Buyumlar interneti (ingl. internet of things, IoT) — ma’lumot uzatish tarmoqlari orqali fizik obyektlar («buyumlar») o‘rtasidagi o‘zaro aloqani nazarda tutadigan konsepsiya. Bunday obyektlar bir-biri yoki tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirlashish uchun o‘rnatilgan vositalar va texnologiyalar bilan jihozlangan bo‘ladi. Bunday tarmoqlarni tashkil etish iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni qayta shakllantirishi, ayrim harakatlar hamda operatsiyalarda inson ishtirokiga ehtiyojni bartaraf qilishi mumkinligi taxmin qilinadi.
Ushbu konsepsiya 1999-yilda radiochastotali identifikatsiya vositalaridan jismoniy buyumlarning o‘zaro va tashqi muhit bilan aloqasini ta’minlashda keng foydalanish istiqbollarini anglash natijasida shakllantirilgan. 2010-yillardan boshlab konsepsiyani turli texnologiyalar bilan boyitish va uni amalga oshiruvchi amaliy yechimlarni joriy etish axborot texnologiyalarida barqaror tendensiya hisoblanadi. Bunga, avvalo, simsiz tarmoqlarning keng tarqalishi, bulutli hisoblashning paydo bo‘lishi, mashinalararo o‘zaro aloqa texnologiyalarining rivojlanishi, IPv6ga faol o‘tish va dasturiy boshqariladigan tarmoqlarni o‘zlashtirish tufayli yuz berayotgani aytiladi.
Tarix
Konsepsiya va uning nomi birinchi marta Auto-ID Labs tadqiqot guruhi asoschisi, Massachusets texnologiya instituti olimi Kevin Eshton tomonidan 1999-yilda Procter & Gamble rahbariyatiga o‘tkazilgan taqdimotda ilgari surilgan. Taqdimotda radiochastotali yorliqlarni keng miqyosda joriy etish korporatsiyadagi logistika ta’minot zanjirlarini boshqarish tizimini qanday o‘zgartirishi mumkinligi tushuntirilgan.
2004-yilda Scientific American jurnalida «buyumlar interneti»ga bag‘ishlangan batafsil maqola chop etildi. Unda mazkur konsepsiyaning kundalik turmushdagi imkoniyatlari yaqqol ko‘rsatildi: maishiy qurilmalar (budilnik, konditsioner), uy tizimlari (bog‘ni sug‘orish tizimi, qo‘riqlash tizimi, yoritish tizimi), datchiklar (issiqlik, yoritilganlik va harakat datchiklari) hamda «buyumlar» (masalan, dori vositalari, identifikatsiya yorlig‘i bilan jihozlangan) aloqa tarmoqlari (infraqizil, simsiz, kuch va past tokli tarmoqlar) orqali o‘zaro aloqada bo‘lib, jarayonlarning to‘liq avtomatik bajarilishini ta’minlaydi (qahva qaynatgichni yoqadi, yorug‘lik darajasini o‘zgartiradi, dori qabul qilishni eslatadi, haroratni me’yorda ushlab turadi, bog‘ni sug‘oradi, energiyani tejash va uning sarfini boshqarish imkonini beradi). Maqolada keltirilgan uy avtomatlashtirish usullari o‘z-o‘zicha yangilik bo‘lmagan, ammo qurilmalar va «buyumlar»ni internet protokollari orqali ishlaydigan yagona hisoblash tarmog‘iga birlashtirishga urg‘u berilishi va «buyumlar interneti»ning alohida hodisa sifatida talqin qilinishi konsepsiyaning keng ommalashishiga xizmat qildi.
AQSh Milliy razvedka kengashining 2008-yilgi hisobotida «buyumlar interneti» oltita tub o‘zgarish yasovchi texnologiyadan biri sifatida qayd etilgan; hisobotda esa tovar qadoqlari, mebel va qog‘oz hujjatlar kabi oddiy buyumlarning foydalanuvchilarga sezilmagan holda internet tugunlariga aylanishi milliy axborot xavfsizligiga jiddiy tahdid solishi mumkin.
2008–2009-yillarni Cisco korporatsiyasi tahlilchilari «buyumlar internetining haqiqiy tug‘ilishi» davri deb hisoblaydi, chunki ularning baholashicha, aynan shu davrda global tarmoqqa ulangan qurilmalar soni Yer aholisi sonidan oshgan va shu tariqa «odamlar interneti» «buyumlar interneti»ga aylangan.
2009-yildan buyon Yevropa komissiyasi ko‘magida Bryusselda har yili «Internet of Things» konferensiyasi o‘tkaziladi. Unda Yevropa komissarlari va Yevropa parlamenti deputatlari, Yevropa mamlakatlarining davlat amaldorlari, SAP, SAS Institute, Telefónica kabi kompaniyalar rahbarlari, yirik universitetlar va ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarining yetakchi olimlari ma’ruza qiladi.
2010-yillarning boshidan «buyumlar interneti» «tumanli hisoblash» (ingl. fog computing), ya’ni bulutli hisoblash tamoyillarini ma’lumotlarni qayta ishlash markazlaridan geografik jihatdan tarqoq, o‘zaro aloqadagi juda ko‘p qurilmalarga yoyadigan va buyumlar interneti platformasi sifatida qaraladigan paradigmaning rivojlanishida asosiy omilga aylandi.
2011-yildan boshlab Gartner «buyumlar interneti»ni yangi texnologiyalarning umumiy ommaviy qiziqish siklidagi «texnologik turtki» bosqichiga kiritib, uning yetuklikka erishishi uchun 10 yildan ko‘proq vaqt kerakligini ko‘rsatgan. 2012-yildan boshlab esa vaqti-vaqti bilan «buyumlar internetining ommaviy qiziqish sikli»ga oid alohida hisobotlar e’lon qilinmoqda.
