Bulutli hisoblash

Bulutli hisoblash (ingl. cloud computing) — sozlanadigan hisoblash resurslarining umumiy fondiga qulay tarmoq orqali talab bo‘yicha kirishni ta’minlaydigan model (masalan, ma’lumot uzatish tarmoqlari, serverlar, ma’lumot saqlash qurilmalari, ilovalar va xizmatlar — birgalikda yoki alohida-alohida). Bu resurslar minimal ekspluatatsiya xarajatlari bilan, xizmat ko‘rsatuvchi provayderga kam murojaat qilgan holda tezda taqdim etilishi va bo‘shatilishi mumkin.

Bulutli hisoblashdan foydalanuvchilar axborot texnologiyalari infratuzilmasiga sarflanadigan xarajatlarni (qisqa va o‘rta muddatda) sezilarli kamaytirishi hamda elastik hisoblash (ingl. elastic computing) imkoniyatlaridan foydalangan holda hisoblashga bo‘lgan ehtiyoj o‘zgarishlariga moslashuvchan javob qaytarishi mumkin.

2006-yilda paydo bo‘lganidan buyon bu konsepsiya turli AT sohalariga chuqur kirib bordi va amaliyotda tobora muhim o‘rin egallamoqda. IDC baholashiga ko‘ra, ommaviy bulutli hisoblash bozori 2009-yildayoq $17 mlrd ni, ya’ni butun axborot texnologiyalari bozorining qariyb 5 % ini tashkil etgan; 2014-yilda esa tashkilotlarning bulutli hisoblash bilan bog‘liq infratuzilma va xizmatlarga jami xarajatlari qariyb $175 mlrd deb baholangan.

Tarix

Hisoblash resurslaridan kommunal xizmat sifatida foydalanishning dastlabki g‘oyalari 1960-yillarga borib taqaladi (bu g‘oyalar Jon Makkarti yoki Jozef Liklayder nomi bilan bog‘lanadi).

Bulutli hisoblash konsepsiyasini shakllantirishning keyingi muhim bosqichlari quyidagilar bo‘ldi: CRM tizimi — Salesforce.comning obuna asosida veb-sayt shaklida taqdim etilishi (1999), shuningdek, internet orqali hisoblash resurslaridan foydalanish xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan internet-do‘kon — Amazon.com (2002). Amazonning ushbu xizmatlarni rivojlantirishi uni amalda texnologik kompaniyaga aylantirdi. Bu jarayon elastik hisoblash g‘oyasining shakllanishiga hamda 2006-yil avgustida ishga tushirilgan Elastic Computing Cloud (Amazon EC2) loyihasining yaratilishiga olib keldi. ECC ishga tushirilgan davr bilan deyarli bir vaqtda cloud va cloud computing atamalari Google rahbari Erik Shmidtning chiqishlaridan birida tilga olindi. Shu davrdan boshlab bulutli hisoblash ommaviy axborot vositalarida, AT mutaxassislarining nashrlarida va ilmiy tadqiqotlarda ko‘p uchray boshladi. «Bulut» so‘zi metafora sifatida qo‘llangan: u kompyuter tarmoqlari diagrammalarida internetning tasvirlanishiga asoslangan yoki texnik tafsilotlari yashirin bo‘lgan murakkab infratuzilma timsolini ifodalagan.

2008-yil boshida Yevropa komissiyasi moliyalashtirgan RESERVOIR loyihasi doirasida NASAning OpenNebula dasturi xususiy va gibrid bulutlarni joylashtirish uchun mo‘ljallangan dastlabki ochiq kodli dasturiy ta’minotga aylandi. 2008-yil aprelida Google Google App Engine xizmatining beta-versiyasini chiqardi.

2008-yil o‘rtalarida Gartner bulutli hisoblash yordamida «AT xizmatlari iste’molchilari, ulardan foydalanuvchilar va ularni sotuvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni shakllantirish» imkoniyatini ko‘rdi. Kompaniya «tashkilotlar o‘zlariga tegishli apparat va dasturiy vositalardan xizmatga yo‘naltirilgan modellardan foydalanishga o‘tayotganini» ta’kidlab, «hisoblash uslubidagi kutilayotgan o‘zgarish ayrim sohalarda AT mahsulotlari hajmining keskin o‘sishiga, boshqalarida esa sezilarli qisqarishiga olib kelishini» qayd etdi.

