Bitkoin nima

Bitkoin
Логотип программы Биткоин
Turi ma’lumot uzatish protokoli, blokcheyn, valyuta, zaxira valyuta, kriptoaktiv[vm], kriptovalyuta, qonuniy to‘lov vositasi va to‘lov tizimi
Ishlab chiquvchi Satoshi Nakamoto
Ishga tushirilgan sana 3-yanvar 2009-yil
Litsenziya MIT litsenziyasi
Veb-sayt bitcoin.org/ru/
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Bitkoin, yoki bitkoyn (ingl. Bitcoin, bit — bit va coin — tanga) — tengdoshlararo to‘lov tizimi, tranzaksiyalarni hisobga olish uchun shu nomdagi birlikdan foydalanadi. Tizim ishlashi va himoyalanishini ta’minlashda kriptografik usullar qo‘llanadi; bunda tizim manzillari o‘rtasidagi tranzaksiyalar haqidagi barcha ma’lumotlar ochiq holda mavjud.

O‘tkazilishi mumkin bo‘lgan eng kichik miqdor (eng kichik bo‘linish birligi) — 10−8 bitkoin «satoshi» deb ataladi; bu nom uning yaratuvchisi Satoshi Nakamoto sharafiga berilgan, garchi u bunday hollarda «sent» so‘zini ishlatgan bo‘lsa ham.

Elektron to‘lov ikki tomon o‘rtasida vositachilarsiz amalga oshiriladi va qaytarib bo‘lmaydi — bunda tasdiqlangan operatsiyani bekor qilish mexanizmi mavjud emas (jumladan, to‘lov xato yoki mavjud bo‘lmagan manzilga yuborilganida yoxud tranzaksiya maxfiy kalit bilan imzolanib, keyin bu kalit boshqa shaxslarga ma’lum bo‘lib qolganida ham). Hech kim begona manzildagi mablag‘larni hatto bilvosita boshqara olmaydi (bloklash, xatlash, musodara qilish yoki hisobdan chiqarish). Biroq tizimdagi ko‘p imzoli tasdiqlash texnologiyasi uchinchi tomonni (hakamni) jalb etish va kelishilgan shartlar asosida mablag‘ni qaytarish imkonini yaratadi. Maxsus skript tilidan foydalanib, boshqa turdagi aqlli shartnomalarni ham amalga oshirish mumkin, biroq bu imkoniyatga grafik interfeys orqali kirib bo‘lmaydi va u Tyuring bo‘yicha to‘liq emas, bu jihatdan keyinroq paydo bo‘lgan blokcheyn tizimlaridan farq qiladi (qarang: Ethereum).

Turli mualliflar bitkoinlarni turlicha tasniflaydi. Eng ko‘p uchraydigan ta’riflar: kriptovalyuta, virtual valyuta, raqamli valyuta, elektron naqd pul.

Bitkoinlardan tovar yoki xizmatlar uchun faqat ularni qabul qilishga rozi bo‘lgan sotuvchilarda foydalanish mumkin. Oddiy valyutalarga ayirboshlash esa raqamli valyutalarni onlayn ayirboshlash xizmatlari, boshqa to‘lov tizimlari, ayirboshlash shoxobchalari orqali yoki manfaatdor tomonlar o‘rtasida bevosita amalga oshiriladi. Kurs faqat bitkoinga bo‘lgan talab va taklif muvozanatiga bog‘liq; uni hech kim tartibga solmaydi va kurs uchun cheklov chegaralari belgilanmagan (valyuta koridori yo‘q). Shu bilan birga, hech kim bitkoinni qabul qilishga majbur emas. Demak, biror sababga ko‘ra uni sotib olish yoki to‘lov sifatida qabul qilishdan bosh tortilsa, uning evaziga biror narsa olishni kafolatlovchi mexanizm yo‘q.

Operatsiya uchun komissiya miqdorini jo‘natuvchi ixtiyoriy ravishda belgilaydi; u maxfiy kalit egasi imzolagan tranzaksiyaning bir qismidir. Maynerlar qaysi tranzaksiyalarni blokka kiritishni, qaysilarini navbatda qoldirishni o‘zlari tanlaydi. Odatda ular yangi tranzaksiyalarni komissiya miqdori kamayib borish tartibida saralab, blokni yakunlashdan oladigan daromadini oshirishga intiladi. Shu sababli komissiya miqdori tranzaksiya tasdiqlanishi, ya’ni blokka kiritilishi tezligiga ta’sir qilishi mumkin. Odatda tavsiya etiladigan komissiya miqdorini mijoz dasturi ko‘rsatadi. Komissiyasiz tranzaksiyalar umumiy navbatga tushadi va bloklanmaydi, biroq ularning qayta ishlanishi cheksiz uzoq davom etishi mumkin.

Tizimning eng muhim xususiyatlaridan biri — to‘liq markazlashmaganlik: unda markaziy ma’mur yoki shunga o‘xshash boshqaruvchi organ yo‘q. Bu to‘lov tizimi ishlashi uchun zarur va yetarli vosita — asosiy mijoz dasturidir (uning ochiq manba kodi mavjud). Ko‘plab kompyuterlarda ishga tushirilgan mijoz dasturlari yagona tengdoshlararo tarmoqqa ulanadi; undagi har bir tugun teng huquqli va mustaqildir. Tizimni davlat yoki xususiy tuzilma boshqara olmaydi, shu jumladan bitkoinlarning umumiy sonini o‘zgartira olmaydi. Yangi bitkoinlarning chiqarilish hajmi va vaqti oldindan ma’lum, biroq ular nisbatan tasodifiy tarzda hisoblash uchun o‘z uskunalaridan foydalanadigan ishtirokchilarga taqsimlanadi. Hisoblash natijalari «Bitkoin» tizimidagi operatsiyalarni tartibga solish va ularning haqiqiyligini tasdiqlash mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi (qarang: bajarilgan ishni isbotlash).

Markazlashmaganlikning oqibatlaridan biri — «ikki marta sarflash», ya’ni ayni bitkoinlarni turli oluvchilarga yuborish ehtimolidir. Odatiy sharoitda bunga qarshi himoya tranzaksiyani blokcheynga kiritish orqali ta’minlanadi. Ammo bitkoin tarmog‘idagi jami hisoblash quvvatining 50 % dan ortig‘i boshqarilsa, nazariy jihatdan bitta tranzaksiyalar zanjirini boshqasiga «almashtirish» mumkin.

Standartlashtirish

Bitkoin operatsiyalarini giperhavolalar orqali bajarishga mo‘ljallangan «bitcoin:» URI sxemasi rasman WHATWG tashkilotining HTML5.

Belgi

Bitcoin
Bitcoin

«Bitkoin» so‘zi o‘rnida ko‘pincha lotin harflaridagi BTC qisqartmasi ishlatiladi. Bu yozuv valyuta kodlariga o‘xshasa-da, xalqaro ISO 4217 standarti bo‘yicha bunday kod hozircha berilmagan. 7-oktabr 2014-yilda Bitcoin Foundation bitkoin kodini standartlashtirish rejalarini e’lon qildi. BTC yozuvi standartdagi «global tovarlar» kodini X harfi bilan boshlash qoidasiga zid (masalan, oltin kodi — XAU). Muqobil variant sifatida XBT ko‘rib chiqilmoqda. BTC yoki XBT deganda tarmoq, algoritmlar majmui yoki ushbu sohaga oid boshqa obyekt emas, balki hisob birligi nazarda tutiladi.

Bitkoin belgisi 2017-yildan boshlab Unicode standartiga (10.0-versiya) kiritilgan va unga U+20BF (₿) kodi berilgan. Bungacha ba’zan ฿ — Tailand bati belgisi.

ishlatilgan. Bitkoin Microsoft Excel 2016.

Rus tilidagi matnlarda nomlanishi

2024-yilgacha ruscha matnlarda ushbu nomning yozilishi bo‘yicha yagona qoida shakllanmagan, ko‘pincha uch xil variantdan biri qo‘llangan:

  • transkripsiya «биткойн», ya’ni inglizcha-ruscha amaliy transkripsiya qoidalariga mos yozuv. Ushbu qoidalar inglizcha atoqli otlar va rus tilida an’anaviy yozilishi bo‘lmagan boshqa o‘zlashma birliklarni (masalan, terminlarni) ifodalash uchun qo‘llanadi; bu variant 12-sentabr 2014-yildan Bitcoin Project saytida ishlatiladi.
  • transliteratsiya «биткоин» shakli Bitcoin Project saytida 12-sentabr 2014-yilgacha, shuningdek, Katta Rossiya ensiklopediyasining.
  • bir maqolasida ishlatilgan; lotin yozuvidagi asl shakli;

Hatto bir tashkilot yoki nashr materiallarida ham turli yozuvlar uchragan.

2024-yilda imlo lug‘ati joylangan «Gramota.ru» sayti биткоин yozilishini qayd etdi. Xuddi shu yozuv «Akademos».

Yaratilish tarixi

Mark Andreessen, grafik internet-brauzer NCSA Mosaic yaratuvchisi, «Bitkoin» tizimini kompyuter fanlari sohasidagi fundamental yutuq deb hisoblaydi. Bu yutuq dunyoning turli mamlakatlaridagi minglab tadqiqotchilarning «elektron naqd pul» bo‘yicha 20 yillik va kriptografiya bo‘yicha 40 yillik izlanishlariga tayanadi.

1983-yilda Devid Chaum va Stefan Brands[ingl.] «elektron naqd pul»ning ilk protokollarini taklif qildi.

1997-yil may oyida Adam Back elektron xabarlar tarkibidagi spam va DoS-hujumlarga qarshi kurashish maqsadida Hashcash tizimini taklif etdi. U bajarilgan ishni isbotlash tizimiga asoslangan. Keyinchalik shunga o‘xshash tizim boshqa texnik yechim orqali bitkoin ma’lumotlar bazasida yangi bloklar yaratish jarayoniga kiritildi.

«b-money» kriptovalyutasi g‘oyalarini 1998-yilda Vey Day shifrpanklar hamjamiyatining elektron pochta tarqatmasida bayon qildi. Taxminan shu davrda undan mustaqil ravishda Nik Sabo ham «bit-gold» uchun o‘xshash g‘oyalarni taklif etdi. Nik Sabo, shuningdek, inflyatsiyani boshqarishga asoslangan bozor mexanizmi modelini taklif qildi va ishonchsiz markazlashmagan tizimda ishonchli ma’lumotni aniqlashning ayrim jihatlarini tadqiq etdi (Vizantiya generallari muammosi).

Keyinchalik Hel Finni IBM shifrlash chipi asosida, TPM spetsifikatsiyasi doirasida Hashcash tizimi uchun xesh-bloklar zanjirlarini bog‘lash yechimini amalga oshirdi. Hel Finni Bitkoin tarmog‘ining ikkinchi ishtirokchisiga aylandi.

18-avgust 2008-yilda bitcoin.org domeni ro‘yxatdan o‘tkazildi. 31-oktabr 2008-yilda kriptografiyaga bag‘ishlangan elektron pochta tarqatmasida Satoshi Nakamoto (ingl. Satoshi Nakamoto taxallusidan foydalangan shaxs yoki shaxslar guruhi oq hujjatga (white paper) havolani e’lon qildi. Hujjatning nomi «Bitcoin: tengdoshlararo elektron naqd pul tizimi» bo‘lib, unda to‘lov tizimining protokoli va tengdoshlararo tarmoq sifatida ishlash tamoyillari qisqacha tasvirlangan.

3-yanvar 2009-yilda ilk blok yaratildi va u uchun 50 bitkoin miqdorida birinchi mukofot hisoblandi, mijoz dasturining manba kodi e’lon qilindi. Birinchi bitkoin o‘tkazmasi 12-yanvar 2009-yilda sodir bo‘ldi — Satoshi Nakamoto Hel Finniga 10 bitkoin yubordi. Bitkoinning milliy pulga birinchi ayirboshlanishi 2009-yil sentabrda amalga oshirildi — Martti Malmi (Martti Malmi) NewLibertyStandard taxallusli foydalanuvchiga 5050 bitkoin yuborib, buning evaziga o‘zining PayPal hisobiga 5,02 dollar oldi. NewLibertyStandard bitkoin qiymatini baholashda ularni yaratishga sarflanadigan elektr energiyasi narxidan foydalanishni taklif qilgan.

Bitkoin birinchi marta real tovarga 22-may 2010-yilda ayirboshlangan — amerikalik Laslo Hanyets 10 000 bitkoin evaziga ikkita pitsani yetkazib berish bilan olgan.

Keyingi ishlanmalarni dasturchilar hamjamiyati tashkil etib, muvofiqlashtiradi; protokoldagi har qanday muhim o‘zgarish mayning pullari.

egalarining ko‘pchiligi tomonidan qabul qilinishi lozim. 1-avgust 2017-yilda bir guruh dasturchi va maynerlar fork — «Bitkoin»ning «Bitcoin Cash» deb nomlangan yangi kriptovalyuta «Bitkoin» bilan umumiy tarixga ega: 1-avgustgacha bo‘lgan blok tuzilmalari o‘zaro mos, 1-avgustdan keyingi tuzilmalari esa mos kelmaydi.

Tavsifi

Tarixan uzoqdagi sotuvchiga to‘lov qilishning ilk usuli naqd pulni bevosita jo‘natish edi. Sotuvchi olgan pulining haqiqiyligini aniqlay olsa va xaridorda pulni topshirganini tasdiqlovchi dalil bo‘lsa, bitim tomonlari bir-biriga ishonishi shart emasdi: bu dalil bilan sotuvchidan majburiyatlarini bajarishni talab qilish mumkin edi. Vaqt o‘tishi bilan har ikki tomon ishonadigan vositachilar paydo bo‘ldi. Xaridor pulni vositachiga topshirar, sotuvchi esa uni boshqa joyda vositachi yoki uning vakilidan olardi. Bunda pulni jismonan har doim ham tashish talab etilmasdi, chunki vositachilar o‘sha joydagi mablag‘ zaxirasidan foydalanishi mumkin edi. Pulni katta hajmda jismonan tashishdan voz kechish to‘lovlarni tezlashtirdi, arzonlashtirdi va xavfsizroq qildi. Bunday to‘lov tizimlarining qo‘shimcha xususiyatlaridan biri to‘lovni bloklash yoki bekor qilish imkoniyati bo‘ldi. Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi bilan banklar orqali naqd pulsiz to‘lovlar ancha osonlashdi va tezlashdi. Ammo ulardan foydalanish uchun banklarga maxfiy ma’lumotlarning muayyan qismini oshkor qilish shart; natijada bu ma’lumotlar nazorat organlariga ham ochiq bo‘ladi. Pulni jismonan tashish o‘rniga vositachilardan foydalanish qulayligi to‘lovlar ustidan davlat nazoratini sezilarli darajada soddalashtirdi: vositachilarni nazorat qilish yoki ularni «shubhali» bitimlarni tekshirishga majburlash kifoya edi. Shuningdek, ayrim hollarda bitim foydasining yarmigacha yetadigan tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish zarurati ham mavjud edi.