Texnologiyalar
Identifikatsiya vositalari
Ma’lumot uzatish tarmoqlariga ulanish imkoniyatiga ega bo‘lishi shart bo‘lmagan real dunyo obyektlarini «buyumlar interneti»ga jalb etish ular uchun identifikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni talab qiladi. Ushbu konsepsiyaning shakllanishiga RFID texnologiyasi turtki bo‘lgan bo‘lsa-da, bunday maqsadda avtomatik identifikatsiya uchun qo‘llaniladigan barcha vositalardan foydalanish mumkin: optik usulda taniladigan identifikatorlar (shtrix-kodlar, Data Matrix, QR-kodlar), obyektlarning joylashuvini real vaqt rejimida aniqlash vositalari. «Buyumlar interneti» keng tarqalganda obyekt identifikatorlarining noyobligini ta’minlash juda muhim bo‘lib, bu, o‘z navbatida, standartlashtirishni talab qiladi.
Internet tarmoqlariga bevosita ulangan obyektlar uchun an’anaviy identifikator — MAC-manzil bo‘lib, u tarmoq adapteri orqali qurilmani kanal sathida aniqlash imkonini beradi. Bunda mavjud manzillar diapazoni deyarli tuganmas (248 ta MAC-48 manzil), ammo kanal sathi identifikatoridan ilovalarda foydalanish uncha qulay emas. Bunday qurilmalarni identifikatsiya qilishda IPv6 protokoli kengroq imkoniyat beradi: u Yer yuzidagi har bir kishi hisobiga kamida 300 millionta qurilma uchun noyob tarmoq sathi manzilini ta’minlaydi.
O‘lchash vositalari
Buyumlar internetida tashqi muhit haqidagi ma’lumotlarni mashina o‘qiy oladigan ko‘rinishga aylantiradigan va shu orqali hisoblash muhitini mazmunli axborot bilan to‘ldiradigan o‘lchash vositalari alohida o‘rin tutadi. Turli xil o‘lchash vositalari — oddiy datchiklardan (masalan, harorat, bosim va yoritilganlik datchiklari), iste’molni hisobga olish qurilmalaridan (jumladan, aqlli hisoblagichlardan) tortib murakkab integratsiyalashgan o‘lchash tizimlarigacha qo‘llaniladi. «Buyumlar interneti» konsepsiyasida o‘lchash vositalarini tarmoqlarga (masalan, simsiz datchik tarmoqlari va o‘lchash majmualariga) birlashtirish muhim bo‘lib, bu mashinalararo o‘zaro aloqa tizimlarini yaratishga imkon beradi.
«Buyumlar interneti»ni joriy etishdagi alohida amaliy muammolardan biri o‘lchash vositalarining imkon qadar mustaqil ishlashini ta’minlash, eng avvalo, datchiklarni energiya bilan ta’minlashdir. Datchiklarni avtonom quvvatlantirishning samarali usullarini topish (fotoelementlardan foydalanish, tebranish va havo oqimlari energiyasini o‘zgartirish, elektr energiyasini simsiz uzatish texnologiyalarini qo‘llash) batareyalarni almashtirish yoki datchik akkumulyatorlarini qayta quvvatlash kabi xizmat ko‘rsatish xarajatlarini oshirmasdan sensor tarmoqlarini kengaytirish imkonini beradi.
Ma’lumot uzatish vositalari
Ma’lumot uzatishning mumkin bo‘lgan texnologiyalari barcha turdagi simsiz va simli tarmoqlarni qamrab oladi.
Simsiz ma’lumot uzatishda «buyumlar interneti»ni yaratish uchun past tezlikda samarali ishlash, nosozliklarga chidamlilik, moslashuvchanlik va o‘z-o‘zini tashkil etish imkoniyati alohida ahamiyatga ega. Shu nuqtayi nazardan, IEEE 802.15.4 standarti alohida ahamiyatga ega. U energiya tejamkor shaxsiy tarmoqlarni tashkil etish uchun fizik sath va ulanishni boshqarish qoidalarini belgilaydi va quyidagi protokollarga asos bo‘ladi: ZigBee, WirelessHart, MiWi, 6LoWPAN, LPWAN.
Simli texnologiyalar orasida «buyumlar interneti»ning tarqalishida PLC — ma’lumotlarni elektr uzatish liniyalari orqali uzatish tarmoqlarini tashkil etish texnologiyalari muhim o‘rin tutadi. Chunki ko‘pgina qurilmalar elektr tarmog‘iga allaqachon ulangan (masalan, savdo avtomatlari, bankomatlar, aqlli hisoblagichlar va yoritishni boshqarish kontrollerlari). 6LoWPAN protokoli IPv6 sathini IEEE 802.15.4 va PLC asosida ishlatadi; u IETF tomonidan standartlashtiriladigan ochiq protokol bo‘lib, «buyumlar interneti» rivoji uchun ayniqsa muhim sanaladi.
Qo‘llanilish sohalari
Buyumlar interneti qurilmalarining keng qo‘llanilish doiralari odatda iste’molchi, tijorat, sanoat va infratuzilma sohalariga ajratiladi.
Iste’molchilarga mo‘ljallangan qo‘llanmalar
Buyumlar interneti qurilmalarining tobora katta qismi iste’molchilar uchun yaratilmoqda. Bular jumlasiga internetga ulangan transport vositalari, uy avtomatlashtirish tizimlari, aqlli kiyimlar, tarmoqqa ulangan sog‘liqni saqlash vositalari va masofaviy kuzatuv imkoniyatiga ega qurilmalar kiradi.
Aqlli uy
Buyumlar interneti qurilmalari kengroq uy avtomatlashtirish konsepsiyasining bir qismidir. U yoritish, isitish va havoni konditsiyalash, media va xavfsizlik tizimlari, shuningdek, videokuzatuvni qamrab olishi mumkin. Uzoq muddatli afzalliklar orasida chiroqlar va elektron qurilmalarni avtomatik o‘chirish yoki uy aholisiga energiya iste’moli haqida ma’lumot berish orqali energiyani tejash bor.