2009-yilda Google Apps ilovalarining ishga tushirilishi bulutli hisoblashni ommalashtirish va tushunishda navbatdagi muhim qadam sifatida baholanadi. 2009—2011-yillarda bulutli hisoblash haqidagi tasavvurlarni umumlashtiruvchi bir necha muhim yondashuv shakllandi. Jumladan, tashkilotlarning ichki foydalanishi uchun dolzarb bo‘lgan xususiy bulutli hisoblash modeli ilgari surildi, shuningdek, turli xizmat ko‘rsatish modellari (SaaS, PaaS, IaaS) ajratib ko‘rsatildi. 2011-yilda AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti bulutli hisoblashga oid shu paytgacha vujudga kelgan barcha talqin va variantlarni yagona tushunchaga jamlagan hamda tizimlashtirgan ta’rifni ishlab chiqdi.

Xususiyatlari

AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti bulutli hisoblashning quyidagi majburiy xususiyatlarini belgilagan:

  • talab bo‘yicha o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish (ingl. self service on demand) — iste’molchi xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot vakili bilan bog‘lanmasdan, serverdan foydalanish vaqti, ma’lumotlarga kirish va ularni qayta ishlash tezligi, saqlanadigan ma’lumotlar hajmi kabi hisoblash ehtiyojlarini mustaqil belgilaydi;
  • tarmoq orqali universal foydalanish — xizmatlar iste’molchilarga foydalanilayotgan terminal qurilma turidan qat’i nazar, ma’lumot uzatish tarmog‘i orqali taqdim etiladi;
  • resurslarni birlashtirish (ingl. resource pooling) — xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot ko‘plab iste’molchilarga xizmat qilish uchun resurslarini yagona resurslar havzasiga birlashtiradi va hisoblash quvvatlariga talab muntazam o‘zgarib turadigan sharoitda ularni iste’molchilar o‘rtasida dinamik ravishda qayta taqsimlaydi. Bunda iste’molchilar faqat xizmatning asosiy parametrlarini (masalan, ma’lumotlar hajmi va ulardan foydalanish tezligini) boshqaradi; taqdim etiladigan resurslarni amalda taqsimlash esa provayder zimmasida bo‘ladi. Ayrim hollarda iste’molchilar resurslarni qayta taqsimlashning ba’zi jismoniy parametrlarini, masalan, geografik yaqinlik nuqtayi nazaridan o‘zlari xohlagan ma’lumotlarni qayta ishlash markazini ko‘rsatishi mumkin;
  • elastiklik — xizmatlarni istalgan vaqtda, odatda avtomatik tarzda, provayder bilan qo‘shimcha muloqot xarajatlarisiz taqdim etish, kengaytirish yoki qisqartirish mumkin;
  • iste’molni hisobga olish — xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot ma’lum abstraksiya darajasida sarflangan resurslarni (masalan, saqlangan ma’lumotlar hajmi, o‘tkazish qobiliyati, foydalanuvchilar va tranzaksiyalar soni) avtomatik hisoblaydi hamda shu ma’lumotlar asosida iste’molchilarga ko‘rsatilgan xizmatlar hajmini baholaydi.

Provayder nuqtayi nazaridan resurslarni birlashtirish va iste’molning doimiy bo‘lmagani miqyos samarasidan foydalanish imkonini beradi: har bir iste’molchiga alohida apparat quvvatlari ajratilgandagiga qaraganda kamroq apparat resurslari talab etiladi. Resurslarni ajratish va qayta taqsimlash jarayonlarini avtomatlashtirish esa abonentlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini sezilarli qisqartiradi.

Iste’molchi uchun bu xususiyatlar xizmatlardan yuqori darajadagi mavjudlik (ingl. high availability) va ishlamay qolish xavfi past bo‘lgan sharoitda foydalanish, shuningdek, elastiklik tufayli o‘z apparat infratuzilmasini yaratish, unga xizmat ko‘rsatish va uni modernizatsiya qilishga ehtiyoj sezmasdan hisoblash tizimini tez kengaytirish imkonini beradi.

Xizmatlarning keng tarqalganligi va turli turdagi terminal qurilmalar qo‘llab-quvvatlanishi ulardan foydalanish qulayligi va universalligini ta’minlaydi (shaxsiy kompyuterlar, mobil telefonlar, internet-planshetlar).

Joylashtirish modellari

Xususiy bulut

Xususiy bulut (ingl. private cloud) — bitta tashkilot, jumladan, uning tarkibidagi bir nechta iste’molchi (masalan, bo‘linmalar), shuningdek, mazkur tashkilotning mijozlari va pudratchilari foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma. Xususiy bulut tashkilotning o‘ziga yoki uchinchi tomonga tegishli bo‘lishi, ular tomonidan boshqarilishi va ekspluatatsiya qilinishi (yoki bu shakllar birgalikda qo‘llanishi) mumkin. U jismonan egasining yurisdiksiyasi ichida ham, undan tashqarida ham joylashishi mumkin.