Vositachilarga kamroq bog‘liq, arzonroq, shu bilan birga ishonchli va xavfsiz masofaviy to‘lov tizimini yaratishga bir necha bor urinishlar bo‘lgan. Biroq kontragentlar o‘rtasida naqd pul kabi oson va ishonchli uzatiladigan «elektron pul» yaratish urinishlari muvaffaqiyatsiz tugagan. Muammo kompyuterlarning har qanday raqamli axborotdan aynan bir xil nusxa ola bilishida edi. Bu bir «elektron tanga»ni turli to‘lovlar uchun qayta-qayta ishlatishga yo‘l ochardi: xaridor tovar haqini to‘lab, ishlatilgan «elektron tanga»ning aniq nusxasini boshqa sotuvchiga ham yuborishi mumkin edi. Shuning uchun kriptovalyutalardan tashqari barcha elektron to‘lov tizimlarida sotuvchi oldin boshqa kishiga to‘langan pulning nusxasini emas, haqiqiy to‘lovni olganini faqat ishonchli uchinchi tomon — vositachi kafolatlaydi.

Mark Andreessenning ta’kidlashicha, «Bitkoin» tizimi axborot texnologiyalaridagi qadimiy muammo — «Vizantiya generallari muammosi»ning birinchi amaliy yechimidir: tomonlardan hech biri boshqa tomonning harakatiga ham, ma’lumot uzatiladigan ochiq (himoyalanmagan) aloqa kanaliga ham ishonmagan sharoitda olingan axborotga o‘zaro ishonchni qanday ta’minlash mumkin? «Bitkoin» birinchi bo‘lib tashqi kafillarsiz internet orqali mulk huquqini boshqa shaxsga bevosita o‘tkazish imkonini berdi. Bunda o‘tkazmaga hech kim e’tiroz bildira olmaydi, majburiy komissiya yo‘q va istalgan tranzaksiya har ikki tomon uchun bepul amalga oshirilishi mumkin. Bill Geyts «Bloomberg»ga bergan intervyusida «Bitkoin» pul o‘tkazmalari qanchalik arzon bo‘lishi mumkinligini namoyish etishini aytgan.

Ishlash tamoyili

Bitkoinlar faqat nusxalari ko‘paytirilgan taqsimlangan ma’lumotlar bazasidagi yozuvlar ko‘rinishida mavjud (qarang: blokcheyn). Bu bazada barcha tranzaksiyalar hammaga ochiq, shifrlanmagan holda saqlanadi va jo‘natuvchi (oluvchi)ning bitkoin manzili ko‘rsatiladi, ammo manzillarning haqiqiy egalari haqida ma’lumot bo‘lmaydi. Bazada biror egaga tegishli bitkoinlarning joriy miqdori to‘g‘risida alohida yozuvlar mavjud emas. Faqat tranzaksiyalar zanjiri asosida qaysi bitkoin manziliga ayni vaqtda qancha bitkoin bog‘langanini aniqlash mumkin. Masalan, manzilga 1 bitkoin, keyingi tranzaksiyada yana 2 bitkoin kelganini va uchinchi tranzaksiyada shu manzildan 1 bitkoin yuborilganini ko‘rish mumkin. Ammo bazada manzilga hozir jami qancha bitkoin tegishli ekani alohida saqlanmaydi — uni istalgan vaqtda oson hisoblash mumkin. Bunday hisob-kitoblarni mijoz dasturlari avtomatik bajaradi va foydalanuvchi ma’lumotlarning bo‘laklarga ajratilganini sezmasligi ham mumkin.

Kalitlar

Trezor — kalitlarni saqlovchi apparat qurilmasi
bitaddress.org xizmati yaratgan, qog‘ozga bosib chiqarish uchun mo‘ljallangan kalitlar juftligi va bitkoin manzili

Tizimning har bir foydalanuvchisi cheklanmagan miqdorda kalitlar juftligini yaratishi mumkin (ECDSA algoritmi, secp256k1 parametri bilan). Maxfiy kalit uzunligi 256 bit, unga mos ochiq kalit uzunligi esa 512 bit.

Kalitlarning asosiy vazifasi — bitkoin manzilini yaratish va tranzaksiyalar tuzish vakolatini tasdiqlash. Biroq ulardan yozishmalarda raqamli imzo qo‘yish yoki shifrlash uchun ham foydalanish mumkin.

Yangi kalitlar juftligi avtonom tarzda yaratiladi; buning uchun tarmoq yoki internetga ulanish shart emas. Yaratilgan kalitlar odatda shifrlangan maxsus wallet.dat faylida («hamyon»da) saqlanadi. Foydalanuvchi parolni faqat «wallet.dat» faylidagi ma’lumotlarga, ya’ni o‘zining kalitlar juftligiga kirish uchun o‘ylab topadi. Bitkoinlarni boshqarish uchun bu faylning o‘zi majburiy emas — aksar hollarda maxfiy kalitni biror usul bilan olishning o‘zi kifoya.

Kalitlarni istalgan axborot tashuvchisida, nafaqat xotira kartasida, balki qog‘ozda ham saqlash mumkin. Masalan, onlayn hamyonlar — Blockchain, Circle Snapcard yoki Coinbase xizmatlaridan foydalanish juda oson. Biroq bunday vositalar kalitlarning himoyalanganlik darajasini kamaytiradi: sayt faoliyatidagi muammo, jumladan saytning buzib kirilishi, bitkoinlardan foydalanishga to‘sqinlik qilishi yoki ularning butunlay yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.

Manzillash

Manzillar assimetrik juftlikdagi kriptografik kalitlarni yaratish orqali hosil qilinadi va buning uchun internetga ulanish talab etilmaydi. Har bir kishi xohishiga qarab cheklanmagan miqdorda manzil yaratishi mumkin. Har bir ehtimoliy manzilga bitkoinlarda ifodalangan balans mos keladi. Balansi noldan yuqori barcha manzillar o‘zgartirishdan himoyalangan markazlashmagan tranzaksiya bloklari zanjirida qayd etilgan. Yangi manzil yaratilganda uning balansi doim nolga teng bo‘ladi. Uni boshqa manzildan bitkoin yuborish yoki mayning.

orqali yangi bitkoinlar va komissiya daromadini olish yo‘li bilan to‘ldirish mumkin. Bitkoin manzili ochiq kalitning muayyan o‘zgartirilishi natijasida olingan baytlar ketma-ketligidir. U odatda Base58 kodlashida yoziladi; natijada uzunligi 34 ta lotin harfi va raqamgacha bo‘lgan, odamga tartibsiz belgilar to‘plami bo‘lib ko‘rinadigan satr hosil bo‘ladi. Masalan: 1A1zP1eP5QGefi2DMPTfTL5SLmv7DivfNa (yaratilgan birinchi bitkoin manzili). Tasodifiy bo‘lmagan belgilar soni kam manzillarni variantlarni birma-bir sinash orqali yaratish mumkin. Oddiy manzillarning birinchi belgisi doimo bir, ko‘p imzoli tasdiqlash yordamida yaratilgan manzillarniki esa uch raqami bo‘ladi. Manzil xatoliklarni aniqlash uchun nazorat summasini o‘z ichiga oladi.

Bitkoinlarni manzilga yuborishda oluvchi manzilining shaklan to‘g‘riligi tekshiriladi, lekin unga mos ochiq va maxfiy kalitlar haqiqatan mavjudligi tekshirilmaydi. Masalan, 1111111111111111111114oLvT2 yoki 1BitcoinEaterAddressDontSendf59kuE manzillari to‘g‘ri, biroq ularga mos maxfiy kalitni yaratish hisoblash jihatidan nihoyatda ehtimoldan yiroq. Bunday manzillarga yuborilgan bitkoinlardan keyinchalik hech kim foydalana olmasa-da, turli sabablarga ko‘ra ularga bitkoinlar kelib turadi. Masalan, 2025-yil aprel holatiga ko‘ra, 1111111111111111111114oLvT2 manziliga 342 mingdan ortiq tranzaksiya orqali jami 675 bitkoindan ko‘proq mablag‘ kelib tushgan, 1BitcoinEaterAddressDontSendf59kuE manziliga esa 13 bitkoindan ortiq mablag‘ deyarli 300 ta tranzaksiya orqali yuborilgan.

Manzillarni QR-kodlar va boshqa shtrix-kodlar ko‘rinishida ham ifodalash mumkin; ularni, masalan, mobil qurilmalar avtomatik o‘qiy oladi.

Maxfiy kalit yo‘qolsa, bitkoin tarmog‘i mulk huquqini tasdiqlovchi boshqa hech qanday dalilni qabul qilmaydi. Mavjud manzil uchun yangi kalit yaratib bo‘lmaydi, chunki har bir noyob kalit juftligiga o‘ziga xos manzil mos keladi. Maxfiy kaliti bo‘lmagan manzilga bog‘langan bitkoinlardan foydalanib bo‘lmaydi, ya’ni ular amalda yo‘qoladi. 2013-yil noyabr oxirida BBC Buyuk Britaniyada yashovchi bir erkak haqida xabar berdi: u avval tashlab yuborgan eski kompyuter qattiq diskini mahalliy chiqindixonadan qidirgan. Diskda 2009-yildan beri 7,5 ming bitkoin saqlangan manzilning maxfiy kaliti bo‘lgan. Erkak yangiliklardan bitkoin kursi keskin oshganini bilib, «nima qilib qo‘yganini anglagan». Qidiruv vaqtida yo‘qotilgan bitkoinlar qiymati 7,5 million dollardan oshgan.

Maxfiylik

An’anaviy maxfiylik modeli bilan Bitkoin tizimidagi maxfiylik modelining taqqoslanishi

An’anaviy maxfiylik modeli axborotga kirishni cheklashga asoslanadi: tranzaksiya haqida faqat ikki tomon va bank xabardor bo‘ladi. «Bitkoin»da esa barcha tranzaksiyalar ommaviy bo‘lib, istalgan blokka erkin kirish mumkin; ma’lumotlar ochiq va shifrlanmagan holda saqlanadi. Maxfiylik esa tizimda bitkoin manzillari egalari haqidagi shaxsiy ma’lumotlar umuman bo‘lmasligi bilan ta’minlanadi. Satoshi Nakamoto maxfiylikni oshirish maqsadida har bir tranzaksiya uchun alohida manzil yaratishni tavsiya qilgan. Bu manzillarni ma’lum bir egaga bog‘lashni qiyinlashtiradi.

Ayrim mualliflarning fikricha, maxfiylik nuqtayi nazaridan bitkoin‑ manzillari tizim foydalanuvchilarining taxalluslari vazifasini bajaradi. Bitkoin manzilini muayyan odam bilan bog‘lashning iloji bo‘lsa, shu manzil orqali amalga oshirilgan barcha tranzaksiyalarni ham o‘sha odamga bog‘lash mumkin. 2011-yil iyulda ochiq ma’lumotlar asosida ko‘plab bitkoin manzillarini bir-biri bilan va tashqi identifikatsiya ma’lumotlari bilan bog‘lash mumkinligi ko‘rsatildi. Ayirboshlash xizmatlari, do‘konlar va onlayn hamyon saqlash xizmatlari elektron pochta, IP-manzillar, kredit karta raqamlari va boshqa ma’lumotlarga tayanib, bitkoin tranzaksiyalarining katta qismini aniqlashi va shaxslar bilan bog‘lashi mumkin.

Maxfiylikni sezilarli darajada oshirish uchun «bitkoin mikserlari»dan foydalaniladi. Bunda haqiqiy to‘lov summasi bir necha standart bo‘lakka ajratiladi (masalan, 35 000 satoshilik bitta to‘lov 10 000 satoshidan iborat uchta standart bo‘lak va bitta 5000 bo‘lak ko‘rinishida yuborilishi mumkin). Ammo mikserning bitta tranzaksiyasiga ko‘plab turli foydalanuvchilarning standart va nostandart miqdordagi bitkoinlari kiradi hamda shu tranzaksiyaning o‘zida to‘lovlar birdaniga ko‘plab manzillarga yuboriladi. Bu to‘lov jo‘natuvchilari va oluvchilarini o‘zaro bog‘lashni qiyinlashtiradi.

Tranzaksiyalar

Bitta kirish va bitta chiqishga ega ketma-ket tranzaksiyalarning soddalashtirilgan tuzilishi
Tranzaksiyalardagi bir nechta kirish va chiqishlarga misollar

Bitkoinlar to‘g‘ri bitkoin manzili yoki ochiq kalitini taqdim etgan har qanday kishiga yuborilishi mumkin. Bitkoinni o‘tkazish uchun joriy egasi yangi tranzaksiya yaratadi. Unda o‘tkaziladigan bitkoin miqdoridan tashqari, bitkoinlar olingan oldingi tranzaksiyaning tashabbuskor tomonidan imzolangan xeshi ham bo‘ladi. Oldingi tranzaksiya joriy tranzaksiyaning «kirishi»ga aylanadi. Shuningdek, yangi oluvchining ochiq kaliti yoki bitkoin manzili («chiqish») ko‘rsatiladi (rasmdagi sxematik tuzilishga qarang). Tranzaksiya shifrlanmagan ochiq kanallar orqali umumiy tarqatma so‘rov sifatida tarmoqqa yuboriladi. Tarmoqning boshqa tugunlari tranzaksiyani qayta ishlashdan oldin imzolarni tekshiradi. Imzoning to‘g‘riligi tashabbuskor haqiqatan ham tegishli manzilning maxfiy kalitiga egaligini bildiradi.

Tranzaksiyalarda istalgancha «kirish» (oldingi, shu jumladan turli manzillar foydasiga bajarilgan tranzaksiyalarga havolalar) va «chiqish» (oluvchilarni ko‘rsatuvchi yozuvlar) bo‘lishi mumkin. Barcha «kirish»lardagi qiymatlar yig‘iladi va umumiy summa «chiqish»lar o‘rtasida taqsimlanadi.