Aqlli yoki avtomatlashtirilgan uy platforma yoxud markaziy boshqaruv qurilmalari asosida ishlashi mumkin. Ular aqlli qurilmalar va jihozlarni boshqaradi. Masalan, Apple kompaniyasining HomeKit tizimi orqali ishlab chiqaruvchilar o‘z uy qurilmalari va aksessuarlarini iPhone hamda Apple Watch kabi iOS qurilmalaridagi ilova yordamida boshqarish imkonini yaratadi. Bu maxsus ilova yoki iOSning o‘zidagi Siri kabi ilovalar bo‘lishi mumkin. Bunga misol — Lenovo Smart Home Essentials: mazkur aqlli uy qurilmalari turkumi Wi-Fi tarmog‘iga ulanish talab etilmagan holda Apple Home ilovasi yoki Siri orqali boshqariladi. Shuningdek, turli aqlli uy mahsulotlarini ulash uchun mustaqil platforma sifatida taklif etiladigan maxsus markaziy boshqaruv qurilmalari ham mavjud, jumladan, Amazon Echo, Google Home, Apple HomePod va Samsung SmartThings Hub. Tijoriy tizimlardan tashqari, ochiq kodli va xususiy mulk bo‘lmagan ko‘plab ekotizimlar mavjud, jumladan, Home Assistant, OpenHAB va Domoticz.
Keksalarga g‘amxo‘rlik qilish
Aqlli uyning muhim qo‘llanilish yo‘nalishlaridan biri — imkoniyati cheklangan va keksa odamlarga yordam berish. Bunday uy tizimlarida egalarining alohida ehtiyojlarini qondirish uchun yordamchi texnologiyalar ishlatiladi. Ovoz orqali boshqarish ko‘rish va harakatlanish imkoniyati cheklangan foydalanuvchilarga ko‘maklashishi mumkin, ogohlantirish tizimlari esa eshitishida nuqsoni bo‘lgan shaxslarning koxlear implantlariga bevosita ulanishi mumkin. Bunday tizimlar qo‘shimcha xavfsizlik funksiyalari bilan ham jihozlanadi. Ularga yiqilish yoki tutqanoq kabi shoshilinch tibbiy holatlarni aniqlaydigan datchiklar kirishi mumkin. Shu tarzda qo‘llaniladigan aqlli uy texnologiyalari foydalanuvchilarga ko‘proq mustaqillik va yuqoriroq hayot sifatini ta’minlaydi.
Tashkilotlar uchun qo‘llanmalar
Tibbiyot va sog‘liqni saqlash
Buyumlar interneti qurilmalaridan salomatlik holatini masofadan kuzatish va favqulodda vaziyatlarda ogohlantirish uchun foydalanish mumkin. Bunday qurilmalar qon bosimi va yurak urish tezligini o‘lchaydigan monitorlardan tortib, maxsus implantlar, masalan, yurak stimulyatorlari, Fitbit elektron bilaguzuklari yoki takomillashtirilgan eshitish apparatlarini nazorat qila oladigan zamonaviy qurilmalargacha bo‘lishi mumkin. Ayrim shifoxonalar «aqlli karavotlar»ni joriy etmoqda: ular karavot bandligini va bemor o‘rnidan turishga urinayotganini aniqlaydi. Bunday karavot hamshiralarning qo‘lda aralashuvisiz bemor uchun kerakli bosim va tayanchni ta’minlash maqsadida o‘z holatini mustaqil sozlay oladi.
Turar joylarda keksalarning salomatligi va umumiy holatini kuzatish, tegishli davolashni ta’minlash hamda harakatlanish qobiliyatini yo‘qotgan insonlarning uni terapiya yordamida tiklashiga ko‘maklashish uchun maxsus datchiklar o‘rnatilishi mumkin. Ular turli muhitlarda qimmatli axborotni to‘plash, qayta ishlash, uzatish va tahlil qilishga qodir aqlli datchiklar tarmog‘ini yaratadi; masalan, uydagi monitoring qurilmalari shifoxona tizimlariga ulanishi mumkin. Sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantiruvchi, internetga ulangan tarozilar yoki taqib yuriladigan yurak faoliyati monitorlari kabi boshqa iste’mol qurilmalari ham IoT imkoniyatlariga ega. Homiladorlik davridagi hamda surunkali kasalliklari bo‘lgan bemorlarning salomatligini kompleks kuzatish uchun IoT platformalari mavjud. Ular hayotiy muhim ko‘rsatkichlarni va dori vositalarini muntazam qabul qilish ehtiyojini nazorat qilishga yordam beradi.
Plastmassa va matoga asoslangan elektronika ishlab chiqarish usullarining rivojlanishi juda arzon, foydalanishga qulay IoMT datchiklarini yaratish imkonini berdi. Bu datchiklar zarur RFID elektron qismlari bilan birga qog‘oz yoki elektron to‘qimachilik materialiga joylashtirilib, bir marta ishlatiladigan, simsiz quvvatlanadigan sensor qurilmalarni tayyorlash mumkin. Ko‘chma bo‘lish va tizimning soddaligi muhim hisoblangan bemor yonida tibbiy diagnostika o‘tkazish uchun ham ilovalar ishlab chiqilgan.
2018-yil holatiga ko‘ra, IoMT nafaqat klinik laboratoriyalar sohasida, balki sog‘liqni saqlash va tibbiy sug‘urtada ham qo‘llanilgan. Tibbiyotdagi IoMT shifokorlar, bemorlar, bemorlarga qarovchilar, hamshiralar, oila a’zolari va boshqa shaxslarning yagona tizimda ishtirok etishiga imkon beradi. Unda bemor yozuvlari ma’lumotlar bazasida saqlanib, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlari ular haqidagi ma’lumotlardan foydalana oladi. Bundan tashqari, IoTga asoslangan tizimlar bemorga yo‘naltirilgan bo‘lib, uning tibbiy sharoitiga moslashish imkonini beradi. Sug‘urta sohasida IoMT yangi va yaxshiroq dinamik axborot turlaridan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Bular mijozlarning xulq-atvorini kuzatuvchi biosensorlar, taqib yuriladigan qurilmalar, ulangan tibbiy uskunalar va mobil ilovalar singari sensorli yechimlardir. Bu yanada aniqroq anderrayting (underwriting) va narx belgilashning yangi modellariga olib kelishi mumkin.
