Veb-ilova — mijoz-server turidagi ilova bo‘lib, unda mijozning veb-server bilan o‘zaro ishlashi uchun brauzerdan foydalaniladi. Veb-ilovaning ishlash mantiqi server va mijoz o‘rtasida taqsimlanadi, ma’lumotlar asosan serverda saqlanadi, axborot almashinuvi esa tarmoq orqali amalga oshiriladi. Bunday yondashuvning afzalliklaridan biri shundaki, mijozlar foydalanuvchining muayyan operatsion tizimiga bog‘liq emas. Shu sababli veb-ilovalar turli platformalarda ishlaydigan xizmatlar hisoblanadi.
Veb-ilovalar 1990-yillarning oxirlarida va 2000-yillarning boshlarida keng qo‘llanila boshladi.
Texnik xususiyatlari
Brauzerning standart imkoniyatlariga tayanuvchi veb-ilovalarni yaratishning muhim afzalligi — ularning vazifalari mijoz kompyuterining operatsion tizimidan qat’i nazar bajarilishidir. Microsoft Windows, Mac OS X, GNU/Linux va boshqa operatsion tizimlar uchun ilovaning alohida versiyalarini yozish o‘rniga, ilova tanlangan platforma uchun bir marta ishlab chiqiladi va shu platformada ishga tushiriladi. Biroq brauzerlarda CSS, DOM va boshqa spetsifikatsiyalarning turlicha amalga oshirilishi veb-ilovalarni ishlab chiqish va keyinchalik qo‘llab-quvvatlashda muammolar tug‘dirishi mumkin. Bundan tashqari, foydalanuvchi brauzerning ko‘plab sozlamalarini (masalan, shrift o‘lchami, ranglar, skriptlarni bajarishni o‘chirish) o‘zgartira olishi ilovaning to‘g‘ri ishlashiga xalaqit berishi mumkin.
Boshqa (kamroq universal) yondashuvda foydalanuvchi interfeysini yaratish uchun Adobe Flash, Silverlight yoki Java appletlaridan to‘liq yoki qisman foydalaniladi. Aksariyat brauzerlar bu texnologiyalarni (odatda plaginlar yordamida) qo‘llab-quvvatlagani sababli Flash yoki Java ilovalarini oson ishga tushirish mumkin. Bu texnologiyalar dasturchiga interfeys ustidan kengroq nazorat imkonini bergani uchun brauzer sozlamalaridagi ko‘plab nomuvofiqliklarni chetlab o‘tadi. Biroq mijoz tomonidagi Java yoki Flash dasturiy amalga oshirishlari o‘rtasidagi farqlar turli qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
2015-yil holatiga ko‘ra, Adobe Flash texnologiyasini Chrome, Safari va boshqa mashhur brauzerlar qo‘llab-quvvatlamaydi.
Arxitekturasi an’anaviy mijoz-server ilovalariga, qaysidir ma’noda «qalin» mijozlarga o‘xshashligi sababli, bunday tizimlarni veb-ilovalar qatoriga kiritish qanchalik to‘g‘ri ekani borasida bahslar mavjud. Muqobil atama — «keng imkoniyatli internet ilovasi» (ingl. Rich Internet Applications).
Veb-ilovalar arxitekturasi
Veb-ilova mijoz va server qismlaridan tashkil topadi va «mijoz-server» texnologiyasi asosida ishlaydi.
Mijoz qismi foydalanuvchi interfeysini amalga oshiradi, serverga so‘rovlar yuboradi va undan kelgan javoblarni qayta ishlaydi.
Server qismi mijozdan so‘rov oladi, hisob-kitoblarni bajaradi, so‘ng veb-sahifani yaratadi va uni tarmoq orqali mijozga uzatishda quyidagi protokoldan foydalanadi: HTTP.