Protokolning o‘ziga xos jihati shundaki, «kirish»dagi bitkoinlarning faqat bir qismini olish mumkin emas. Agar manzilga bitta tranzaksiya orqali 2 bitkoin kelgan bo‘lsa, keyingi operatsiyada o‘sha tranzaksiya «kirish» sifatida ko‘rsatilganda avtomatik ravishda 2 bitkoinning hammasini o‘tkazish nazarda tutiladi. Biroq ularni bir nechta «chiqish»ga taqsimlash mumkin. Ulardan biri o‘sha manzilning o‘zi bo‘lishi mumkin, ya’ni bitkoinlarning bir qismi o‘ziga «qaytim» sifatida yuboriladi. Qolgan mablag‘ni aynan kirishlar ro‘yxatidagi manzilga yuborish shart emas. Masalan, «Bitcoin-qt» har bir qaytimni oldindan yaratilgan manzillar zaxirasidan olingan yangi bitkoin manziliga yuboradi.

Oddiy tranzaksiyani, hatto ochiq xato yoki firibgarlik bo‘lsa ham, bekor qilib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, ko‘p imzoli tasdiqlashdan, jumladan hakam ishtirokidagi bitimlarda foydalanish imkoniyati mavjud; bu kontragentlar kelishilgan shartlarni bajarmasa, bitkoinlarni qaytarishga yordam beradi.

Bitkoinlarni o‘tkazish aslida ulardan keyinchalik foydalanish shartlarini belgilashdan iborat. Shartlar ochiq kalitlar yordamida shakllantiriladi. Ushbu bitkoinlar bilan keyingi operatsiyani bajarish uchun maxfiy kalitlar yordamidagi tegishli elektron imzo talab etiladi (qarang: ochiq kalitli kriptotizim). Shu tariqa shartlar bajariladi. Tarmoq imzolarni juft ochiq kalitlar bilan tekshiradi. Demak, bitkoinlarni faqat maxfiy kalit egasi boshqara oladi. Eng odatiy shart — ochiq kalitdan hosil qilinadigan bitkoin manzilini ko‘rsatishdir. Boshqa shartlar ham bo‘lishi mumkin. Masalan, bir nechta raqamli imzoni ketma-ket qo‘yish (bir necha tomon roziligini olish) yoki ochiq kalit bilan birga IP-manzilni ko‘rsatish mumkin; bunday holda raqamli imzo belgilangan IP-manzilli kompyuterda qo‘yilishi kerak.

Komissiya to‘lovlari

«Bitkoin» tizimida majburiy komissiya nazarda tutilmagan. Foydalanuvchilar uning istalgan miqdorini ixtiyoriy belgilashi mumkin. Tranzaksiya «kirish»lari yig‘indisi «chiqish»lari yig‘indisidan katta bo‘lsa, farq komissiya hisoblanadi va shu tranzaksiya joylashgan blok yaratuvchisiga tegadi. Turli mijoz dasturlarida komissiyaga doir qoidalar va sozlamalar turlicha, odatda tavsiya etiladigan miqdorni ular avtomatik hisoblaydi.

Yangi blok yaratuvchisi navbatdagi tranzaksiyalarni o‘z xohishiga ko‘ra blokka qo‘shishi mumkin. Masalan, u faqat komissiyali tranzaksiyalarni tanlaydi. 2015-yil boshidagi holatga ko‘ra, odatda 50 000 bayt blokda komissiyadan qat’i nazar ustuvor tranzaksiyalar uchun ajratiladi. Komissiyali tranzaksiyalar hisobiga blok hajmi 750 000 baytgacha yetishi mumkin. «Bitkoin» tarmog‘i kompyuterlari o‘rtasida hech bir blokka kiritilmagan komissiyasiz tranzaksiyalar haqidagi ma’lumotni qayta uzatish tezligi daqiqasiga 15 kilobayt bilan cheklangan. Shu sababli komissiyasiz tranzaksiya navbatdagi blokka kiritilishiga kafolat yo‘q.

Tranzaksiya bloklari

Asosiy bloklar zanjiri (qora) boshlang‘ich (yashil) blokdan joriy blokgacha eng uzun zanjirdir. Yon shoxlar (binafsha) chiqarib tashlanadi. Bu rasmda yangi bloklar yuqorida, eskilari pastda joylashgan.

Alohida tranzaksiyalar boshqalari bilan birga maxsus tuzilma — blokga birlashtiriladi. Blokdagi ma’lumotlar ochiq, shifrlanmagan va ularni tezda qayta tekshirish mumkin.

Har bir blok doimo o‘z tartib raqami va oldingi blokning xeshini o‘z ichiga oladi. Barcha bloklarni yagona zanjirga tizish mumkin; unda bitkoinlar bilan qachonlardir amalga oshirilgan barcha operatsiyalar haqida ma’lumot saqlanadi. Ularni maxsus saytlarda — blokcheyn ko‘ruvchi xizmatlarida (ingl. Blockchain explorer).

ko‘rish mumkin. Blokdagi birinchi tranzaksiya doim avtomatik yaratiladi va blokni yaratganlik mukofotini o‘tkazadi. Qolgan qismi avvalgi bloklarda qayd etilmagan tranzaksiyalar navbatidan olinadi. Blok yaratuvchi ishtirokchi qaysi tranzaksiyalarni kiritishni o‘zi tanlashi mumkin; masalan, komissiyasizlarini kiritmasligi mumkin.

Yaratilgan har bir blokni ham boshqa ishtirokchilar qabul qilavermaydi. Blok sarlavhasi xeshining sonli qiymati belgilangan ko‘rsatkichdan («murakkablik» parametri) oshmasligi kerak. Belgilangan qiymat qancha kichik bo‘lsa, shartni bajarish ehtimoli shuncha past bo‘ladi. Blokning xizmat qismida ixtiyoriy qiymatlar uchun joy ajratilgan. Sarlavha xeshi talabga mos kelmasa (sonli qiymati «murakkablik» chegarasidan yuqori bo‘lsa), ixtiyoriy qiymatlar yangilariga almashtiriladi va xesh qayta hisoblanadi. Xeshlash natijasi (SHA-256 funksiyasi) oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lgani sababli, kerakli natijaga erishish uchun ixtiyoriy sohani maqsadli o‘zgartirish algoritmi yo‘q. Odatda juda ko‘p qayta hisoblash zarur. «Murakkablik» parametri har 2016 blokda (taxminan ikki haftada bir marta) blok yaratishning o‘rtacha tezligi doimiy bo‘lib qoladigan (taxminan 1 blok 10 daqiqada) tarzda avtomatik moslashtiriladi. Bloklar tezroq yaratilayotgan bo‘lsa, «murakkablik» qayta hisoblangach, maqsadga erishish qiyinlashadi va aksincha. Shu sababli tarmoqning jami hisoblash quvvati o‘zgarishi yaratiladigan bloklar sonini juda kam o‘zgartiradi.

Mos xesh topilgach, tugun yaratilgan blokni tekshirish uchun boshqa ulangan tugunlarga yuboradi. Xatolar aniqlanmasa, blokni olgan har bir tarmoq tuguni uni o‘z ma’lumotlar bazasi nusxasiga yozadi.

Bloklar yaratilayotganda bir nechta yangi blok o‘zidan oldingi blok sifatida bir xil blokni ko‘rsatishi mumkin. Bu holat tarmoqning shoxlanishi deyiladi va bloklar «maynerlar».

» tomonidan bir vaqtda yaratilganida ro‘y beradi. Tranzaksiya blokka kiritilguncha bitta manzildagi ayni bitkoinlarni turli oluvchilarga yuborishga mo‘ljallangan bir nechta tranzaksiyani texnik jihatdan yaratish mumkin. Tranzaksiyalardan biri blokka kiritilgach, tizim shu bitkoinlarga doir qolgan tranzaksiyalarni e’tiborsiz qoldiradi, ya’ni bloklar zanjirida faqat bir tranzaksiya qoladi. Ammo tarmoqdagi jami hisoblash quvvatining 50 % dan ortig‘i boshqarilsa, istalgan tasdiqlash chegarasida o‘sha bitkoinlarni boshqa oluvchiga yuboruvchi muqobil va uzunroq bloklar zanjirini yaratish nazariy jihatdan mumkin (bu «ikki marta sarflash» muammosi bo‘lib, ko‘pincha «51 % hujum» deb ataladi). Tarmoq ikkinchi zanjir haqidagi ma’lumotni olganida u asosiy zanjirga aylanadi va undagi tranzaksiya tasdiqlanadi; birinchi tranzaksiya tasdiqlarini yo‘qotib, noto‘g‘ri deb hisoblanadi. Natijada bitkoinlar ikki baravar ko‘paymaydi, biroq ularning joriy egasi o‘zgaradi, birinchi oluvchi esa hech qanday tovon olmasdan bitkoinlardan ayriladi.

Mayning

Vaqt o‘tishi bilan bitkoinlar miqdori (2009–2033-yillar)
Mayning murakkabligining logarifmik grafigi
USB-modullar shaklidagi bir nechta ASIC-platalardan iborat blok. Ular mayning uchun 2013-yildan keng qo‘llanadi.

Yangi bitkoinlar chiqarilishi markazlashmagan, hech bir nazorat organiga bog‘liq emas. Emissiya hajmi oldindan ma’lum (2033-yilgacha bitkoinlar soni grafigiga qarang). Yangi bitkoinlarning standart ulushi navbatdagi blokka kiritilgan tranzaksiyalardan olingan komissiyalar yig‘indisiga qo‘shiladi. Yakuniy summa mukofot sifatida tranzaksiyalar bazasiga yangi blok qo‘shgan ishtirokchiga beriladi.

Yangi chiqarilgan bitkoinlar va komissiyalar ko‘rinishida mukofot olish maqsadida yangi bloklar yaratish faoliyati «mayning» deb ataladi (bu ingl. mining — «foydali qazilmalarni qazib olish» so‘zidan olingan).

Mijoz dasturining dastlabki versiyalarida «yangi bitkoinlar yaratish» tugmasi bo‘lgan. Yangi blok sarlavhasining xeshini topish uchun kompyuterning markaziy protsessori ishlatilgan. Maynerning blokni muvaffaqiyatli yaratish ehtimoli taxminan uning nisbatiga, ya’ni o‘z hisoblash quvvatining butun tarmoq hisoblash quvvatiga nisbatiga teng. Bu nisbat juda kichik bo‘lsa, uzoq vaqt davomida ham mukofot olish ehtimoli past bo‘ladi. Mukofot olish ehtimolini oshirmoqchi bo‘lganlar imkon qadar katta hisoblash quvvatidan foydalanishga intiladi. Xesh qiymatlarini tanlash vazifasining o‘ziga xosligi hisoblashlarni maksimal darajada parallellashtirishga imkon bergan. Buning uchun ko‘p oqimli grafik protsessorlar (GPU) mos keldi. Kichik yordamchi dastur paydo bo‘lgach, ular CPUdan yuzlab marta unumliroq ishlay boshladi. Shuningdek, FPGA platalari qo‘llanildi (ularning unumdorligi videokartalarnikiga yaqin, energiya samaradorligi esa yuqoriroq). Shundan so‘ng markaziy protsessorda mayning qilish mukofot olish ehtimoli nihoyatda pastligi sababli maqsadsiz bo‘lib qoldi va mijoz dasturidan tegishli tugma olib tashlandi. Keyinchalik ASIC deb ataladigan, «Bitkoin» tarmog‘i uchun xeshlarni hisoblashga mo‘ljallangan maxsus protsessorlar ishlab chiqarildi. Ular GPU va FPGA’dan ham unumliroq edi. 2013-yildan boshlab maxsus protsessorsiz (videokartada yoki markaziy protsessorda) mayning qilish foydasiz bo‘lib qoldi: sarflangan elektr energiyasi narxi o‘rtacha daromaddan oshib ketdi.

2013-yildan boshlab minglab ASIC-protsessorlar «ishlaydigan» odamlar ishtirokisiz maxsus korxonalar — «bitkoin fabrikalari» haqida reportajlar paydo bo‘ldi. Bunday korxonaning oylik daromadi bir million dollardan (bir necha ming bitkoindan) oshishi mumkin. 2015-yil boshida barcha maynerlar eng energiya tejamkor ASIC-protsessorlardan foydalanadi, deb taxmin qilinganida ham, mayning uchun jami elektr sarfi yiliga 1,46 teravatt-soat deb baholangan. Bu 135 000 AQSH xonadonlarining bir yillik iste’moliga teng (bir xonadon uchun yiliga o‘rtacha 10,8 MVt·soat). 2017-yilda ijaraga olingan hisoblash quvvatidan foydalanuvchi bulutli mayning xizmati paydo bo‘ldi. Uskunalarga xizmat ko‘rsatish, sozlash va internetga ulashni xizmat ko‘rsatuvchi kompaniya o‘z zimmasiga oladi. Ko‘p hollarda ijarachi qazib olinadigan kriptovalyutani hamda qo‘shiladigan mayning pulini tanlashi mumkin.

Bulutli mayning quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin:

  • jismoniy mayning fermasini ijaraga olish;
  • virtual fermani (katta jismoniy fermaning bir qismi bo‘lishi mumkin) ijaraga olish;
  • hisoblash quvvatini (bir nechta jismoniy fermada joylashishi mumkin) ijaraga olish;

Bulutli mayning platformalarini Cisco, BitDeer va ECOS kabi kompaniyalar ham yaratgan.

Har 210 000 blok yaratilgandan so‘ng (taxminan 4 yilda bir marta) yangi bitkoinlardagi mukofot miqdori dasturga ko‘ra ikki baravar kamayadi; ya’ni uning qiymati kamayuvchi geometrik progressiyani tashkil etadi (mukofot miqdori 50 → 25 → 12,5 → …). Bitkoinlarning umumiy emissiyasi kamayuvchi geometrik progressiya hadlari yig‘indisiga teng bo‘lgani uchun 21 milliondan oshmaydi. 2014-yil may holatiga ko‘ra, muomalada 12,7 million bitkoin mavjud edi.

Dastlab blok yaratilganda emissiya mukofoti 50 bitkoinni tashkil etgan. 28-noyabr 2012-yilda u birinchi marta 50 dan 25 bitkoinga, 9-iyul 2016-yilda ikkinchi marta 25 dan 12,5 bitkoinga, 11-may 2020-yilda uchinchi marta 6,25 bitkoinga va 20-aprel 2024-yilda to‘rtinchi marta 3,125 bitkoinga kamaytirildi. 2031-yilda blok mukofoti bir bitkoindan kam bo‘ladi va nolga yaqinlashishda davom etadi. 2140-yilda emissiya to‘xtashi kutilmoqda, chunki blok mukofoti 10−8 BTC dan ortiq bo‘la olmaydi. Ammo bundan ancha oldin yangi bloklar yaratish mukofotining asosiy manbayiga komissiya yig‘imlari asta-sekin aylanadi.