Buyumlar internetining tibbiyotda qo‘llanilishi surunkali kasalliklarni davolash, kasalliklarning oldini olish va ularga qarshi kurashishda asosiy rol o‘ynaydi. Kuchli simsiz aloqa yechimlari masofaviy monitoringni ta’minlaydi. Ulanish imkoniyati amaliyotchi shifokorlarga bemorlar haqidagi ma’lumotlarni to‘plash va salomatlik ma’lumotlarini murakkab algoritmlar yordamida tahlil qilish imkonini beradi.
Transport
Buyumlar interneti turli transport tizimlarida aloqa, boshqaruv va axborotni qayta ishlash jarayonlarini birlashtirishga yordam beradi. U transport tizimining barcha jihatlariga — transport vositasi, infratuzilma hamda haydovchi yoki foydalanuvchiga — tatbiq etiladi. Ushbu qismlarning dinamik o‘zaro aloqasi transport vositalari orasida va ularning ichida aloqa o‘rnatish, harakatni intellektual boshqarish, aqlli avtoturargohlar, elektron to‘lov undirish tizimlari, logistika va avtoparkni boshqarish, transport vositalarini boshqarish, yo‘l harakati xavfsizligi va yo‘ldagi yordam xizmatlarini ta’minlaydi.
Sanoatda qo‘llanilishi
Sanoat buyumlar interneti, IIoT nomi bilan ham tanilgan, ulangan uskunalar, operatsion texnologiyalar (OT), joylashuvlar va odamlar haqidagi ma’lumotlarni yig‘adi va tahlil qiladi. Operatsion texnologiyalarni kuzatish qurilmalari bilan birgalikda IIoT sanoat tizimlarini tartibga solish va nazorat qilishga yordam beradi. Shu texnologiya sanoat omborlaridagi aktivlar joylashuvi haqidagi yozuvlarni avtomatik yangilashda ham qo‘llanishi mumkin. Aktivlar kichik vintdan butun dvigatel ehtiyot qismigacha bo‘lishi mumkin; ularning noto‘g‘ri joylashtirilishi ish vaqtining va mablag‘ning bir qismini yo‘qotishga olib keladi.
Ishlab chiqarish
Buyumlar interneti aniqlash, identifikatsiya qilish, qayta ishlash, aloqa qilish, mexanik harakatga keltirish va tarmoq yaratish funksiyalariga ega turli ishlab chiqarish qurilmalarini ulash imkonini beradi. Ishlab chiqarish uskunalarini tarmoq orqali nazorat qilish va boshqarish, aktivlarni boshqarish, vaziyatlarni nazorat qilish yoki ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish IoTdan sanoat ilovalarida va aqlli ishlab chiqarishda foydalanish imkonini yaratadi. Aqlli IoT tizimlari yangi mahsulotlarni tez ishlab chiqish va optimallashtirish, shuningdek, ularga bo‘lgan talabga tezkor javob qaytarishga yordam beradi.
Raqamli boshqaruv tizimlari texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish, operator asboblari va uskunalar xavfsizligi hamda muhofazasini optimallashtiruvchi xizmat axboroti tizimlari IIoT doirasiga kiradi. IoTni prognozli texnik xizmat ko‘rsatish, statistik baholash va o‘lchashlar yordamida maksimal ishonchlilikka erishish maqsadida aktivlarni boshqarishga ham tatbiq etish mumkin. Sanoat boshqaruv tizimlari aqlli tarmoqlar bilan birlashtirilib, energiya iste’molini optimallashtiradi. O‘lchash, avtomatlashtirilgan boshqaruv, uskunalarni optimallashtirish, mehnat muhofazasi va xavfsizlikni boshqarish hamda boshqa funksiyalar tarmoqqa ulangan datchiklar orqali amalga oshiriladi.
Buyumlar interneti umumiy ishlab chiqarishdan tashqari, qurilishni sanoatlashtirish jarayonlarida ham qo‘llaniladi.
Qishloq xo‘jaligi
Qishloq xo‘jaligida buyumlar internetidan ko‘plab maqsadlarda foydalaniladi. Masalan, harorat, yog‘ingarchilik miqdori, namlik, shamol tezligi, zararkunandalar tarqalishi va tuproq tarkibi haqida ma’lumotlar yig‘iladi. Bu ma’lumotlar dehqonchilik usullarini avtomatlashtirish, mahsulot sifati va hajmini oshirish bo‘yicha asoslangan qarorlar qabul qilish, xavf va chiqindilarni kamaytirish hamda ekinlarni parvarishlash uchun zarur mehnatni qisqartirishga xizmat qiladi. Masalan, fermerlar endi tuproq harorati va namligini masofadan boshqarishi, hatto buyumlar interneti orqali olingan ma’lumotlar asosida o‘g‘itlarni aniq me’yorlarda qo‘llash dasturlarini amalga oshirishi mumkin. Umumiy maqsad — datchik ma’lumotlarini fermerning o‘z xo‘jaligi haqidagi bilim va tajribasi bilan birlashtirish orqali xo‘jalik unumdorligini oshirish hamda xarajatlarni kamaytirish.
2018-yil avgustida Toyota Tsusho kompaniyasi Microsoft bilan baliq yetishtirish uchun Microsoft Azure ilovalar to‘plamidan foydalangan holda suv resurslarini boshqarishga oid buyumlar interneti vositalarini yaratish bo‘yicha hamkorlikni boshladi. Qisman Kinday universiteti tadqiqotchilari tomonidan ishlab chiqilgan suv nasosi mexanizmlari sun’iy intellekt yordamida konveyer lentasidagi baliqlarni sanaydi, ular miqdorini tahlil qiladi va baliqlardan olingan ma’lumotlarga asoslanib suv oqimi samaradorligini aniqlaydi. Microsoft Researchning fermer xo‘jaliklarini ulash uchun televideniye chastotalaridagi bo‘sh diapazonlardan foydalanadigan FarmBeats loyihasi ham endi Azure Marketplace tarkibiga kiradi.