Veb-ilovaning o‘zi ham boshqa xizmatlarning, masalan, ma’lumotlar bazasi yoki boshqa serverda joylashgan veb-ilovaning mijozi bo‘lishi mumkin. Veb-ilovaga yorqin misol — kontentni boshqarish tizimi. U orqali Vikipediya maqolalarini ko‘plab ishtirokchilar birgalikda yaratishi va shu tariqa onlayn ensiklopediyani rivojlantirishi mumkin. Buning uchun ular o‘z operatsion tizimidagi brauzerdan foydalanadi (masalan, Microsoft Windows, GNU/Linux yoki boshqa istalgan operatsion tizimda) va maqolalar ma’lumotlar bazasi bilan ishlash uchun qo‘shimcha bajariladigan modullarni yuklab olishi shart emas.
Hozirgi paytda veb-ilovalarni ishlab chiqishda AJAX deb ataluvchi yangi yondashuv ommalashib bormoqda. AJAX qo‘llanganda veb-ilova sahifalari butunlay qayta yuklanmaydi, balki serverdan faqat zarur ma’lumotlar olinadi. Bu ularning interaktivligi va ishlash samaradorligini oshiradi.
So‘nggi paytlarda WebSocket texnologiyasi ham tobora ommalashmoqda. Unda mijoz serverga muntazam so‘rov yuborishi shart emas: ikki tomonlama ulanish o‘rnatiladi va server mijozdan so‘rov kelmaganida ham unga ma’lumot jo‘nata oladi. Shu tariqa kontentni real vaqt rejimida dinamik boshqarish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Veb-ilovalarning server qismini yaratishda turli texnologiyalar va istalgan dasturlash tilidan foydalanish mumkin:
| Nomi | Litsenziyasi | Veb-server |
|---|---|---|
| ASP | mulkiy | maxsus |
| ASP.NET | mulkiy | maxsus |
| C/C++ | erkin | deyarli istalgan |
| Java | erkin | ko‘plab, jumladan, erkin veb-serverlar |
| Perl | erkin | deyarli istalgan |
| PHP | erkin | deyarli istalgan |
| Python | erkin | deyarli istalgan |
| Ruby | erkin | deyarli istalgan |
| Node.js | MIT litsenziyasi | o‘zining veb-serveri |
| ASP.NET vNext | Apache 2 | deyarli istalgan |
| Go | erkin | deyarli istalgan |
Mijoz tomonida quyidagilar ishlatiladi:
- Quyidagini yaratish uchun — grafik foydalanuvchi interfeysi (GUI)
- So‘rovlarni shakllantirish hamda interaktiv va brauzerdan mustaqil interfeys yaratish uchun:
Manbalar
- ↑ Chrome ставит Flash на паузу с первого сентября. «Хакер». Дата обращения: 22 октября 2015. Архивировано 4 октября 2015 года.
- ↑ Волков А. С., Волкова К. А. Обзор архитектурных компонентов современного веб-приложения // Аллея Науки : статья в журнале — обзорная статья. — ИП Шелистов Денис Александрович (Издательский центр «Quantum»), 2019. — С. 958—961.
Adabiyotlar
- Marko Bellinyaso. ASP.NET 2.0 muhitida veb-ilovalar yaratish: masala — loyiha — yechim = ASP.NET 2.0 yordamida veb-saytlarni dasturlash: muammo — loyihalash — yechim. — M.: «Dialektika», 2007. — B. 640. — ISBN 0-7645-8464-2.
- Andrey Vladimirovich Olishchuk. PHP 5 da veb-ilovalar yaratish. Professional ish. — M.: «Vilyams», 2006. — B. 352. — ISBN 5-8459-0944-9.
Havolalar
- Microsoft APIlar uchun kurashda qanday mag‘lub bo‘ldi — An’anaviy Windows ilovalarini veb-ilovalar bilan almashtirish masalasining muhokamasi
- Veb-ilovalar 1.0 — veb-ilovalarning ishlashini hujjatlashtirish.
- Oldindagi boshqa yo‘l — Server ilovalari kelajakda mijoz ilovalaridan ustun bo‘lishi ta’kidlangan maqola
- Veb-ilovalar Arxivlangan nusxa (12-mart, 2018-yil), Wayback Machine arxivida: Ochiq katalog loyihasi (Open Directory Project)