Pullar

Tasodifiylikni kamaytirish va bitkoinlarni bir maromda olish uchun maynerlar maxsus veb‑xizmatlar — pullardan foydalanadi (inglizcha ingl. pool — «umumiy jamg‘arma»). Har bir ishtirokchi blokning o‘z variantini izlaydi va olingan natijalarni pulga yuboradi.

Pul bitta kuchli mustaqil mayner kabi mukofot oladi. Olingan bitkoinlarni u pul egasi belgilagan qoidalar asosida ishtirokchilarga taqsimlaydi.

2016-yil holatiga ko‘ra, yirik pullarning ko‘pchiligi Xitoy Xalq Respublikasida joylashgan: 2016-yil martida tarmoq quvvatining yarmidan ortig‘i Xitoydagi uch yirik pulga tegishli edi; to‘rtinchi o‘rinni BitFury kompaniyasining puli egallagan. BitFury mayning chiplari ishlab chiqaruvchilarining ilklaridan biri bo‘lib, sobiq sovet hududidan chiqqanlar tomonidan asos solingan.

Ma’lumotlar hajmi

Standart mijoz dasturlari tranzaksiyalarning to‘liq bazasi bilan ishlashga mo‘ljallangan. Mijoz dasturi to‘liq tarmoq tuguni sifatida mustaqil ishlay oladi. Bu mexanizm alohida server va markaziy boshqaruvchisiz tarmoq faoliyatini ta’minlaydi, ammo barcha tranzaksiyalarning juda katta arxivini saqlashga majbur qiladi. 2025-yil yanvar holatiga ko‘ra, baza hajmi qariyb 730 GB edi. Dastlabki ishga tushirishda bazani yuklab olish, tahlil qilish va saqlash bir sutkadan ko‘p vaqt olishi mumkin. Tranzaksiyalar soni hozirgi mashhur to‘lov tizimlaridagidek darajaga yetsa, ma’lumotni saqlash va uzatish muammosi ko‘pchilik uy kompyuterlarida standart mijoz dasturlaridan foydalanishni imkonsiz qilib qo‘yishi mumkin.

Shu sababli «yengil mijozlar» ishlab chiqildi. Ular qattiq diskda faqat blok sarlavhalarini (taxminan 80 bayt) saqlaydi, bloklarning to‘liq tarkibini esa zaruratga qarab yuklab oladi. Bu disk xotirasini tejaydi, ammo mayning uchun mos kelmaydi..

Kengayish imkoniyati

Bir oyda amalga oshirilgan bitkoin tranzaksiyalari soni

Bitkoin blokcheynidagi blok hajmi 1 megabayt bilan cheklangan. Tranzaksiyalar soni kam bo‘lgan paytda bu cheklov deyarli ta’sir ko‘rsatmagan, biroq DDoS-hujum imkoniyatini sezilarli cheklagan. Bitkoin ommalashishi bilan tranzaksiyalar ko‘paydi, ammo bloklarning maksimal hajmi cheklangani sababli barcha tranzaksiyalar darhol «sig‘may», vaqti-vaqti bilan navbat hosil bo‘ldi. 2017-yil may oyida vaziyat ancha yomonlashdi. Ayrim foydalanuvchilar tranzaksiya tasdiqlanishini bir necha kun kutishga to‘g‘ri kelayotganidan shikoyat qildi. Ishlovni tezlashtirish uchun yuqoriroq komissiya belgilash mumkin. Biroq bu bitkoindan foydalanishni, ayniqsa kichik to‘lovlar uchun, ancha qimmatlashtiradi — masalan, kafe va barlarda uni ishlatish ma’nosiz bo‘lib qoladi.

Tranzaksiyalar ko‘payishi bilan bog‘liq muammoni hal qilish va komissiyalarni kamaytirish bo‘yicha dastlabki takliflardan biri yetakchi dasturchi Gevin Andresen tomonidan ilgari surildi: blokning maksimal hajmini 1 megabaytdan 20 megabaytgacha oshirish. Biroq bu g‘oya boshqa ko‘plab dasturchilar, yirik maynerlar va mayning pullari egalari (asosan Xitoy Xalq Respublikasida joylashgan), shuningdek, bitcointalk forumining egasi hamda Redditning bitkoin bo‘limi moderatori tomonidan tanqid qilindi. Sababi, bu ma’lumotlar bazasi hajmini keskin oshirib, markazlashmaganlikni kamaytirishi mumkin edi.

Kengayish muammosining boshqa yechimi — ayrim yon zanjirlar (sidechain) va umuman bitkoin protokoli ustiga qurilgan yuqori darajali protokollardan foydalanishdir. Bu yo‘nalishda Blockstream kompaniyasi hamda Lightning Network, Rootstock, Segregated Witness va Amiko Pay loyihalari ishlaydi.

Bosqichma-bosqich Segregated Witness ( (SegWit) yechimi ishlab chiqildi: ma’lumotlarning bir qismi blokcheynning ichida emas, bloklar zanjiridan tashqaridagi alohida fayllarda saqlanadi. Dasturchilarning fikricha, buning natijasida katta joy bo‘shaydi, bitta blokka ko‘proq tranzaksiya sig‘adi va tasdiqlash tezlashadi.

Natijada murosali SegWit2x protokoli ishlab chiqildi: ma’lumotlarning bir qismini blokcheyndan tashqarida saqlash va blok hajmini bosqichma-bosqich 2 MB gacha oshirish rejalashtirildi.

Facebook’ning sobiq muhandisi Amori Seshe boshchiligidagi dasturchilar guruhi SegWit2x’dan voz kechishini va blokcheynning avvalgi tuzilishini (ma’lumotni zanjirdan tashqarida saqlamasdan) saqlab, blok hajmini 8 MB gacha oshirishini ma’lum qildi. Ular o‘z tarmog‘ini «Bitcoin Cash».

» deb atadi. 1-avgust 2017-yilda «majburiy tarmoqlanish» sodir bo‘ldi. Ikki kriptovalyutaning dastlabki tarixi umumiy, biroq 478 559 blok ikki xil formatda ikki marta yaratildi. Ulardan biri SegWit2x protokoliga, ikkinchisi esa Bitcoin Cash’ga mos kelib, amalda yangi kriptovalyutaning birinchi blokiga aylandi. Undan keyingi barcha tranzaksiyalar ajraldi va blokcheynning ikki turli tarmog‘iga yozila boshladi. Shu tariqa 1-avgustgacha bitkoini bo‘lgan shaxslar bo‘linishdan so‘ng o‘z bitkoinlarini saqlab qoldi hamda avtomatik ravishda shuncha Bitcoin Cash egasiga ham aylandi. Amalda tarmoqning bo‘linishi bir xil hamyondan va ayni kirish kalitlaridan foydalanib, ikki marta sarflash imkonini yaratdi. Biroq ular endi ikki xil kriptovalyuta bo‘lib, ular bilan ishlash uchun farqi kichik bo‘lsa ham, alohida dasturiy ta’minot ishlatiladi.

18-dekabr 2017-yilda to‘xtatilgan SegWit2x loyihasini ishga tushirish bo‘yicha faol ishlar qayta boshlangani ma’lum bo‘ldi. Dasturchilar jamoasi SegWit2x loyihasini qayta tiklash, takomillashtirish va «haqiqatan anonim hamda bir lahzada ishlaydigan Bitkoin» yaratishni maqsad qilganini bildirdi. Ularning ta’kidlashicha, maqsad asl tarmoqni almashtirish emas, balki vazifalari turlicha bo‘lgan ikki tarmoqning samarali birga ishlashini ta’minlashdir.

Dasturiy ta’minot

Skrinshot — Bitcoin-qt mijoz dasturi

«Bitkoin» tarmog‘i tugunining dasturiy ta’minoti ikki xil: grafik interfeysli ilova va fonda ishlaydigan ilova (Unix’da demon (daemon), Windows’da xizmat). Dasturlarni JSON-RPC ( (RFC 4627) protokoli orqali masofadan boshqarish mumkin; buning uchun PHP5 sinflari ham yaratilgan. Bu bir tugunga bir necha maynerni ulash, o‘z pulini tashkil etish yoki tugunni veb-saytga bog‘lash imkonini beradi.

  • Bitcoind — — fon dasturi (daemon) bo‘lib, unda Bitcoin protokoli amalga oshirilgan. U buyruqlar satri.
  • orqali boshqariladi. Bitcoin Core (avvalgi nomi Bitcoin-qt) — ilk dastur asosida yaratilgan, grafik interfeysga ega , maxfiy kalitni saqlash formati bitcoind bilan mos keladi.
  • BitcoinJ — «Bitkoin» tarmog‘ining Java tilida ishlab chiqilgan tuguni bo‘lib, uni Google xodimi Mayk Hirn (Mike Hearn) «xodimning ish vaqtining 20 % i» dasturi doirasida yaratgan. U faqat foydalanuvchi funksiyalariga ega: tranzaksiya va bloklarni tekshira olmaydi, bloklar yarata olmaydi, ammo yangi tranzaksiyalar yaratishi mumkin. Mobil ilovalarda bitkoin operatsiyalari uchun foydalanish mumkin.
  • Armory — xavfsizlikni oshirishga mo‘ljallangan turli funksiyali mijoz dasturi. U bitcoind ustida ishlaydigan qo‘shimcha qatlam bo‘lsa-da, maxfiy kalitni saqlashning o‘z formatidan foydalanadi. 2016-yil boshiga kelib, bosh dasturchi loyihani takomillashtirish ishini to‘xtatgan. Biroq manba kodi ochiq bo‘lgani uchun istagan kishi ishni davom ettirishi mumkin. Loyihaning rasmiy sayti faoliyatini davom ettirmoqda.
  • Electrum — — yengil mijoz bo‘lib, Bitcoin tarmog‘ining to‘liq tugunlaridan biriga ulanadi va tranzaksiyalarning butun bazasini saqlashni talab qilmaydi. Assimetrik kalitlar juftligini yaratish yoki tiklash uchun boshlang‘ich ma’lumot sifatida seed[ingl.] — 12 ta inglizcha so‘zdan iborat ketma-ketlikni ishlatadi. Smartfonlar.

uchun ham versiyasi mavjud. 2015-yil may holatiga ko‘ra, foydalanuvchilarga elektron pochta xizmatlari kabi shaxsiy bitkoin manzillarini yaratish va boshqarish imkonini beradigan ko‘plab «onlayn hamyon» xizmatlari mavjud. Bunda alohida dastur o‘rnatish shart emas. Ammo saytda muammo chiqsa, mijozlar o‘zlari yaratgan bitkoin manzillarini boshqarish imkoniyatidan ayrilishi mumkin.

Xavfsizlik

6-avgust 2010-yilda, tizim hali keng tarqalmagan paytda, tekshiruvni chetlab o‘tib, «chiqish»da istalgan miqdordagi bitkoinni ko‘rsatishga imkon beruvchi xato aniqlandi. 15-avgustda shu yo‘l bilan 184 milliard bitkoin yaratildi. Bir necha soat ichida operatsiya payqaldi, tarmoq ishlashi to‘xtatildi, noto‘g‘ri bloklar tranzaksiyalar bazasidan o‘chirildi va dasturiy ta’minotning tuzatilgan versiyasi chiqarildi.

2011-yilda amerikalik kompyuter xavfsizligi mutaxassisi Den Kaminski Bitcoin tizimini buzib kirishga urindi, ammo unda zaiflik topolmadi. Uning fikricha, «Bitkoin» tizimining hujumlarga chidamliligi loyihalash vaqtidayoq turli hujumlar ehtimoli hisobga olingani bilan izohlanadi: «kodda tekshiruvni bizga o‘xshagan odamlar o‘tkazganiga ishoralar bor».

11-mart 2013-yilda mijoz dasturining 0.8-versiyasi chiqqach, blok formatining avvalgi versiya bilan nomuvofiqligi aniqlandi. Boshqa dasturlarni ishlab chiqishda bunday nomuvofiqlik tez-tez uchraydi va odatda orqaga moslik yordamida hal qilinadi. Biroq «Bitkoin» tizimida 0.7-versiya yangi formatdagi bloklarni rad etdi. Natijada bloklar zanjiri ikkita parallel zanjirga bo‘lindi va dasturiy ta’minotning turli versiyalari ularni kengaytirishda davom etdi. Amalda ikkita parallel to‘lov tizimi vujudga keldi. Shoshilinch tarzda 0.8-versiyadan voz kechishga qaror qilindi. Taxminan yetti soatdan keyin «0.7 zanjiri» «0.8 zanjiri»dan barqaror ravishda uzunroq bo‘ldi va protokolga muvofiq ikkinchi zanjir rad etildi.

«Bitkoin» tizimida tranzaksiyaga e’tiroz bildirish yoki uni bekor qilish mumkin emas, hatto egasi bu haqda bilmagani va operatsiyani bajarishni istamagani isbotlansa ham. Agar foydalanuvchining kirish paroli o‘g‘irlanib, bitkoinlar boshqa manzilga o‘tkazilsa, jabrlanuvchi buni kim qilganini aniqlay olmaydi, chunki oluvchining manzili shaxsni aniqlovchi ma’lumotni o‘z ichiga olmaydi. Shuningdek, to‘lov bajarilgan-u, xizmat yoki tovar olinmaganida pulni qaytarishni kafolatlovchi mexanizm ham yo‘q. Firibgarlar bundan foydalanadi.

Bitkoin o‘g‘irlashda boshqa tizimlardagi xatolar va zaifliklardan foydalanilgani haqida ko‘plab xabarlar bor. Tasodifiy sonlar generatori bilan bog‘liq muammo Android operatsion tizimida ayrim hollarda elektron kalitlarni, jumladan «Bitkoin» kalitlarini topish imkonini beradi. 2011-yilda ko‘plab ayirboshlash xizmatlarining buxgalteriya tizimida tasdiqlanmagan tranzaksiyalarni qayta ishlash xatosi aniqlandi; u bitkoin yubormasdan turib mablag‘ni hisobga yozish imkonini bergan. Bu muammoni e’tiborsiz qoldirish Mt.Goxning bankrotligiga olib keldi. Ayirboshlash platformalari va birgalikda mayning qilish pullariga boshqa buzib kirish holatlari ham qayd etilgan. 2013-yil oxirida noqonuniy Sheep Marketplace do‘konining tranzit hisoblaridan foydalanuvchilarga tegishli 96 000 bitkoin o‘g‘irlangan.

2014-yil aprelida Kasperskiy laboratoriyasi bitkoinlarni o‘g‘irlashga, jumladan kalitlar saqlanadigan wallet.dat fayllarini qo‘lga kiritishga qaratilgan virus hujumlari ko‘payganini ma’lum qildi.