Ommaviy bulut

Ommaviy bulut (ingl. public cloud) — keng jamoatchilik erkin foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma. Ommaviy bulut tijorat, ilmiy va davlat tashkilotlariga (yoki ularning birikmasiga) tegishli bo‘lishi, ular tomonidan boshqarilishi va ekspluatatsiya qilinishi mumkin. Ommaviy bulut jismonan uning egasi — xizmat ko‘rsatuvchi provayderning yurisdiksiyasida joylashadi.

Hamjamiyat buluti

Hamjamiyat buluti (ingl. community cloud) — umumiy maqsad va vazifalarga (masalan, missiya, xavfsizlik talablari, siyosat yoki me’yoriy talablarga rioya qilish) ega tashkilotlar hamjamiyatining muayyan iste’molchilari foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma turi. Hamjamiyat buluti bir yoki bir nechta a’zo tashkilot yoxud uchinchi tomonning hamkorlikdagi mulki bo‘lishi, ular tomonidan boshqarilishi va ekspluatatsiya qilinishi (yoki bu shakllar birgalikda qo‘llanishi) mumkin. U jismonan egasining yurisdiksiyasi ichida yoki undan tashqarida joylashishi mumkin.

Gibrid bulut

Gibrid bulut (ingl. hybrid cloud) — o‘ziga xos alohida obyektlar sifatida saqlanib qoladigan, biroq ma’lumotlar va ilovalarni uzatishning standartlashtirilgan yoki xususiy texnologiyalari bilan o‘zaro bog‘langan ikki yoki undan ortiq turli bulut infratuzilmalarining (xususiy, ommaviy yoki hamjamiyat bulutlarining) birikmasi. Masalan, ommaviy bulut resurslaridan qisqa muddatli foydalanish yuklamani muvozanatlash uchun turli bulutlar o‘rtasida qo‘llanishi mumkin.

Xizmat ko‘rsatish modellari

Dasturiy ta’minot xizmat sifatida

Dasturiy ta’minot xizmat sifatida (SaaS, ingl. Software-as-a-Service) — iste’molchiga amaliy dasturiy ta’minotdan foydalanish imkonini beruvchi model. Bunday dasturlar bulut infratuzilmasida ishlaydi va ulardan turli mijoz qurilmalari orqali yoki yupqa mijoz vositasida, masalan, brauzer yordamida (masalan, veb-pochta) yoxud dastur interfeysi orqali foydalanish mumkin. Bulutning asosiy jismoniy va virtual infratuzilmasi, jumladan tarmoq, serverlar, operatsion tizimlar, ma’lumotlar saqlash tizimlari, hatto ilovaning ayrim imkoniyatlarini nazorat qilish va boshqarish (ilovani sozlash bo‘yicha cheklangan foydalanuvchi parametrlaridan tashqari) bulut provayderi tomonidan amalga oshiriladi.

Platforma xizmat sifatida

Platforma xizmat sifatida (PaaS, ingl. Platform-as-a-Service) — iste’molchiga keyinchalik yangi yoki mavjud ilovalarni (o‘zi yaratgan, buyurtma asosida ishlab chiqilgan yoxud tayyor sotib olingan ilovalarni) joylashtirish uchun bazaviy dasturiy ta’minotni bulut infratuzilmasiga o‘rnatish imkonini beruvchi model. Bunday platformalar tarkibiga amaliy dasturlarni yaratish, sinash va ishga tushirish vositalari — ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari, bog‘lovchi dasturiy ta’minot, dasturlash tillarining bajarilish muhitlari kiradi; bularni bulut provayderi taqdim etadi.

Bulutning asosiy jismoniy va virtual infratuzilmasi, jumladan tarmoq, serverlar, operatsion tizimlar va ma’lumotlar saqlash tizimlari provayder tomonidan boshqariladi. Iste’molchi esa o‘zi ishlab chiqqan yoki o‘rnatgan ilovalarni, imkon qadar muhit (platforma) konfiguratsiyasi parametrlarini boshqarishi mumkin.

