun yaxlit pat yelpig‘ichi hosil qilmaydi. Oddiy pat, momiq pat va momiq o‘rtasida turli oraliq shakllar mavjud. Ipsimon patlar kontur patlar ostida joylashgan, uzun va ingichka o‘qqa hamda sust rivojlangan shoxchalarga ega. Ehtimol, ular teginishni sezish vazifasini bajaradi.

Sutemizuvchilar ning terisi tuk qoplami (jun) va ko‘p turdagi bezlari — ter, yog‘, sut, hid^(ingl.)bezlari bilan ajralib turadi. Ayrim suvda yashovchi shakllar (kitlar, sirenalar) bundan mustasno, barcha sutemizuvchilarda tuk bo‘ladi. Tuk qoplami issiqlikni saqlash va shikastlanishdan himoyalash vazifalarini bajaradi. Aksariyat turlarda, jumladan, barcha primatlarda (inson bundan mustasno), vibrissalar — teginishni sezish uchun xizmat qiladigan maxsus tuklar mavjud.

Shoxlar — quyidagi oilalar vakillarining boshida paydo bo‘ladigan hosilalar: kovakshoxlilar, vilkashoxlilar, bug‘ular va jirafasimonlaroilalari vakillari, shuningdek, karkidonlar. Shoxlarning barcha turlari teri hosilalaridir. Aksariyat tuyoqli hayvonlarda shoxlar tirnoq, changal va tuklar singari epidermisfaoliyati natijasida hosil bo‘ladi.

Changallar — teridan kelib chiqqan, quruqlikda yashovchi umurtqalilarning barmoqlari oxirgi falangasida joylashgan muguz hosilalardir. Ular aksariyat sudralib yuruvchilarda, barcha qushlarda, ko‘plab sutemizuvchilarda va ayrim amfibiyalardauchraydi. Changalning asosiy vazifalari harakatlanishga yordam berish, himoyalanish va hujum qilishdir. Sutemizuvchilarda changallar eng yaxshi rivojlangan. Inson va maymunlarning tirnoqlari o‘zgargan changallardir.

Teri qoplamining butunligi va tuzilishi mexanik jarohatlar, issiqlik ta’siri (kuyish va sovuq urishi), elektr toki, radiatsiya hamda agressiv kimyoviy moddalar ta’sirida buzilishi mumkin. Bundan tashqari, teri kasalliklari — dermatozlar.

Hayvonlarning terisi va po‘sti charm buyumlar tayyorlash uchun xomashyo bo‘lib xizmat qiladi. Tuklar va terining boshqa hosilalaridan ham, xususan, pariklar, mo‘yqalamlar, oqsilli gidrolizatlar (jumladan, bulyon kubiklariishlab chiqarishda), shuningdek, shox-tuyoq unini hayvonlarga qo‘shimcha ozuqa sifatida tayyorlashda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Inson terisi

Insoniyat tarixida inson terisidan ham buyumlar tayyorlash^(ingl.)holatlari ma’lum, jumladan, natsistlar Germaniyasida.

Terini oqartirish^(ingl.)

• Aryev T. Ya. Termik shikastlanishlar. — L.: Meditsina, 1966. — 704 bet. — 8000 nusxa.
• Afanasyev Yu. I., Yurina N. A., Kotovskiy Ye. F. va boshqalar 19-bob. Teri va uning hosilalari // Gistologiya, sitologiya va embriologiya / Yu. I. Afanasyev va N. A. Yurina tahriri ostida. — M.: Meditsina, 2002. — B. 637—656. — 744 bet. — ISBN 5-225-04523-5.
• Bikov V. L. 14-bob. Nerv to‘qimasi // Sitologiya va umumiy gistologiya. — Sankt-Peterburg: Sotis, 2000. — B. 453—486. — 520 bet. — 2000 nusxa. — ISBN 5-85503-080-6.
• Bikov V. L. 4-bob. Teri va uning hosilalari // Insonning xususiy gistologiyasi. — Sankt-Peterburg: Sotis, 2001. — B. 56—70. — 304 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 5-85503-116-0.
• Knipovich, Tarxanov I. R., Xlopin G. V.,. Teri // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Naumov N. P., Kartashev N. N. Umurtqalilar zoologiyasi. — 1-qism. — Tuban xordalilar, jag‘sizlar, baliqlar, amfibiyalar: universitetlarning biologiya mutaxassisliklari uchun darslik. — M.: Oliy maktab, 1979. — 333 bet. — 70 000 nusxa.
• Samusev R. P., Lipchenko V. Ya. Inson anatomiyasi atlasi. — M., 2002. — 704 bet.
• Trubnikov V. F., Lixachyov V. A. Harbiy dala jarrohligi. — Xarkov: Osnova, 1990. — 704 bet. — 25 000 nusxa. — ISBN 5-11-000754-3.
• Svetkova G. M., Mordovseva V. V., Vavilov A. M., Mordovsev V. N. Teri kasalliklarining patomorfologiyasi. — M.: Meditsina, 2003. — 496 bet. — 5000 nusxa. — ISBN 5-225-04294-5.
• Tsimmerman M. 9-bob. Somatovisseral sezgi tizimi // Inson fiziologiyasi / R. Shmidt va G. Tevs tahriri ostida. — M.: Mir, 1996. — B. 197—221. — 323 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-03-002545-6.

• Alekseyev A. A. Kuyishlar va kuyish kasalligini davolashning zamonaviy usullari . Kombustiologiya, 1999, №1 (ilmiy-amaliy jurnal). burn.ru. — Klinik ma’ruza. Ko‘rilgan sana: 24-mart 2013-yil.
• Rossiyada biotexnologik teri ishlab chiqarish boshlandi