Bitkoinlarni xavfsiz saqlash vositalari:

Sovuq saqlash

Usul maxfiy kalitni internetga ulanmagan kompyuterda saqlash, operatsiyalarni esa internetga ulangan kompyuterda bajarish imkoniyatiga asoslanadi. Bu usul, masalan, Bitcoin‑ mijoz dasturi Armory’da qo‘llangan.

Sovuq saqlashga Ledger, Trezor, CoolWallet va KeepKey apparat hamyonlari ham kiradi. Apparat hamyonlar maxfiy kalitni qurilmaning o‘zida yaratib, o‘sha yerda saqlaydi. Tranzaksiya bajarish zarur bo‘lganda operatsiya qurilmaning ichida amalga oshiriladi. Yakunda qurilma faqat tranzaksiyaning elektron imzosini tashqariga chiqaradi.

Kvant tahdidi

Paydo bo‘layotgan kvant kompyuterlari tufayli zamonaviy kriptografik tizimlarni, jumladan blokcheynda qo‘llanadiganlarini buzishning faraziy xavfi haqida munozaralar boshlandi.

Tadqiqot o‘tkazgan Kornell universiteti olimlari 2017-yilda «Bitkoinga kvant hujumlari va ulardan qanday himoyalanish mumkin» nomli ilmiy ishni chop etdi. Unda yetarlicha kuchli kvant kompyuteri paydo bo‘lsa, kriptografik protokollar hujumga bardosh bermasligi mumkinligi tan olinadi. Biroq Bitkoin uchun oqibatlar hujumning maqsadiga bog‘liq.

Hozir mavjud kvant kompyuterlarining tezligi unchalik yuqori emas, unumdorlikni oshirish uchun esa jiddiy fizik cheklovlarni yengish lozim. Bundan tashqari, kvant hisoblash algoritmlari universal emas va barcha variantlarni to‘liq tekshirishni talab qiladigan hisob-kitoblarga uncha mos kelmaydi. Tadqiqot xulosasiga ko‘ra, keyingi 10 yilda (2027-yilgacha) Bitkoinda qo‘llanadigan bajarilgan ishni isbotlash algoritmi o‘zgartirilmasa ham, kvant kompyuterlari amalda berishi mumkin bo‘lgan katta hisoblash tezlashuviga nisbatan yetarlicha chidamli bo‘ladi. Shu bilan birga, bajarilgan ishni isbotlash algoritmini xeshlash natijalaridagi kolliziyalarni izlash asosida takomillashtirish takliflari allaqachon mavjud. U kvant kompyuterlaridan foydalanilganda ham sezilarli vaqt talab qiladi.

Bitkoindagi elliptik egri chiziqqa asoslangan elektron imzo sxemasi zaifroq hisoblanadi. Tadqiqotda aytilishicha, mavjud 64 bitli ochiq kalitlar (ularni bevosita blokcheyndan yoki bitkoin manzilini o‘zgartirish orqali olish oson) uchun 2027-yilga kelib kvant kompyuterlari maqbul vaqt ichida maxfiy kalitni topa olishi mumkin. Bu bitkoinlarni maxfiy kalit egasi emas, balki ochiq kalitni buzgan kvant kompyuteri egasi ham yuborishi xavfini tug‘diradi. Tadqiqotda ta’kidlanishicha, bunday buzish uchun kvant algoritmlari hali ixtiro qilinmagan, biroq kvant kompyuterlariga ustunlik bermaydigan bir necha muqobil imzo sxemalari allaqachon mavjud va tahlil qilinmoqda. Shunga qaramay, eski manzillarni buzish xavfini bartaraf etish uchun ularda ham tranzaksiyani imzolash mexanizmini o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Masalan, birinchi yilda yaratilgan va ehtimol Nakamotoga tegishli bo‘lgan ko‘plab bitkoinlar dastlabki manzillaridan hech qachon ko‘chirilmagan. Bu ularning maxfiy kalitini izlash uchun yetarlicha vaqt ajratish imkonini beradi.

«Jismoniy» bitkoinlar

Casascius kompaniyasi chiqargan metall bitkoin tangalari

Bir martalik ochiladigan gologrammalar va ularning ostidagi maxfiy kalitlar yordamida jismoniy tangalarni bitkoin bilan ta’minlash mumkin. Ammo bunday tanga egasi ishlab chiqaruvchi maxfiy kalitning barcha nusxalarini haqiqatan ham xavfsiz yo‘q qilganini tekshira olmaydi. Gologrammani ochmasdan kalitning zaxira nusxasini olish yoki uning mavjudligiga ishonch hosil qilishning iloji yo‘q; gologramma ochilganda esa tanganing bitkoin bilan ta’minlanganligi haqidagi kafolat yo‘qoladi.

2011-yilda Amerikaning Casascius Bitcoin Mint kompaniyasi turli nominaldagi metall bitkoin tangalarini ishlab chiqara boshladi. Aslida ular tanga ko‘rinishidagi «avtonom hamyonlar»: ustida bitkoin manzili ko‘rsatilgan, maxfiy kaliti esa bir martalik gologramma bilan yashirilgan. Kalitlar juftligi tarmoqqa ulanmasdan yaratilgan, tangalarga avtomatik tushirilgan va kalitlarning asl nusxalari o‘chirilgan. Tanganing bitkoin manziliga odatiy usulda istalgan miqdordagi bitkoinni yuborish mumkin. Manzilni bilgan holda tangada bitkoinlar borligini oson tekshirish mumkin. Ammo ulardan foydalanish uchun maxfiy kalitni ochish kerak. Gologramma shikastlanmagan ekan, bitkoinlarni hech kim boshqa manzilga o‘tkaza olmasligiga ishonish mumkin. Ishlab chiqaruvchiga ko‘ra, taxminan 9 mingta tanganing gologrammasi olib tashlangan, jami 90 ming tanga chiqarilgan.

1 bitkoin nominalidagi tanga jezdan yasalgan, diametri 28,6 mm, vazni 7 gramm; 25 bitkoinlik tanga galvanik usulda oltin bilan qoplangan, diametri 44,5 mm, qalinligi 2,9 mm, vazni 34 gramm. 1 va 25 bitkoinlik tangalardan tashqari, 0,1; 0,5; 5 va 10 bitkoinlik tangalar, shuningdek, 100, 200, 500 va 1000 bitkoinlik tilla suvi yuritilgan «quymalar» chiqarilgan. Eng noyob tanga — 1000 bitkoin nominalidagi to‘liq oltin tanga bo‘lib, undan atigi 6 dona ishlab chiqarilgan. Ushbu seriyaning so‘nggi savdosi 1 million AQSH dollariga amalga oshirilgan.

Bu tangalar butun dunyoda esdalik sovg‘alari, kolleksiya buyumlari va oflayn hisob-kitob vositasi sifatida mashhur bo‘lgan. Ular faqat bitkoin evaziga, nominaldan biroz yuqori narxda sotilgan va keyin pochta orqali yuborilgan. Ammo 2013-yil noyabrida kompaniya egasi AQSH Moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurashish tarmog‘i (FinCEN)dan bildirishnoma oldi. Unda bitkoin tangalarini jo‘natish pul o‘tkazmasi, ya’ni kompaniyaning tegishli ro‘yxatdan o‘tmasdan «moliyaviy xizmatlar» va «noqonuniy pul o‘tkazmalari» bilan shug‘ullanishi sifatida baholangan. Bu kuniga 5000 dollar jarima, 5 yilgacha qamoq jazosi va litsenziyasiz biznesga aloqador mablag‘larning musodara qilinishiga olib kelishi mumkin edi. Bundan tashqari, AQSHning turli shtatlarida pul o‘tkazmalariga qo‘yiladigan qonuniy talablar turlicha. Demak, federal nazorat idoralaridan tashqari, kompaniya xizmat ko‘rsatmoqchi bo‘lgan har bir shtatda ro‘yxatdan o‘tishi kerak edi. Jazodan qochish uchun kompaniya faoliyatini to‘xtatdi. Natijada ilgari ishlab chiqarilgan, jez, nikel va yuqori probali kumushdan yasalgan Casascius tangalari numizmatik noyob buyumlarga aylandi.

2015-yil aprelida Finlyandiya kompaniyasi 0,1 va 0,01 bitkoinlik tangalar, shuningdek, manzil va kalitga ega, ammo boshida bitkoin bo‘lmagan sovg‘a «bo‘sh tangalar» ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ymoqchi ekani haqida xabar tarqaldi.

2016-yil martida Yaponiya kompaniyasi plastik 0,001 BTC ga mos kalitlari bo‘lgan jismoniy tangalarni ishlab chiqardi.

Huquqiy tartib

Turli mamlakatlarda «Bitkoin» tizimiga munosabat keskin farq qiladi. Ayrim davlatlarda bitkoin operatsiyalariga rasman ruxsat berilgan. Odatda bitkoinlar tovar yoki investitsiya aktivi hisoblanib, soliqqa tortish nuqtayi nazaridan tegishli qonunchilikka bo‘ysunadi. Ba’zi mamlakatlar bitkoinni hisob birligi sifatida tan oladi, boshqalarida (masalan, Yaponiyada) bitkoin qonuniy to‘lov vositasi hisoblanadi va uni sotib olish soliqqa tortiladi. Germaniyada 2018-yil martidan kriptovalyutalar bilan tovar uchun to‘lovda kapital chiqishi solig‘i undirilmaydi — kriptovalyuta operatsiyalariga boshqa to‘lov vositalari kabi soliq solinadigan bo‘ldi. Boshqa mamlakatlarda (masalan, Xitoyda) banklarga bitkoin operatsiyalari taqiqlangan, jismoniy shaxslarga esa ruxsat berilgan.

Ko‘plab mamlakatlarda bitkoin maqomi hanuz belgilanmagan yoki o‘zgarib turibdi. Dastlab Tailand banki bitkoin operatsiyalari uchun valyuta ayirboshlash litsenziyasi kerakligini bildirgan. Keyinroq izoh berilib, Tailandda buning uchun qonuniy asos mavjud emasligi va bitkoin ayirboshlashda xorijiy valyutalar qatnashmagani sababli bunday operatsiyalar Tailand valyuta qonunchiligi doirasiga kirmasligi aytilgan. Bir muddatdan so‘ng Tailand banki bitkoinlarni xorijiy valyutaga ayirboshlash mumkinligi, ayirboshlash orqali ular o‘zaro bog‘lanishi va litsenziya zarurligini yana bir bor aniqlashtirgan.

Hatto bir mamlakatning turli davlat idoralari, vazirliklari va sudlari bitkoinga turlicha munosabatda bo‘lishi mumkin. AQSHda bitkoinlar mol-mulk hisoblanadi. 2013-yil martda FinCEN istalgan kriptovalyutani fiat pulga ayirboshlash amaliyotlari oddiy fiat valyutalarni o‘zaro ayirboshlash singari tartibga solinishi kerakligini e’lon qildi. Ayirboshlash shoxobchalari moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchilar[ingl.] sifatida ro‘yxatdan o‘tishi va shubhali tranzaksiyalar haqida huquqni muhofaza qilish organlariga xabar berishi kerak. 2013-yil noyabrda AQSH Senatida virtual valyutalar bo‘yicha tinglovlar o‘tkazildi. Yakuniy qaror qabul qilinmagan bo‘lsa-da, kriptovalyutalar taqiqlanmadi; ularni nazorat qilish, o‘rganish va sohani tartibga solish ustida ishlash istagi bildirildi. 2013-yil avgustda firibgarlikda ayblangan shaxs bitkoin pul emasligini va investorlar oldida moliyaviy majburiyati yo‘qligini da’vo qilib o‘zini himoya qildi. Texas shtatining Sharqiy okrugi sudyasi bitkoinlar investitsiya jamg‘armasiga o‘tkazilganda valyuta yoki pul shakli bo‘lishi, ya’ni investorlar jamg‘armaga pul kiritgani va jamg‘arma tegishli majburiyatlarni olganini belgiladi. 25-mart 2014-yilda AQSH Ichki daromadlar xizmati bitkoinlar va boshqa virtual valyutalar bilan operatsiyalarni soliqqa tortish bo‘yicha yo‘riqnoma chiqardi; ular mol-mulk sifatida ko‘riladi.

22-oktabr 2015-yilda Yevropa sudi bitkoinlarni fiat valyutalarga ayirboshlash operatsiyalarini qo‘shilgan qiymat solig‘idan (QQS) ozod qilish haqida qaror chiqardi. Sud qarorida QQS to‘g‘risidagi qonun tovar yetkazib berish va xizmat ko‘rsatishga tatbiq etilishi qayd etildi. Bitkoin tranzaksiyalari valyuta, tanga va banknotalar bilan to‘lov operatsiyalari deb tasniflangani sababli QQSga tortilmaydi. Sud Yevropa Ittifoqiga a’zo barcha mamlakatlarga kriptovalyutalarni soliqqa tortiladigan aktivlar qatoridan chiqarishni tavsiya etdi.

Iyun oyida (2021-yil) Salvador bitkoinni rasmiy to‘lov vositasi deb tan olgan birinchi mamlakat bo‘ldi. 7-sentabrda qonun kuchga kirdi va barcha korxona hamda tashkilotlar AQSH dollari bilan birga kriptovalyutani ham tovar va xizmatlar uchun to‘lov sifatida qabul qilishga majbur bo‘ldi. Salvadorning o‘z milliy valyutasi yo‘q.

2022-yilda Markaziy Afrika Respublikasi dunyoda bitkoinni rasmiy to‘lov vositasiga aylantirgan ikkinchi davlat bo‘ldi.

Rossiya

2014-yil yanvarida Rossiya banki «virtual valyutalar» bilan operatsiyalar spekulyativ tusga ega ekanini ogohlantirdi. 2014-yil iyul boshida Rossiya banki raisining birinchi o‘rinbosari Georgiy Luntovskiy «bitkoin» tizimi kuzatilayotgani, masala o‘rganilayotgani va kelajakda qonuniy tartibga solish paydo bo‘lishi mumkinligini bildirdi. 20-mart 2015-yilda moliya vaziri o‘rinbosari Aleksey Moiseyev 2015-yilda Rossiya hududida pul o‘rnini bosuvchi vositalardan foydalanganlik uchun jazo belgilovchi qonun qabul qilinishi haqida bayonot berdi. Qabul qilinsa, bu qonun Rossiyada virtual valyutalar, shu jumladan bitkoinlardan foydalanishni amalda taqiqlardi. 14-iyul 2015-yilda Rossiya prezidenti IT mutaxassislarining «Klyazmadagi ma’nolar hududi» yoshlar forumida ayrim sohalarda kriptovalyutalardan hisob-kitob shakli sifatida foydalanish mumkinligini aytdi. U kriptovalyuta masalasini Markaziy bank rahbari Elvira Nabiullina bilan muhokama qilganini va hozirgi paytda ulardan keng foydalanishda fundamental muammolar mavjudligini tan oldi.