Oziq-ovqat
So‘nggi yillarda oziq-ovqat ta’minot zanjiri faoliyatini yaxshilash uchun buyumlar internetiga asoslangan ilovalardan foydalanish keng o‘rganilmoqda. Oziq-ovqat ta’minot zanjiriga RFID texnologiyasining kiritilishi zaxiralar va ularning harakatini real vaqt rejimida ko‘rish, yetkazib berishni avtomatik tasdiqlash, saqlash muddati qisqa mahsulotlar logistikasini samaraliroq qilish, atrof-muhit, chorvachilik va sovuq zanjirni kuzatish hamda mahsulot kelib chiqishi va harakatini samarali kuzatib borishga imkon berdi. Lafboro universiteti tadqiqotchilari IoT texnologiyasi asosida oziq-ovqat ishlab chiqarishda chiqindilar muammosini hal qilish va ularni kamaytirish bo‘yicha real vaqt rejimida qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlaydigan innovatsion raqamli monitoring tizimini ishlab chiqdi. Shuningdek, ular kartoshkani qadoqlash fabrikasida kartoshka chiqindilarini kuzatish uchun tasvirlarni qayta ishlashga asoslangan to‘liq avtomatlashtirilgan tizim yaratdi. Hozir IoT oziq-ovqat xavfsizligini oshirish, logistikani yaxshilash, ta’minot zanjiri shaffofligini kuchaytirish va yo‘qotishlarni kamaytirish uchun oziq-ovqat sanoatiga joriy etilmoqda.
Infratuzilmada qo‘llanilishi
Ko‘priklar, temiryo‘l yo‘llari, quruqlik va dengizdagi shamol elektr stansiyalari kabi shahar hamda qishloq infratuzilmasining barqaror ishlashini kuzatish va nazorat qilish buyumlar internetining muhim qo‘llanilish sohasidir. IoT infratuzilmasi xavfsizlikka tahdid solishi va xavfni oshirishi mumkin bo‘lgan tuzilmaviy sharoitdagi har qanday hodisa yoki o‘zgarishni aniqlash uchun xizmat qiladi. Buyumlar interneti qurilish sohasida xarajat va vaqtni tejash, ish kuni sifatini yaxshilash, qog‘ozsiz ish jarayonlarini yo‘lga qo‘yish hamda unumdorlikni oshirish imkonini beradi. Real vaqt ma’lumotlarini tahlil qilish tezroq qaror qabul qilish va mablag‘ tejashga yordam beradi. Turli xizmat ko‘rsatuvchilar va obyekt foydalanuvchilari ishini muvofiqlashtirish orqali ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatishni samarali rejalash mumkin. Buyumlar interneti qurilmalaridan kemalarning o‘tishini ta’minlash maqsadida ko‘priklar kabi muhim infratuzilmani boshqarishda ham foydalanish mumkin. Infratuzilmani kuzatish va ishlatishda IoT qurilmalaridan foydalanish hodisalarni boshqarish, favqulodda vaziyatlarga javob choralarini muvofiqlashtirish, xizmat sifati va uzluksiz ishlash vaqtini yaxshilashi, shuningdek, infratuzilmaning barcha yo‘nalishlarida ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirishi kutilmoqda. Hatto chiqindilarni boshqarish kabi sohalar ham IoT orqali avtomatlashtirish va optimallashtirishdan foyda olishi mumkin.
Energiya iste’molini boshqarish
Energiya sarflaydigan ko‘plab qurilmalar (masalan, chiroqlar, maishiy texnika, dvigatellar, nasoslar va boshqalar) allaqachon internetga ulanish imkoniyatini o‘z ichiga olmoqda. Bu ularga kommunal xizmatlar bilan o‘zaro ishlash orqali nafaqat elektr energiyasini ishlab chiqarishni muvozanatlash, balki umumiy energiya iste’molini optimallashtirishga ham yordam beradi. Qurilmalarni foydalanuvchi masofadan yoki bulut interfeysi orqali markazlashgan tarzda boshqarishi mumkin. Bunda jadval asosida ishlash (masalan, isitish tizimlarini masofadan yoqish yoki o‘chirish, duxovkalarni boshqarish, yoritish sharoitini o‘zgartirish va hokazo) kabi funksiyalar mavjud. Aqlli elektr tarmog‘i kommunal xizmat tomonida ishlatiladigan IoT ilovasidir: tizimlar elektr energiyasi ishlab chiqarish va taqsimlash samaradorligini oshirish uchun energiyaga oid axborotni yig‘adi va qayta ishlaydi. Ilg‘or o‘lchash infratuzilmasi (AMI) orqali internetga ulangan qurilmalardan foydalangan energetika korxonalari oxirgi iste’molchilardan ma’lumot yig‘ish bilan cheklanmay, transformatorlar kabi taqsimot avtomatlashtirish uskunalarini ham boshqaradi.
Atrof-muhit monitoringi
IoTning ekologik monitoring ilovalarida odatda havoning yoki suvning sifati, atmosfera yoki tuproq holatini kuzatish orqali atrof-muhit muhofazasiga yordam beruvchi datchiklar ishlatiladi. Ular yovvoyi hayvonlarning harakati va yashash joylarini kuzatishni ham qamrab olishi mumkin. Internetga ulangan, resurslari cheklangan qurilmalar yaratilishi tufayli zilzila yoki sunami haqida erta ogohlantirish tizimlaridan ham favqulodda xizmatlar samaraliroq yordam ko‘rsatish uchun foydalana oladi. Bunday IoT qurilmalari odatda katta geografik hududni qamrab oladi va ko‘chma bo‘lishi ham mumkin. IoTning simsiz sensorlashtirishni standartlashtirishi ushbu sohada tub o‘zgarish yasashi ta’kidlangan.