Infratuzilma xizmat sifatida

Infratuzilma xizmat sifatida (IaaS, ingl. Infrastructure-as-a-Service) — iste’molchiga ma’lumotlarni qayta ishlash, saqlash, tarmoqlar va boshqa asosiy hisoblash resurslarini mustaqil boshqarish uchun bulut infratuzilmasidan foydalanish imkonini beruvchi model. Masalan, iste’molchi istalgan dasturiy ta’minotni, jumladan operatsion tizimlarni, platforma va amaliy dasturlarni o‘rnatib, ishga tushirishi mumkin. Iste’molchi operatsion tizimlar, virtual ma’lumotlar saqlash tizimlari va o‘rnatilgan ilovalarni boshqarishi, shuningdek, mavjud tarmoq xizmatlarining ayrimlarini (masalan, tarmoqlararo ekran, DNS) cheklangan darajada nazorat qilishi mumkin. Bulutning asosiy jismoniy va virtual infratuzilmasi, jumladan tarmoq, serverlar, qo‘llaniladigan operatsion tizim turlari va ma’lumotlarni saqlash tizimlarini esa bulut provayderi boshqaradi.

Xavfsizlik

Xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot istalgan paytda bulutdagi ma’lumotlardan foydalanish imkoniga ega bo‘lishi mumkinligi sababli xavfsizlik va maxfiylik masalalari alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, provayder tasodifan yoki ataylab axborotni o‘zgartirishi yoxud o‘chirishi, shuningdek, uchinchi tomonlarga, jumladan, qonunchilik talablariga ko‘ra ma’lumot uzatishi mumkin. Bunday harakatlarga odatda provayderning maxfiylik siyosatida ruxsat beriladi, foydalanuvchilar esa bulut xizmatlaridan foydalanishni boshlashdan oldin ushbu shartlarga rozilik bildirishi kerak. Maxfiylikni ta’minlash choralari siyosiy va huquqiy me’yorlarni, shuningdek, yakuniy foydalanuvchilarning ma’lumot saqlash usulini tanlashini o‘z ichiga oladi. Ruxsatsiz kirishning oldini olish uchun foydalanuvchilar bulutda qayta ishlanayotgan yoki saqlanayotgan ma’lumotlarini shifrlashi mumkin. Identifikatsiyani boshqarish tizimlari ham bulutli hisoblashdagi maxfiylik muammolarini amaliy jihatdan hal qilishga yordam beradi. Bunday tizimlar ruxsat berilgan va ruxsatsiz foydalanuvchilarni farqlaydi hamda har bir subyekt foydalanishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar hajmini belgilaydi. Ular shaxsiy identifikatorlarni yaratish va tavsiflash, harakatlarni qayd etish hamda foydalanilmaydigan identifikatorlarni o‘chirish orqali ishlaydi.

Iqtisodiy jihatlari

Bulutli hisoblashdan foydalanilganda axborot texnologiyalari iste’molchilari kapital xarajatlarni — ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarini qurish, server va tarmoq uskunalarini, uzluksiz ishlash hamda ishonchlilikni ta’minlovchi apparat va dasturiy yechimlarni xarid qilish xarajatlarini sezilarli kamaytirishi mumkin. Chunki bu xarajatlarni bulut xizmatlari provayderi o‘z zimmasiga oladi. Bundan tashqari, axborot texnologiyalarining yirik infratuzilma obyektlarini qurish va ishga tushirish uzoq vaqt talab qilishi hamda dastlabki qiymatining yuqoriligi iste’molchilarning bozor talablariga moslashuvchan javob berishini cheklaydi. Bulutli texnologiyalar esa hisoblash quvvatlariga talab oshishiga deyarli bir zumda javob qaytarish imkonini beradi.

Bulutli hisoblashdan foydalanilganda iste’molchining xarajatlari operatsion xarajatlarga ko‘chadi; bulut provayderlari xizmatlari uchun to‘lovlar shu turdagi xarajatlar hisoblanadi.

Bulutli hisoblashning iqtisodiy mohiyatini tushuntirishda ko‘pincha suv yoki elektr ta’minoti xizmatlariga o‘xshatish keltiriladi. Rivojlangan infratuzilmadagi kommunal tarmoqlar orqali taqdim etiladigan bunday xizmatlardan foydalanish oson va to‘lov sarfga qarab olinadi. Bu model har bir iste’molchi o‘ziga tegishli suv olish inshootini yoki o‘z elektr qurilmasini o‘rnatishi bilan solishtiriladi.

Texnologiyalar

Bulut provayderining hisoblash tarmog‘idagi tugunlar muvofiq ishlashi uchun maxsus bog‘lovchi dasturiy ta’minot qo‘llanadi. U uskunalar va dasturlar holatini kuzatish, yuklamani muvozanatlash va vazifalarni bajarish uchun resurslar ajratishni ta’minlaydi.