26-oktabr 2015-yilda «Izvestiya» gazetasi Rossiya Moliya vazirligi bitkoinlarni chiqarish va muomalada ishlatish uchun jazo joriy etishga qaror qilgani haqida xabar berdi. Dastlab vazirlik qonunbuzarlarni to‘rt yilgacha qamashni nazarda tutgan qonun loyihasini tayyorlagan, ammo oxir-oqibat bu rejalardan butunlay voz kechgan. Rossiya hukumati huzuridagi Moliya universiteti, ning Moliya-iqtisodiyot tadqiqot instituti pul-kredit siyosati markazi katta ilmiy xodimi, iqtisod fanlari nomzodi Valeriy Lopatin Bitcoin’ni ehtimoliy taqiqlash Rossiya yon zanjir tizimlarini yaratish va ishlatish imkoniyatini avtomatik yopishi hamda ko‘plab innovatsion mahalliy mahsulot va xizmatlar paydo bo‘lishiga bo‘lgan umidni yo‘qqa chiqarishini aytdi. Davlat Dumasi xavfsizlik va korrupsiyaga qarshi kurash qo‘mitasi raisi o‘rinbosari Andrey Lugovoy, shuningdek, LDPR deputati «Moskva» shahar yangiliklari agentligiga Rossiyada kriptovalyutalarni to‘liq taqiqlashga qarshi ekanini bildirdi:

Pul o‘rnini bosuvchi vositalarni virtual valyuta bilan bir xil deb hisoblash xato bo‘ladi.

Uning fikricha, bu Rossiyada kiberhujumlardan.

to‘liq himoyalangan yangi markazlashmagan blokcheyn tizimlari rivojlanishini deyarli to‘xtatadi. Bu texnologiyaning salohiyati, hatto dastlabki prognozlarga ko‘ra, nihoyatda yuqori. Yaqin kelajakda u davlat va moliyaviy axborotni almashishning yangi, himoyalangan modeliga aylanishi mumkin. Zamonaviy shakldagi blokcheyn virtual valyuta muomalasi bilan bevosita bog‘liqligini inobatga olsak, birini taqiqlab, bir vaqtning o‘zida blokcheynni.

ham taqiqlagan bo‘lamiz. Deputatning so‘zlariga ko‘ra, Davlat Dumasidagi ishchi guruh yaqinda Rossiya hukumati bilan birgalikda kriptovalyuta muomalasini imkon qadar to‘liq hisobga olishga asoslangan yangi konsepsiyani ishlab chiqmoqchi. Shuningdek, kriptovalyutani pul vositasi, pul o‘rnini bosuvchi vosita, yangi to‘lov vositasi yoki qimmatli qog‘oz deb hisoblash mumkinligini baholash kerak.

Hozircha uni to‘liq o‘rganilmagan, ammo allaqachon katta iqtisodiy salohiyat ko‘rsatgan yangi moliyaviy vosita sifatida baholash mumkin.

NAFI tahliliy markazi Rossiyada bitkoinlarni taqiqlash kerakmi, degan masalada jamoatchilik fikrini muntazam o‘rganadi. butun Rossiya miqyosidagi reprezentativ so‘rovda (1600 respondent, 2016-yil oktabr) kriptovalyutani taqiqlashni rossiyaliklarning atigi 20 % i qo‘llashini ko‘rsatgan. Bir yil oldin bu ko‘rsatkich ikki baravar yuqori — 40 % edi.

2017-yilda Kostroma viloyatida uch kishiga nisbatan noqonuniy bank faoliyatiga oid jinoiy ish qo‘zg‘atildi (2-qism, 172-modda , Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi) — ular 500 million rubldan ortiq bitkoin ayirboshlagan.

1-yanvar 2021-yilda Rossiyada Raqamli moliyaviy aktivlar va raqamli valyuta to‘g‘risidagi qonun kuchga kirdi. U kriptovalyutani raqamli valyutaning bir ko‘rinishi sifatida talqin etishga imkon beradi (qarang: raqamli rubl), Rossiyada tovar va xizmatlar uchun to‘lov sifatida qabul qilishni taqiqlaydi, biroq ularni investitsiya sifatida qabul qilishga ruxsat beradi..

Ukraina

Ukraina bitkoin va boshqa kriptovalyutalardan Rossiya bosqiniga qarshi kurashni moliyalashtirish uchun xayriya yig‘ishda rasman foydalanadi. Ukraina Raqamli transformatsiya vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, mamlakatning harbiy ta’minotchilaridan 40 % i kriptovalyutani avval yevro yoki dollarga almashtirmasdan qabul qilishga tayyor. 2022-yil martida mamlakatda kriptovalyuta sanoatining huquqiy asoslarini, shu jumladan virtual aktivlarga egalik huquqini qonuniy himoyalashni belgilovchi qonun qabul qilindi. Shu oyda WhiteBIT kriptovalyuta ayirboshlash xizmati Ukrainadagi elektron davlat xizmatlari orqali ro‘yxatdan o‘tishda shaxsni tasdiqlash imkonini e’lon qildi. Bu xizmat — «Diya».

Rasmiy to‘lov vositasi

7-sentabr 2021-yilda Salvador bitkoinni rasmiy to‘lov vositasi deb tan olgan dunyodagi birinchi mamlakat bo‘ldi. O‘z valyutasini chiqarmaydigan Salvadorda bundan avval faqat AQSH dollari shunday maqomga ega edi.

27-aprel 2022-yilda Markaziy Afrika Respublikasi bitkoinni rasmiy to‘lov vositasi deb tan olgan dunyodagi ikkinchi mamlakat bo‘ldi.

2022-yilda Braziliya bitkoinni har qanday moliyaviy operatsiyada qonuniy to‘lov vositasi deb tan olgan uchinchi mamlakatga aylandi.

An’anaviy moliyaviy tizimda qo‘llash bo‘yicha tadqiqotlar

Fransiyaning eng yirik banki BNP Paribas bitkoinni bankning valyuta zaxiralariga kiritishning mumkin bo‘lgan usullarini o‘rganmoqda.

Britaniyaning Barclays banki moliya sohasida blokcheyn texnologiyasining ehtimoliy qo‘llanishlarini o‘rganish uchun bitkoin sotuvchisi Safello bilan hamkorlik o‘rnatdi.

Goldman Sachs «Moliya kelajagi: kelgusi o‘n yillikda to‘lov usullaridagi inqilob» nomli hisobotini chop etdi. Unda bitkoin va umuman kriptovalyutalar to‘lov ekotizimini o‘zgartirishi mumkinligi nazarda tutilgan. Goldman Sachs, shuningdek, Circle bitkoin startapiga jami 50 million dollar moliyalashtirishda ishtirok etdi.

Fond birjasi — NASDAQ — Linq platformasini ishlab chiqish jarayonida qimmatli qog‘ozlarning to‘liq hayotiy siklini boshqarish uchun bitkoinlarni «ranglash»[ingl.] Open Assets Protocol protokollaridan birini sinovdan o‘tkazdi.

Boshqa ayrim prototiplarda Ripple yoki Ethereum.

tizimlari qo‘llanadi. Shveysariyaning UBS moliyaviy konglomerati bitkoin yon zanjirlari Ethereum bilan taqqoslanadigan salohiyatga ega deb hisoblaydi. UBS bu bayonotni blokcheyn.

texnologiyasini qo‘llashni o‘rganadigan laboratoriya ochganidan taxminan yarim yil o‘tib bildirdi. Avstraliyalik iqtisodchi Jon Kuiggin «Bitkoin» tizimi bir qator iqtisodiy nazariyalarni qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladi, deb hisoblaydi. Uning fikricha, bitkoin narxi uzoq vaqt davomida o‘zining optimal qiymatidan oshib ketgan. Shu sababli Kuiggin buni samarali bozor gipotezasiga raddiya deb biladi va bozor narxidan farq qiladigan muayyan «haqiqiy qiymat» mavjudligiga ishonadi. Aksincha baholar ham berilgan. Masalan, investitsiya kompaniyasining 39 betlik hisobotida — Needham & Company[ingl.] — bitkoinning amaldagi bozor narxi uning «haqiqiy qiymati»dan past ekanini aytgan. Hisobot muallifi bu xulosaga spekulyativ investitsiyalarni, xususan, oltin bilan bog‘liq sarmoyalarni qiyoslash asosida kelgan. Taqqoslangan aktiv — oltin.

Oltin standarti bilan taqqoslash

Oltin standarti davrida va undan keyin (2005-yilgacha) oltin narxi, AQSH dollarida

Buyurtma bergan muassasa — Kanada banki. Uning topshirig‘i bilan solishtirma tahlil o‘tkazildi: oltin standartining 1880–1913-yillardagi davri bitkoinga asoslangan ehtimoliy muqobil standart bilan solishtirildi. Muallif bitkoinga asoslangan faraziy standartning afzalliklari sifatida narxlar darajasini oldindan prognoz qilish imkoniyatining oshishi va hozir xedjirlash — valyuta kursi o‘zgarishi xavflarini kamaytirishga sarflanadigan mablag‘larning bo‘shashini ko‘rsatdi. Biroq u qisman zaxiralash tizimi saqlansa, bunday standart yordamida iqtisodiy inqirozlardan qochib bo‘lmaydi, deb hisoblaydi. Markaziy banklar o‘z tashabbusi bilan bunday standartni joriy etishi esa ehtimoldan yiroq, chunki ular bepul pul olishga imkon beradigan senyoraj huquqiga ega..

Iqtisodiyot

Bu kafeda bitkoin bilan to‘lash mumkin. Niderlandiya, Delft, 2013-yil

Bitkoinlar emitentning qarz majburiyati emas; shu jihati bilan ular elektron pullar va naqd pulsiz hisob-kitoblardan. farq qiladi. Bitkoin kursi faqat talab va taklif muvozanati asosida shakllanadi, biror valyuta yoki boshqa aktivga bog‘lanmagan. Fiat pullardan farqli ravishda, «Bitkoin» tizimi ma’lum darajadagi markaziy bank yoki davlatga o‘xshash boshqaruv idorasiga tegishli emas; bunday idora likvidlikni ta’minlashga intilishi, bitkoinlarni to‘lov sifatida o‘zi qabul qilishi yoki boshqalarni qabul qilishga majbur qilishi, yoxud bitkoinlarning umumiy sonini o‘zgartirib, ularning xarid qobiliyatini o‘zgartira olishi mumkin bo‘lardi.

Ko‘pincha emissiyaning cheklanishi inflyatsiyadan himoya qiladi, chunki cheklangan taklif kursning ko‘tarilish tendensiyasini ta’minlaydi, degan fikr bildiriladi. Bu bitkoinlarni spekulyativ tarzda to‘plashga undaydi. Ayrim mualliflarning fikricha, bitkoin sonining cheklangani kurs o‘sishini kafolatlash uchun yetarli emas. Buning yana bir zarur sharti — bitkoinga sotib olinadigan tovar va xizmatlar hamda unga aloqador xizmatlarning ko‘payishidir. Ya’ni bitkoinning spekulyatsiyaga bog‘liq bo‘lmagan qiymati butun dunyodagi tovar massasiga emas, faqat bitkoin evaziga xarid qilish mumkin bo‘lgan tovar va xizmatlar hajmiga bog‘liq.

Bitkoinlar internet xizmatlari va real tovarlar evaziga qabul qilinadi. Ko‘plab tashkilotlar bitkoin shaklida xayriya oladi. AQSHdagi universitetlar ligasi o‘yinida bir talabaning «Oyi, pul yuboring!» degan yozuv, bitkoin belgisi va QR-kod joylashtirilgan plakati telekameralarga tushib qolgan. Bir sutkada talaba 20 ming dollarlik xayriya olgan. WikiLeaks misolida bitkoin qabul qilish Visa, , Mastercard, va Bank of America WikiLeaks foydasiga xayriya qabul qilishni to‘xtatgach, PayPal va ayrim boshqa to‘lov tizimlari esa hisoblarni muzlatgach majburiy choraga aylangan. Bitkoin orqali to‘lash imkoniyati mavjudligining o‘zi, hatto birorta shunday to‘lov amalga oshirilmagan bo‘lsa ham, qo‘shimcha reklama bo‘lishi mumkin.

Henley & Partners bahosiga ko‘ra, 2024-yil avgustda dunyoda 85 ming bitkoin millioneri bor edi.

Tasnifi

Satoshi Nakamoto quyidagi atamani ishlatgan: elektron naqd pul (ingl. electronic cash). Tizim tarafdorlari bitkoinlarni «pulning yangi turi» deb hisoblaydi. Biroq iqtisodchilar orasida bitkoinlar pul (valyuta) hisoblanadimi, degan bahs davom etmoqda. Bitkoinlar pulga xos qator sifatlar — qo‘lga kiritish qiyinligi, taklifning cheklangani va tekshirishning osonligi — ga ega. Ular bir qator pul funksiyalarini bajarishi mumkin: muomala vositasi, to‘lov vositasi va jamg‘arish vositasi. The New Yorker nashrining iqtisodiy sharhlovchisi Jeyms Surovetski 2011-yilda bitkoinlarni spekulyativ maqsadda sotib olish keng tarqalgan bo‘lsa-da, kursning keskin o‘zgaruvchanligi tufayli ular qiymatni uzoq muddat barqaror saqlashga mos kelmasligini aytgan. Savdogarlar bitkoindagi narxlarni ko‘rsatganda, odatda ularni an’anaviy valyutalardagi narxlarga bog‘laydi. Shu bois bitkoinlar eng yaxshi muomala va to‘lov vositasi vazifalarini bajaradi.

Bitkoinning AQSH dollariga (USD)
nisbatan kursining chiziqli grafigi. Bitkoinning USD ga nisbatan kursi va volatillik ko‘rsatkichining logarifmik grafigi


Bitkoin kursi faqat talab va taklif muvozanatiga bog‘liq, uni hech kim tartibga solmaydi. Fond birjalaridagi savdoni to‘xtatish usulidan farqli ravishda, narxning keskin ko‘tarilishi ham, tushishi ham cheklanmaydi.