Jonli laboratoriya
Buyumlar interneti integratsiyasining yana bir misoli — jonli laboratoriya bo‘lib, u davlat-xususiy sheriklik doirasida odamlarni birlashtirgan holda tadqiqot va innovatsiya jarayonlarini uyg‘unlashtiradi. Hozirda 320 ta jonli laboratoriya mavjud; ular manfaatdor tomonlar o‘rtasida hamkorlik va bilim almashish orqali innovatsion hamda texnologik mahsulotlarni birgalikda yaratish uchun IoTdan foydalanadi. Kompaniyalarni aqlli shaharlar uchun buyumlar interneti xizmatlarini joriy etish va rivojlantirishga rag‘batlantirish zarur. Hukumatlar «aqlli shahar» loyihalarida asosiy rol o‘ynaydi, chunki siyosatdagi o‘zgarishlar shaharlarga resurslardan samarali, natijali va aniq foydalanishni ta’minlovchi IoTni joriy qilishga ko‘maklashadi. Masalan, hukumat soliq imtiyozlari va arzon ijara taklif qiladi, jamoat transportini yaxshilaydi hamda startaplar, ijodiy sanoat korxonalari va transmilliy korporatsiyalar birgalikda mahsulot yaratishi, umumiy infratuzilma va mehnat bozorlaridan foydalanishi, mahalliy texnologiyalar, ishlab chiqarish jarayonlari va tranzaksiya xarajatlari bilan bog‘liq afzalliklardan bahramand bo‘lishi mumkin bo‘lgan muhit yaratadi. Texnologiya ishlab chiquvchilar bilan shahar aktivlarini boshqaruvchi hukumatlar o‘rtasidagi munosabatlar foydalanuvchilarga resurslardan ochiq foydalanish imkonini samarali taqdim etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Harbiy qo‘llanilishi
Harbiy buyumlar interneti (IoMT) — buyumlar interneti texnologiyalarini harbiy sohada, jumladan, razvedka, kuzatuv va jangovar harakatlar bilan bog‘liq boshqa maqsadlarda qo‘llashdir. Bu ko‘p jihatdan kelajakda shahar sharoitida jangovar harakatlar olib borish istiqbollariga bog‘liq bo‘lib, jang maydonida muhim bo‘lgan datchiklar, o‘q-dorilar, transport vositalari, robotlar, tanaga taqiladigan biometrik ma’lumot yig‘uvchi moslamalar va boshqa aqlli texnologiyalardan foydalanishni nazarda tutadi.
- «Jang maydonidagi buyumlar interneti»
Jang maydonidagi buyumlar interneti (IoBT) — AQSh armiyasi tadqiqot laboratoriyasi (ARL) tomonidan yuritilib, armiya askarlarining imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladigan IoTga oid fundamental fanlarni o‘rganishga qaratilgan. 2017-yilda ARL Jang maydonidagi buyumlar interneti bo‘yicha qo‘shma tadqiqot alyansini (IoBT-CRA) ishga tushirdi. Bu ittifoq IoT texnologiyalarining nazariy asoslarini va armiya operatsiyalarida qo‘llanilishini rivojlantirish uchun sanoat korxonalari, universitetlar hamda harbiy tadqiqotchilar o‘rtasidagi amaliy hamkorlikni yo‘lga qo‘ydi.
- «Buyumlar okeani» loyihasi
«Buyumlar okeani» — DARPA rahbarlik qilayotgan, okeanning katta akvatoriyalarida atrof-muhit va kemalar faoliyatiga oid ma’lumotlarni to‘plash, kuzatish va tahlil qilish uchun buyumlar internetini yaratishga qaratilgan dasturdir. Loyiha bulut tarmog‘i tarkibida harbiy va tijoriy kemalarni mustaqil aniqlab kuzatuvchi passiv datchiklar majmuasi o‘rnatilgan qariyb 50 mingta suzgichni joylashtirishni nazarda tutadi.
Mahsulotni raqamlashtirish
«Aqlli» yoki faol qadoqlashning bir nechta qo‘llanilishi mavjud. Ularda QR-kod yoki NFC yorlig‘i mahsulotga yoki uning qadoqiga biriktiriladi. Yorliqning o‘zi passiv, ammo unda noyob identifikator (odatda URL manzil) bo‘ladi. Bu foydalanuvchiga mahsulot haqidagi raqamli kontentdan smartfon yordamida foydalanish imkonini beradi. Qat’iy aytganda, bunday passiv buyumlar buyumlar internetining tarkibiy qismi emas, biroq ularni raqamli o‘zaro aloqani ta’minlovchi vosita deb hisoblash mumkin. «Qadoqlar interneti» atamasi ta’minot zanjirlarini avtomatlashtirish va iste’molchilarning raqamli kontentga kirish uchun keng miqyosda skanerlashi jarayonlarida noyob identifikatorlardan foydalaniladigan ilovalarni ifodalash uchun yaratilgan. Noyob identifikatorlarning va shu orqali mahsulotning haqiqiyligini QR-kodni skanerlashda nusxalashni aniqlovchi naqsh yoki ko‘chirishga sezgir raqamli suv belgisi yordamida tekshirish mumkin; NFC yorliqlari esa aloqani shifrlashi mumkin.
Tendensiyalar va xususiyatlar
So‘nggi yillarda buyumlar internetining eng muhim tendensiyasi — internetga ulangan va u orqali boshqariladigan qurilmalar sonining keskin o‘sishidir. IoT texnologiyasining qo‘llanilish sohalari juda keng bo‘lgani uchun qurilmalar xususiyatlari bir-biridan ancha farq qilishi mumkin. Shunga qaramay, ularning aksariyatiga xos umumiy jihatlar mavjud.
Buyumlar interneti real dunyoni kompyuter tizimlari bilan bevosita uyg‘unlashtirish imkonini yaratib, samaradorlikni oshiradi, iqtisodiy foyda keltiradi va inson zimmasidagi ish yukini kamaytiradi.