Bulut xizmatlari — majmuaning ishlashida imkon qadar yuqori avtomatlashtirishni ta’minlash va inson ishtirokini kamaytirish uchun o‘zaro integratsiya qilingan mavjud texnologik yechimlarning birikmasi. «Bulutli» xizmatni an’anaviy xizmatdan ajratib turadigan asosiy tarkibiy qismlarni quyidagicha ko‘rsatish mumkin[manba 4099 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  • o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish portali — foydalanuvchi oldindan belgilangan xizmatni buyurtma qilishi, zarur bo‘lsa konfiguratsiya tafsilotlarini aniqlashtirishi (masalan, IaaS doirasida virtual mashinaning operativ xotirasi hajmi, protsessor yadrolari soni va saqlash maydonini ko‘rsatishi), oldin buyurtma qilgan xizmat parametrlarini o‘zgartirishi yoki undan voz kechishi mumkin bo‘lgan vosita;
  • xizmatlar katalogi — foydalanuvchi uchun mavjud xizmatlar va har biriga bog‘langan yaratish shablonlari ro‘yxati; ya’ni avtomatlashtirish vositalari real apparat hamda dasturiy ta’minotda ushbu xizmatni qanday sozlashini belgilovchi qoidalar;
  • orkestrator — har bir xizmat uchun shablonda belgilangan operatsiyalar ketma-ketligini bajaruvchi mexanizm;
  • billing (hisob-kitob tizimi) — foydalanuvchi iste’mol qilgan resurslar hajmini aniqlovchi va unga tegishli moliyaviy xarajatlarni bog‘lovchi mexanizm.

Bulut provayderlari xizmatlarga tushadigan yuklamaning notekisligini yumshatish uchun quyidagi vositalardan foydalanadi: virtuallashtirish (jumladan, jonli migratsiya), konteynerlashtirish (konteynerlashtirilgan ilovalarni orkestratsiya qilish vositalari bilan birga), shuningdek, bog‘lovchi va amaliy dasturiy ta’minotda ko‘p ijarachilik (multi-tenancy) imkoniyatlarini qo‘llash.

Tanqid

Ommaviy bulut modeli asosidagi bulutli hisoblash konsepsiyasi erkin dasturiy ta’minot hamjamiyati, xususan, Richard Stallman tomonidan tanqid qilingan. Uning fikricha, ishlash tafsilotlari foydalanuvchiga noma’lum bo‘lgan uchinchi tomon veb-ilovasidan foydalanish axborotni foydalanuvchi nazorat qilishi jihatidan yopiq kodli dasturiy ta’minotdan foydalanishdan farq qilmaydi. Ushbu texnologiya keng yoyilishi bilan nazorat qilib bo‘lmaydigan ma’lumotlar muammosi yuzaga chiqishi mumkin: foydalanuvchi qoldirgan axborot yillar davomida uning xabarisiz saqlanadi yoki foydalanuvchi uning ayrim qismlarini o‘zgartira olmaydi. Bunga misol sifatida Google xizmatlarini keltirish mumkin: ularda foydalanuvchi o‘zi ishlatmaydigan xizmatlarni yoki ayrim xizmatlarda yaratilgan ma’lumotlarning alohida guruhlarini ham o‘chira olmaydi (FeedBurner, Google Friend Connect va ehtimol, boshqalar).

Bundan tashqari, ayrim tahlilchilar 2010-yilga borib bulutli hisoblashda muammolar yuzaga kelishini taxmin qilgan. Masalan, AT sohasiga ixtisoslashgan Strategic News Service nashri rahbari Mark Anderson bulutli hisoblashdan foydalanuvchi xizmatlarga (masalan, Flickr yoki Amazon) foydalanuvchilar oqimi sezilarli oshgani sababli bunday resurslardagi xatolar va axborot sizib chiqishining zarari ortib borayotganini ta’kidlagan. U 2010-yilda yirik «ishdan chiqish yoki xavfsizlik bilan bog‘liq falokatlar» yuz berishi kerak deb hisoblagan. Masalan, 2009-yilda Magnolia xatcho‘plarni saqlash xizmati o‘zining barcha ma’lumotlarini yo‘qotgan. Shunga qaramay, ko‘plab mutaxassislar bunday xizmatlarning afzalliklari va qulayliklari ehtimoliy xavflardan ustun, deb hisoblaydi.

Adabiyotlar

Havolalar