2009-yildan 2010-yil apreligacha bitkoinlar faqat jamg‘arilgan. 25-aprel 2010-yilda birinchi rasmiy savdoda 1000 bitkoin 0,3 sentdan sotilgan, 2010-yil mayda esa 10 000 bitkoinga ikkita pitsa xarid qilingan. Faqat 2011-yil fevralida bitta bitkoin narxi bir dollar atrofida bo‘la boshladi. Bitkoin haqida birinchi yirik maqola Forbes jurnalida 20-aprel 2011-yilda chop etilib, kengroq qiziqish uyg‘otdi. May oxiriga kelib bitkoin narxi qariyb 9 dollar, 9-iyun 2011-yilda 29,57 dollar bo‘ldi, keyin taxminan ikki dollargacha pasaydi va faqat 19-fevral 2013-yilda oldingi darajasiga qaytdi. 2013-yil aprelida yana keskin ko‘tarilib, 266 dollarga yetdi, so‘ng 50 dollargacha quladi. 2013-yil noyabr o‘rtalarida narx 1000 dollardan oshdi. Qator keskin ko‘tarilish va pasayishlardan keyin 2014-yil yanvardan narx pasayishga moyil bo‘ldi. 2015-yil yanvarida 200 dollargacha tushib, keyin 200–300 dollar oralig‘ida tebrana boshladi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, 2013-yildagi tez ko‘tarilish Mt.Gox birjasida faqat bitta savdo ishtirokchisining operatsiyalari natijasi bo‘lgan.

2015-yil kuzida bitkoin 97 % qimmatlashib, 490 dollardan oshdi. Financial Times fikricha, kursning keskin ko‘tarilishi moliyaviy piramida — MMM Global Republic Bitcoinning ommalashishi bilan bog‘liq edi. Uni Sergey Mavrodi yaratgan. 12-aprel 2016-yilda MMM Global bitkoinlar bo‘yicha majburiyatlarini bajara olmagani sababli ulardan foydalanishni to‘xtatdi, ammo bu bitkoin narxini pasaytirmadi.

Boshqa nashr — Wall Street Journal fikricha, bunday o‘sish NASDAQ birjasidagi GBTC qimmatli qog‘ozlarining mashhurligi bilan bog‘liq edi. 2016-yil may holatiga ko‘ra, GBTC narxi ularning 0,1 BTC miqdoridagi ekvivalenti qiymatidan ancha yuqori edi.

Kursning keskin tebranishlari ko‘plab munozaralarga sabab bo‘ldi. Kelajakda bitkoin narxi 40 ming va hatto 100 ming dollarga yetishi haqida prognozlar paydo bo‘ldi. Coinbase bosh direktorining prognoziga ko‘ra, bitkoin 10–15 yil ichida dollarni jahon zaxira valyutasi mavqeidan siqib chiqarishi mumkin.

2017-yilda bitkoin narxi juda katta o‘sdi. Yil boshida u 1000 dollardan biroz past edi, 28-noyabrda 10 000 dollarga yetdi. 17-dekabr 2017-yilda narx tarixiy eng yuqori 19 666 dollarga chiqdi, shundan so‘ng uzoq davom etgan pasayish boshlandi.

6–7-fevral 2019-yilda bitkoin narxi 3350 dollar darajasigacha tushdi, keyin asta-sekin ko‘tarila boshladi.

1-dekabr 2020-yilda bitkoin narxi yangi tarixiy rekord — 19 902,86 dollarga yetdi va keyingi kunlarda ham o‘sishda davom etdi.

2024-yilda bitkoin narxi AQSH prezidenti etib saylangan Donald Trampning g‘alabasidan keyin tez ko‘tarila boshladi. Uning g‘alabasi ma’lum bo‘lgan 5-noyabrdan buyon bitkoin narxi 40 % ga, 2024-yil boshidan esa ikki baravardan ko‘proqqa oshdi. 5-dekabr 2024-yilda bitkoin narxi birinchi marta 100 ming dollardan oshdi.


Ayirboshlash platformalari

Bankomat, bitkoin operatsiyalarini qo‘llab-quvvatlaydi (Brno)

Bitkoinlarni bevosita boshqa kishidan yoki maxsus bankomat orqali sotib olish va sotish mumkin. Biroq yanada mashhur yo‘l — raqamli valyuta ayirboshlash xizmatlari (jumladan, bitkoinlarni boshqa aktivlarga, shu jumladan milliy valyutalarga ayirboshlash). Bunday xizmatlar odatda barcha operatsiyalarni faqat elektron shaklda amalga oshiradi. Odatda operatsiyalardan komissiya olinadi.

Bunday platformalar ko‘pincha «birjalar» deb ataladi, garchi ularning rasmiy birja litsenziyalari bo‘lmasa ham. Ayirboshlash platformalariga buzib kirish bilan bog‘liq mojarolar kriptovalyuta o‘g‘irlanganda ularning mijozlari texnik va huquqiy jihatdan himoyasiz qolishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Mt.Gox

Mt.Gox — eng birinchi yirik kriptovalyuta oldi-sotdi platformalaridan biri. Yaponiyada joylashgan edi. 2014-yil fevral oxirida Mt.Gox’dan katta miqdordagi bitkoin o‘g‘irlangani sababli savdolar to‘xtatildi. Ma’lum bo‘lishicha, egalar ichki ehtiyoj uchun yozgan dasturiy ta’minotdagi zaiflik jinoyatchilarga taxminan 650 000 bitkoinni o‘g‘irlashga imkon bergan. 15-aprel 2014-yilda kompaniya o‘zini tugatish haqida Tokio sudiga ariza berdi.

Bitstamp

Bitstamp — Yevropada (Lyuksemburg) ro‘yxatdan o‘tgan eng eski bitkoin ayirboshlash platformalaridan biri, dunyodagi eng yirik beshlikka kiradi. 2016-yil apreldan beri Bitstamp ikkita savdo juftligini — BTC/USD va BTC/EUR ni qo‘llab-quvvatlaydi. 2015-yil oktabrda bir kunlik savdo hajmi 15 300 bitkoin bo‘lgan. 2014-yilda Bitstamp hujumga uchragan va operatsiyalar bir necha kunga to‘xtatilgan; shundan so‘ng xavfsizlik tizimi jiddiy qayta qurilgan. Bitstamp’da ro‘yxatdan o‘tish uchun shaxsni tasdiqlovchi ma’lumotlarni, jumladan yashash mamlakatini tasdiqlash talab etiladi.

Cryptsy

Cryptsy bitkoindan tashqari boshqa kriptovalyutalar bilan ham savdo qiladigan yirik platformalardan biri bo‘lgan. Platforma 2013-yil mayda AQSHda ro‘yxatdan o‘tgan. 2015-yil noyabrda uning bir kunlik savdo hajmi qariyb 400 bitkoin edi. Hisobni tekshirish faqat AQSH dollarida operatsiya qilganda majburiy edi. Yanvarda ehtimoliy bankrotlik va xakerlik hujumi sabab savdolar to‘xtatildi.

Kraken

Kraken — 2011-yilda San-Fransiskodagi Kraken kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan. 2015-yil noyabr holatiga ko‘ra, platformaning bir kunlik savdo hajmi taxminan 6100 bitkoin bo‘lgan. Ro‘yxatdan o‘tishda bir nechta tasdiqlash darajasidan o‘tish mumkin; ular turli savdo imkoniyatlarini beradi.

Bitfinex

Bitfinex — bitkoin ayirboshlash platformasi. 2015-yil noyabrda bir kunlik savdo hajmi 10 300 bitkoin edi. Dollarni kiritish va chiqarish uchun ancha qat’iy tekshiruv talab etiladi. Fiat puldan faqat dollarni, kriptovalyutalardan esa bitkoin va laytkoinni.

ayirboshlash mumkin. 2-avgust 2016-yilda Bitfinex buzib kirildi; firibgarlar 119 756 BTC ni olib chiqishga muvaffaq bo‘ldi. O‘sha paytdagi kurs bo‘yicha bu taxminan 65 million dollarga teng edi. Qisqa to‘xtashdan so‘ng xizmat ishini davom ettirdi. Rahbariyat yo‘qotishlarni barcha hisoblar o‘rtasida taqsimlashga qaror qildi va natijada har bir foydalanuvchi hisobidagi mablag‘ 36 % ga kamaydi.

BTC-E

BTC-E — 2011-yilda tashkil etilgan, rus tilida ishlaydigan eng yirik bitkoin ayirboshlash platformasi va dunyoning eng yirik beshligidan biri. AQSH dollari, Rossiya rubli va yevroga ayirboshlash mavjud, ular o‘rtasida ichki kurs asosida bevosita ayirboshlash ham qo‘llanadi. Mt.Gox’dan farqli ravishda, ro‘yxatdan o‘tishda shaxsni tasdiqlash talab qilinmaydi. 2015-yil oktabrda platformaning kunlik savdo hajmi taxminan 12 600.

edi. 2015-yil noyabr holatiga ko‘ra, rasmiy saytda ro‘yxatdan o‘tish ma’lumotlari yoki kompaniyaning huquqiy yurisdiksiyasi ko‘rsatilmagan. Boshqa manbalarda BTC-E uchinchi tomon bank xizmatlaridan foydalangani, banklardan biri Chexiyada joylashgani, kompaniya Bolgariyada ro‘yxatdan o‘tgani, boshqaruvchi kompaniyasi Kiprda bo‘lgani, ta’sischilari esa avval Skolkovoda.

ishlagan ikki rossiyalik dasturchi ekani aytilgan. 25-iyul 2017-yilda FQB xodimlari ma’lumotlar markazidan BTC-E’ning barcha uskunalarini musodara qildi. 28-iyulda domen bloklandi. Xizmat mablag‘larining bir qismini FQB xatladi. Gretsiyada Rossiya fuqarosi Aleksandr Vinnik pul yuvishda ayblanib qo‘lga olindi. AQSH Adliya vazirligining Gretsiya rasmiylariga yuborgan hujjatlarida Aleksandr Vinnik bitkoinlar va BTC-E xizmati orqali pul yuvgan jinoiy tashkilot rahbarlaridan biri deb ko‘rsatilgan. FinCEN AQSHning pul yuvishga qarshi qonunlarini buzgani uchun BTC-E’ga 110 million AQSH dollari jarima soldi, garchi idora BTC-E’ning yurisdiksiyasi va joylashuvi noma’lumligini tan olsa ham. Vinnikka 12 million dollar jarima solindi. Bitcointalk forumida «btc-e.com» foydalanuvchisi Aleksandr Vinnik hech qachon BTC-E rahbari yoki xodimi bo‘lmaganini bildirgan.

Xitoyning uch yirik platformasi

2013-yil oxiridan bitkoinni yuanga ayirboshlash hajmi dollarga ayirboshlash hajmiga tenglashdi. 2014-yil iyunida yuanga ayirboshlash bitkoin umumiy savdo aylanmasining 79 % ini, dollarga ayirboshlash esa 16 % ini tashkil etdi. Asosiy aylanmani Xitoyning uch platformasi — OKCoin, BTC China va Huobi ta’minlagan (2015-yil boshida har birining kunlik hajmi 100 000 dan 200 000 bitkoingacha bo‘lgan). Mutaxassislar sotuvchi va xaridor ayni shaxs bo‘lgan, ya’ni haqiqiy mulkdor o‘zgarmaydigan tranzaksiyalar ko‘pligini qayd etgan. Bunday bitimlarni komissiyalarning yo‘qligi, qat’iy cheklovlarning kamligi va boshqa xususiyatlar rag‘batlantiradi. Masalan, OKCoin’da yuqori savdo aylanmasi uchun marjinali savdo imkoniyatlarini oshirishga ishlatiladigan bonuslar beriladi. Natijada statistika sezilarli buzilishi mumkin.

Binance

Binance 2017-yilda tashkil etilgan, bosh qarorgohi Gonkongda bo‘lgan va tezda yetakchi ayirboshlash platformalaridan biriga aylangan. 2018-yil martda Maltada qayta ro‘yxatdan o‘tdi. 2018-yil aprel holatiga ko‘ra, 7,9 million foydalanuvchisi bor edi. 2019-yil boshida Binance Jersey — kriptovalyutalarni fiat pulga, shu jumladan Rossiya rubliga ayirboshlash uchun yangi savdo platformasi ishga tushirildi. 13-sentabr 2019-yilda bitkoin fyucherslari bilan savdo qilish qo‘shildi. 2020-yilda Binance Cloud — Binance texnologiyalari asosida raqamli tangalar ayirboshlash platformalarini ishga tushirish uchun yangi xizmat yaratildi.

BitMEX

BitMEX 2014-yilda Seyshel orollarida tashkil etilgan. Xizmat hosila moliyaviy vositalar (derivativlar) bilan savdo qilish uchun keng imkoniyatlar berdi. 2016-yilda BitMEX teskari muddatsiz fyucherslar savdosini yo‘lga qo‘ydi. Ular platformadagi eng mashhur savdo vositasiga aylandi.

2022-yilda BitMEX’ning uchta asoschisiga AQSHning bank siri to‘g‘risidagi qonunini buzganlik — pul yuvishga qarshi nazoratni ataylab yo‘lga qo‘ymaganlik — uchun har biriga 10 million dollardan jarima va shartli jazo tayinlandi.

2023-yil yanvar holatiga ko‘ra, xizmat ishlamoqda, ammo AQSH va qator boshqa davlatlar, jumladan Rossiya Federatsiyasi fuqarolariga xizmat ko‘rsatmaydi.

«Bepul» bitkoin tarqatuvchi saytlar

2014-yil oxirida muntazam ravishda oz miqdorda satoshi olishni taklif qiluvchi ko‘plab «bepul» bitkoin saytlari («bitkoin jo‘mraklari», ingl. Bitcoin faucet) mavjud edi. Ular buning evaziga, masalan, reklama bannerini bosish, CAPTCHA kodini yechish yoki veb-sahifani ma’lum vaqt ko‘rish kabi oddiy vazifalarni bajarishni so‘rardi. Odatda bu saytlar bitkoin haqida umumiy ma’lumot berardi va ro‘yxatdan o‘tishda hisoblangan satoshilarni o‘tkazish uchun bitkoin manzilini so‘rardi.

Odatdagi mukofot 100 satoshidan kam bo‘lgan, ammo ko‘p saytlar lotereya shaklida ancha katta sovrinlarni o‘ynagan. Ko‘pincha satoshilar darhol yuborilmagan: saytlar o‘z tizimida yig‘ilib boradigan hisob yuritib, 10 000 yoki undan ortiq satoshi to‘plangach yechishga ruxsat bergan. Odatda vaqt cheklovi mavjud bo‘lib, mukofot hisoblangach keyingi sovrinli tadbirgacha 5 daqiqadan 1 soatgacha kutish kerak bo‘lgan. Bu bitta saytdan daromad olish tezligini oshirishga yo‘l qo‘ymagan. Ko‘plab bunday saytlar referal mukofotlari tizimiga ega edi. Bir vaqtning o‘zida bir nechta bepul bitkoin tarqatuvchi saytlarga kirishni ta’minlaydigan saytlar ham paydo bo‘ldi; bu saytlar orasida almashish vaqtini tejagan.