Intellekt
Atrof-muhitga moslashuvchi intellekt va avtonom boshqaruv buyumlar internetining dastlabki konsepsiyasiga kirmagan. Bu ikki yo‘nalish ham internet infratuzilmasini albatta talab qilmaydi. Biroq Intel kabi kompaniyalarning tadqiqotlarida IoT va avtonom boshqaruv konsepsiyalarini birlashtirishga intilish kuzatilmoqda. Mazkur yo‘nalishdagi dastlabki natijalar obyektlarni avtonom buyumlar internetining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraydi. Bu nuqtayi nazardan istiqbolli yondashuv — chuqur mukofot asosida o‘qitish bo‘lib, unda buyumlar interneti tizimlarining aksariyati dinamik va interaktiv muhit yaratadi. Bunday muhitda agentni (ya’ni IoT qurilmasini) oqilona harakat qilishga o‘rgatish masalasini nazorat ostida o‘qitish kabi oddiy mashinaviy o‘qitish algoritmlari bilan hal qilib bo‘lmaydi. Mukofot asosida o‘qitishda o‘rganuvchi agent atrof-muhit holatini aniqlaydi (masalan, uydagi haroratni o‘lchaydi), harakatni bajaradi (masalan, konditsionerni yoqadi yoki o‘chiradi) va uzoq muddat davomida oladigan jamlangan mukofotini maksimal darajaga oshirish orqali o‘rganadi.
Buyumlar internetidagi intellektni uch sathda tashkil etish mumkin: IoT qurilmalari, chekka/tumanli tugunlar va bulutli hisoblash. Har bir sathda aqlli boshqaruv va qaror qabul qilish zarurati IoT ilovasining vaqtga sezgirligiga bog‘liq. Masalan, avtonom avtomobil kamerasi avariyaning oldini olish uchun to‘siqlarni real vaqt rejimida aniqlashi kerak. Agar ma’lumotlar avtomobildan bulutga yuborilib, bashorat natijalari qaytarilsa, bunday tezkor qaror qabul qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun barcha amallar avtomobilning o‘zida bajarilishi lozim. IoT qurilmalariga chuqur o‘qitish singari ilg‘or mashinaviy o‘qitish algoritmlarini joriy etish — aqlli obyektlarni hayotga tatbiq qilishga qaratilgan faol tadqiqot yo‘nalishi. Bundan tashqari, IoT ma’lumotlarini tahlil qilish, yashirin axborotni ajratib olish va boshqaruv qarorlarini oldindan bashorat qilish orqali IoTni joriy etishdan maksimal foyda olish mumkin. Buyumlar internetida regressiya, tayanch vektorlar usuli va tasodifiy o‘rmon (random forest), shuningdek, konvolyutsion neyron tarmoqlar, LSTM va variatsion avtokodlagich.
Kelajakda buyumlar interneti oldindan qat’iy belgilab bo‘lmaydigan, ochiq tarmoqqa aylanishi mumkin. Unda o‘z-o‘zini tashkil etuvchi yoki aqlli obyektlar (veb-xizmatlar, SOA komponentlari) hamda virtual obyektlar (avatarlar) o‘zaro ta’sirlashib, vaziyat, sharoit yoki atrof-muhitga qarab mustaqil ravishda o‘z maqsadlariga yoki umumiy maqsadlarga erishish uchun harakat qila oladi. Vaziyatga oid axborotni yig‘ish va tahlil qilish orqali avtonom ishlash, shuningdek, obyektning atrof-muhitdagi o‘zgarishlarni (masalan, datchiklarga ta’sir qiluvchi nosozliklarni) aniqlab, ularning oqibatlarini yumshatish uchun tegishli choralarni ko‘rish qobiliyati buyumlar interneti texnologiyasiga ishonchni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan muhim tadqiqot yo‘nalishidir. Bozordagi zamonaviy IoT mahsulotlari va yechimlari sharoitga moslashuvchi bunday avtomatlashtirishni qo‘llab-quvvatlash uchun turli texnologiyalardan foydalanadi. Biroq sensor qurilmalari va aqlli kiberfizik tizimlarni real muhitga joriy etish imkonini beradigan yanada rivojlangan intellekt shakllari talab etiladi.
Arxitektura
Soddalashtirilgan holda buyumlar interneti tizimining arxitekturasi uch sathdan iborat: 1-sath — qurilmalar, 2-sath — chekka shlyuz va 3-sath — bulut. Qurilmalar tarkibiga IoT uskunalarida qo‘llaniladigan datchiklar va ijro mexanizmlari kabi tarmoq qurilmalari, ayniqsa, Modbus, Bluetooth, Zigbee yoki xususiy protokollar yordamida chekka shlyuzga ulanadigan qurilmalar kiradi. Chekka shlyuz sathi datchik ma’lumotlarini birlashtiradigan tizimlardan iborat. Ular ma’lumotlarni dastlabki qayta ishlash, bulutga ulanishni ta’minlash, WebSockets yoki hodisalar markazi kabi tizimlardan foydalanish va ayrim hollarda chekka tahlil yoki tumanli hisoblash funksiyalarini bajaradi. Chekka shlyuz sathi yuqori sathlarda qurilmalar haqida yaxlit tasavvur hosil qilib, ularni boshqarishni osonlashtirish uchun ham zarur. Oxirgi sath buyumlar interneti uchun mikroxizmatlar arxitekturasi asosida yaratilgan bulutli ilovani o‘z ichiga oladi. Bunday ilovalar odatda bir necha dasturlash tilidan foydalanadi va HTTPS/OAuth yordamida himoyalanadi. Bulut sathi datchik ma’lumotlarini saqlaydigan vaqt qatorlari bazalari yoki aktivlar omborlari kabi turli ma’lumotlar bazasi tizimlarini, jumladan, Cassandra va PostgreSQL kabi ichki saqlash tizimlarini qamrab oladi. Aksariyat IoT bulut tizimlarida barcha sathlar o‘rtasidagi aloqani qayta ishlaydigan hodisalar navbati va xabar almashish tizimi mavjud. Ayrim mutaxassislar buyumlar internetining uch sathini mos ravishda chekka, platforma va korporativ sathlar deb tasniflaydi; ular yaqinlik tarmog‘i, kirish tarmog‘i va xizmat ko‘rsatish tarmog‘i orqali bog‘lanadi.
Buyumlar interneti asosida vujudga kelgan Web of Things («vebdagi buyumlar») — innovatsion qo‘llanilish usullarini yaratish maqsadida IoT qurilmalaridan olingan ma’lumotlarni veb-ilovalarga birlashtirishga yo‘naltirilgan amaliy sath arxitekturasidir. Buyumlar internetidagi axborot oqimini dasturlash va boshqarish uchun istiqbolli arxitektura yo‘nalishi BPM Everywhere deb ataladi. U an’anaviy biznes jarayonlarini boshqarish, jarayonlarni intellektual tahlil qilish va ko‘plab muvofiqlashtirilgan qurilmalarni boshqarishni avtomatlashtirishga mo‘ljallangan maxsus imkoniyatlarni birlashtiradi.
Texnologiyaning tarqalishi va prognozlar
2011-yilda dunyo bo‘yicha IoT tarmoqlariga ulangan qurilmalar soni internetga ulanish imkoniyatiga ega odamlar sonidan oshib, 4,6 milliardtaga yetdi.
Dunyo bo‘yicha umumiy kapital qo‘yilmalar hajmi IDC ma’lumotlariga ko‘ra, buyumlar internetiga aloqador yo‘nalishlarda 2016-yilda 737 milliard dollarni, 2017-yilda esa 800 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan. 2021-yilga kelib investitsiyalar 1,4 trillion dollar atrofida bo‘lishi prognoz qilingan.
Prognoz: Ericsson kompaniyasining baholashicha, 2018-yilda buyumlar interneti datchiklari va qurilmalari soni mobil telefonlar sonidan oshishi kutilgan. 2015–2021-yillarda ushbu segmentning yillik o‘rtacha umumiy o‘sish sur’ati 23 % darajasida bo‘lishi taxmin qilingan; 2021-yilda butun dunyo bo‘ylab tarmoqqa ulangan taxminan 28 milliard qurilmaning 16 milliardga yaqini buyumlar interneti konsepsiyasi doirasida u yoki bu tarzda bog‘langan bo‘lishi prognoz qilingan.[manba 1527 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Rossiyada
2020-yilda 2019-yilga nisbatan IoTdan foydalanuvchi kompaniyalar ulushi 20 % ga oshgani MTS tadqiqotida qayd etilgan. IoT yechimlaridan 60 % kompaniya «top-500» reytingi ishtirokchilari orasida foydalanadi; reyting manbasi — RBK. MTSning 2020–2021-yillardagi tadqiqotiga ko‘ra, 17 % investitsiya IoTni rivojlantirish uchun sarflanadigan mablag‘lar tarkibida Rossiyada aynan sanoatga to‘g‘ri keladi, 15 % — transport va logistikaga, 12 % i esa energetika, uy-joy kommunal xo‘jaligi sohalariga va «aqlli ko‘chmas mulk» texnologiyalariga to‘g‘ri keladi. Eng yuqori rivojlanish sur’ati uy-joy kommunal xo‘jaligida bo‘lishi, bu sohada o‘sish 39 % ni tashkil etishi prognoz qilingan. Shu yili Nijniy Novgoroddagi yillik raqamli konferensiyada «Istok» ilmiy-ishlab chiqarish korxonasida joriy etilgan IIoT.ISTOK sanoat buyumlar interneti tizimi namoyish etildi.
Tahliliy kompaniya PricewaterhouseCoopers baholashicha, 2025-yilgacha faqat Rossiyada 7 millionga yaqin qurilma «aqlli uylar» uchun sotilishi prognoz qilingan. Nokia va Machina Research kompaniyalari ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda global sanoat buyumlar interneti bozorining daromadi 484 milliard yevroga yetishi prognoz qilingan. Texnologiyaning asosiy qo‘llanilish yo‘nalishlari uy-joy kommunal xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, sanoat va «aqlli uy» texnologiyalari bo‘ladi. Korporativ va iste’molchi buyumlar interneti bozorining umumiy hajmi 4,3 trillion dollargacha o‘sishi prognoz qilingan.
Muammolar ham bor: raqamli tizimlar bilan jihozlangan yangi binolarning mutlaq aksariyatida (bunday uylarning qariyb 99 % ida) quruvchi kompaniya joriy etgan yechimlarga boshqaruv kompaniyasi xizmat ko‘rsatmaydi, aholi esa ulardan to‘liq foydalanmaydi. Umuman, Rossiyada mavjud IoT platformalari zarur funksiyalarning ko‘pi bilan 60 % ini ko‘p kvartirali uyni boshqarish uchun taqdim eta oladi, deyiladi «Uy-joyni raqamlashtirish laboratoriyasi» tadqiqotida.
Adabiyotlar
- Kevin Eshton. «Buyumlar interneti» degan tushuncha. Haqiqiy dunyoda buyumlar g‘oyalardan muhimroq. (ingl.). RFID Journal (22-iyun, 2009-yil). Murojaat sanasi: 30-noyabr, 2012-yil. Arxivlangan 24-yanvar, 2013-yilda.
- Leonid Chernyak. Buyumlar interneti platformasi. Ochiq tizimlar. MBBT, №7, 2012. Ochiq tizimlar (26-sentabr, 2012-yil). Murojaat sanasi: 30-noyabr, 2012-yil. Arxivlangan 24-yanvar, 2013-yilda.
- Rob van Kranenburg. Buyumlar interneti: muhitga moslashuvchi texnologiyalar va hamma narsani kuzatuvchi RFID tarmog‘iga tanqidiy qarash. — Peynaker: Telstar Media, 2008. — 62 bet. — ISBN 90-78146-06-0.
- Yakuniy hisobot: RFID va buyumlar internetining inklyuziv modeli (ingl.). Casagras Research (18-noyabr, 2009-yil). Murojaat sanasi: 30-noyabr, 2012-yil. Arxivlangan 24-yanvar, 2013-yilda.
- Jamiyat hayotini tubdan o‘zgartiruvchi texnologiyalar. 2025-yilgacha AQSh manfaatlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan oltita texnologiya (ingl.). Milliy razvedka kengashi (National Intelligence Council) (11-aprel, 2008-yil). Murojaat sanasi: 30-noyabr, 2012-yil. Arxivlangan 24-yanvar, 2013-yilda.
Havolalar
- Tracxn Buyumlar interneti infratuzilmasi startaplari manzarasi, 2014 (ingl.)