Bepul satoshi beruvchi saytlarning biznes modeli banner reklamasi va reklama materiallarini ko‘rsatishdan daromad olish, keyin esa ushbu daromadning bir qismini ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchilarga taqsimlashga asoslangan.

Bitkoinga bog‘langan markazlashgan raqamli valyutalar

16-may 2013-yilda elektron hisob-kitob tizimi WebMoney 0,001 BTC ga teng bo‘lgan «WMX» hisob birliklarini muomalaga chiqarganini e’lon qildi. WebMoney ichida WMX o‘tkazilishi «Bitkoin» tizimida hech qanday tranzaksiya yaratmasligi va WMX ning o‘zi bitkoin emas, balki bitkoin olish huquqi bo‘lgani sababli, u bilan ishlash WebMoney’ning boshqa hisob birliklari bilan ishlashdan farq qilmaydi. Olingan WMX ni tranzaksiya blokka kiritilishini kutmasdan darhol o‘tkazish mumkin. Bundan tashqari, noto‘g‘ri yoki firibgarlik tranzaksiyalariga WebMoney arbitraj xizmatida e’tiroz bildirish, WMX ni tizimning boshqa hisob birliklariga oson ayirboshlash mumkin.

Shu bilan birga, WebMoney markazlashgan tizim bo‘lib, foydalanuvchilarni ko‘p bosqichli identifikatsiya qilishni talab etadi. Xususan, WMX‑ hamyonini faqat pasport skanini WebMoney attestatsiya markazi saytiga yuklagan yoki tizimda boshlang‘ichdan past bo‘lmagan attestatni olgan foydalanuvchilar yarata oladi. Buning uchun pasportning qog‘oz nusxalarini attestatsiya markazi vakillariga taqdim etish talab qilinadi. Demak, WMX bilan ishlashda anonimlik yo‘q.

«Bitkoin» texnologiyasining baholanishi

Shvetsiya Qaroqchilar partiyasi asoschisi 2011-yilda quyidagicha taxmin qilgan:

Menimcha, «Bitkoin» taxminan 2019-yilga borib keng qo‘llana boshlaydi. Prognozim boshqa innovatsion texnologiyalar rivojiga asoslanadi. Masalan, blog yuritish 1994-yilda paydo bo‘lgan, lekin omma orasida 2004-yilda tarqalgan; fayl almashish 1989-yildayoq mavjud bo‘lgan, ammo faqat «Napster» 1999-yilda paydo bo‘lgach ommalashgan. Oqimli video 1995-yilda paydo bo‘lgan, dastlab faqat pornografiya sanoatida ishlatilgan. 2005-yilda «YouTube» yaratildi va qulayligi tufayli hammasi o‘zgardi. Buning yomon joyi yo‘q. Bu shunchaki kuzatuv: har qanday innovatsion texnologiya yaratilganidan so‘ng yetilib, foydalanishga qulaylashib, ommaviy tarqalishi uchun taxminan o‘n yil kerak bo‘ladi.

2014-yil boshida Falkvinge yana bir prognoz berdi: «Bitkoin jamiyatni internetdan ham ko‘proq o‘zgartiradi, ammo biz buni 2025-yildan oldin sezmaymiz, 2035-yilda esa bu yaqqol ko‘rinadi».

Kongressning sobiq a’zosi va AQSH Federal zaxira tizimining mashhur tanqidchisi Ron Pol dastlab blokcheyn texnologiyasini bilmagan va bitkoinga shubha bilan qaragan:

Agar men uni cho‘ntagimga sola olmasam, demak, shubham bor.

Uning tarafdorlari fikri ikkiga bo‘lingan: birlari u oltindan boshqa hech narsani tan olmaydi desa, boshqalari texnologiya haqida to‘liq ma’lumot olgach, fikrini o‘zgartiradi deb hisoblagan. Keyinchalik u bitkoin haqida ijobiy fikr bildirgan.

Texnologiyadan muqobil foydalanish

«Bitkoin» dasturiy ta’minotining ochiq manba kodi faqat kichik o‘zgarishlar bilan ko‘plab nusxalar yaratish uchun ishlatilmagan (masalan, fork Litecoin, unda xeshlash funksiyasi sifatida scrypt SHA-256 o‘rniga ishlatiladi, emissiya hajmi va tezligi 4 baravar oshirilgan). Ayrim tizimlarda prinsipial o‘zgarishlar ham qilingan:

  • Tarmoq — Namecoin — muqobil ildiz DNS-serverlari.
  • tizimi.Primecoin forki: bunda bajarilgan ishni tasdiqlash tizimida foydali hisoblashlar — xeshlar emas, tub sonlar zanjirlari ishlatiladi.
  • SmartMetric kompaniyasi tadbirkorlar va dasturchilar uchun ichiga nanokompyuter o‘rnatilgan, bitkoinlarni oflayn saqlashga mo‘ljallangan va mavjud bankomat standartlariga mos to‘lov kartasini taqdim etganini e’lon qildi.

Ushbu texnologiya — blokcheyn — to‘lov tizimi hisoblanmaydigan ilovalarda ham qo‘llanmoqda:

Tanqid

Pul emissiyasining nazoratsizligi

Tranzaksiya ishtirokchilarining taxallusli bo‘lishi (ya’ni «Bitkoin» tizimida shaxsiy ma’lumotlarning yo‘qligi) davlat uchun moliyaviy oqimlarni, jumladan davlat chegaralaridan o‘tuvchi oqimlarni nazorat qilishni qiyinlashtiradi. 2014-yil sentabrda Angliya banki «Bitkoin» tizimi keng ommalashsa, eng keskin holatda inflyatsiya ustidan nazorat yo‘qolishi mumkinligidan xavotir bildirdi. Shunga o‘xshash fikrni 2014-yil oktabrda Rossiya Federatsiyasi moliya vaziri o‘rinbosari Aleksey Moiseyev takrorlagan.

Noqonuniy tovarlar savdosi

Bitkoinlardan yashirin iqtisodiyotda foydalanish qurol-yarog‘, , giyohvand moddalar va boshqalar savdosini milliy hokimiyat organlari nazoratidan tashqarida amalga oshirish imkonini beradi. OAV bunday savdoga misol sifatida ko‘pincha Silk Road internet-do‘koni tarixini keltiradi. Shu bilan birga, AQSH Senatida virtual valyutalar bo‘yicha tinglovlarda noqonuniy bitimlarda naqd pul ancha ko‘p ishlatilishi, biroq bu naqd pulni tanqid qilish yoki taqiqlashga asos bo‘lmasligi ta’kidlangan.

Yuqori volatillik

Bu masalada Chexiya milliy banki vitse-prezidenti Moymir Hamplning fikricha, narxning yuqori o‘zgaruvchanligi bitkoindan to‘lov vositasi.

sifatida foydalanishga to‘sqinlik qiladi. 2018-yil yanvarda Journal of Monetary Economics ilmiy jurnalida Tel-‑Aviv universiteti va AQSHdagi Tulsa universiteti iqtisodchilarining tadqiqoti e’lon qilindi. Unda ular Mt.Gox kriptovalyuta platformasida Willy va Markus savdo botlari yordamida bir yoki ikki yirik ishtirokchi bitkoin kursini sun’iy o‘zgartirganini, natijada 2013-yilda kurs ikki oy ichida 150 dollardan 1000 dollargacha ko‘tarilganini qayd etdi. Tadqiqot mualliflari bitkoindan valyuta sifatida foydalanish haqida qaror qabul qilayotganda (masalan, Yaponiya hukumati 2017-yil aprelida shunday qilgan) uning bunday manipulyatsiyalarga zaifligini hisobga olish muhimligini ta’kidladi.

Spekulyativ pufak

Ko‘plab iqtisodchilar «Bitkoin» tizimini spekulyativ pufak deb hisoblaydi. AQSH Federal zaxira tizimining sobiq rahbari Alan Grinspan 5-dekabr 2013-yilda Bloomberg agentligiga bergan intervyusida «Bitkoin»ni «pufak» deb hisoblashini aytgan, chunki uning fikricha, bitkoinlarning hech qanday haqiqiy qiymati yo‘q.

Avstraliyalik iqtisodchi Jon Kuiggin bitkoinlarni barterga muqobil hisob-kitob vositasi sifatida maqbul, ammo moliyaviy aktiv sifatida yaroqsiz deb biladi. Aktivning asosiy qiymati yoki undan muqobil foydalanish bilan (masalan, oltin va kumushning muqobil qiymati), yoki uning daromadliligi bilan (masalan, aksiya yoki obligatsiyaning diskontlangan qiymati) shakllanishi kerak. Bitkoinda esa bunday qiymat manbalari yo‘q. Agar savdogarlar bitkoinni tovar va xizmatlar uchun to‘lov sifatida olishdan bosh tortsa, uning qiymati nolga tushadi. Bitkoindan unumli foydalanish yo‘llari yoki daromad oqimi yo‘qligi uning narxini butunlay spekulyativ qiladi. Kuiggin bitkoin narxi ertami-kechmi o‘zining haqiqiy qiymati — nolga yetadi deb hisoblaydi, ammo bu qachon sodir bo‘lishini aytib bo‘lmaydi.

Robert Shiller, iqtisodiyot bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori (2013), bitkoin «spekulyativ pufakning ko‘plab belgilarini namoyish etadi», deb hisoblaydi.

Devid Andolfatto (ingl. David Andolfatto), Sent-Luis Federal zaxira banki vitse-prezidenti, bitkoin narxi «butunlay pufakdan iborat», deb hisoblaydi, ammo boshqa ko‘plab aktivlarning narxi ham ularning ichki qiymatidan yuqori ekanini tan oladi.

Timoti Li Washington Post nashridan Timoti Li 2013-yil noyabrda bitkoin narxining kuzatilayotgan ko‘tarilish va pasayish davrlari spekulyativ pufakka xos emasligini ta’kidladi. Uning fikricha, pufakda narxning spekulyativ ravishda oshirib yuborilgani ayon bo‘lgach, narx tushadi va qayta tiklanmaydi. Bitkoinda esa salbiy xabarlar chiqqanidan keyin ham pasayish davrlarini yangi o‘sishlar almashtirgan.

Jeyms Surovetski[ingl.] — The New Yorker nashrining iqtisodiy sharhlovchisi — bitkoinning narxi va shu bilan birga mashhurligi tez oshgani sabab «Bitkoin» tizimi klassik spekulyativ pufakka.

o‘xshaydi, deb hisoblaydi. Eng muhimi, odamlar bitkoinni sotib olib, saqlash pul ishlashning oson yo‘li ekaniga ishonib qolishdi. Natijada ko‘plab, balki aksariyat foydalanuvchilar bitkoinlarni tovarlar va xizmatlarni sotib olish uchun emas, balki spekulyatsiya qilish uchun olmoqda. Bu yomon investitsion qaror bo‘lib, bitkoinning kelajagiga ham zarar yetkazadi.

Tasodifiy hodisalarning jahon iqtisodiyoti va birja savdosiga ta’sirini o‘rganuvchi amerikalik tadqiqotchi Nassim Nikolas Taleb Visa Informal Cashless Forum 2021 anjumanida kriptovalyutalarning o‘ziga xos qiymatini tanqid qilib, oxir-oqibat ularning qiymati nolga tushishini bashorat qildi. Uning fikricha, narxning sezilarli oshishi valyuta uchun yaxshi natija emas: «Valyuta barqaror bo‘lishi kerak. Ijara haqini bitkoinda to‘lasangiz, u keskin qimmatlashganda, daromadingiz fiat pulga bog‘langan bo‘lsa, bankrot bo‘lishingiz mumkin». U, shuningdek, «Bu pufak. Agar u yorilsa, iqtisodiyotga ma’lum zarar yetkazishi mumkin», dedi.

Moliyaviy piramida haqidagi munozara

AQSH G‘aznachiligi va Xalqaro valyuta jamg‘armasining sobiq katta maslahatchisi Nuriyel Rubini 2014-yil martda «Bitkoin» moliyaviy piramidaning bir turi ekanini aytdi. New York Post.

nashridan Jonatan Trugman ham shu fikrda. 2012-yilda Yevropa Markaziy banki hisobotida «Bitkoin» tizimi moliyaviy piramidami yoki yo‘qmi, buni hozircha baholab bo‘lmasligi qayd etildi. 2014-yilda Estoniya banki rahbari «Bitkoin» moliyaviy piramida emasligini isbotlovchi dalil yo‘qligini ehtiyotkorlik bilan ta’kidlagan.

Jahon bankining 2014-yilgi hisobotida «keng tarqalgan fikrga zid ravishda, “Bitkoin” ataylab qurilgan moliyaviy piramida emas», deb ko‘rsatilgan. Chikago universiteti huquq professori Erik Poznerning fikricha, moliyaviy piramida odatda firibgarlik belgilariga ega, «Bitkoin» bilan bog‘liq vaziyat esa ko‘proq jamoaviy xomxayolga o‘xshaydi. Iqtisodchi Jeffri Taker «moliyaviy piramida bilan “Bitkoin” o‘rtasida bir nechta asosiy farq bor», deydi. Shveysariya Federal kengashining 2014-yilgi hisobotida «Bitkoin» moliyaviy piramidami, degan takroriy savolga javoban, tizim odatdagi foyda va’dalarini bermasligi sababli «Bitkoin» piramida emas degan xulosa chiqarilgan.

«Bitkoin» tizimining o‘zi moliyaviy piramidami degan savolni bitkoin va boshqa kriptovalyutalardan moliyaviy piramidalarni yaratish va yuritish uchun foydalanilgan holatlardan ajratish kerak. Bunga Sergey Mavrodi tashkil etgan «MMM Global» misol bo‘la oladi.

Valyuta sifatida tan olinmasligi

«Rossiya ovozi» radiosiga bergan intervyusida moliyaviy ekspert va amerikalik tadbirkor Karl Denninger[ingl.] bitkoin hech qachon valyuta bo‘lmaganini aytdi, chunki buning uchun ikki shart bajarilishi kerak.

Birinchidan, u ayirboshlash vositasi bo‘lishi kerak, shunda siz va men turli tovarlar va xizmatlar bilan operatsiyalarni amalga oshira olamiz. Buning uchun u keng tan olinishi zarur. Ikkinchidan, u qiymatni barqaror saqlash vositasi bo‘lishi kerak. Ya’ni men iqtisodiy faoliyatim bilan yaratgan muayyan qiymatni shu valyutada saqlab, ma’lum vaqt o‘tgach qaytarib ola bilishim lozim.

— Karl Denninger. Bitkoin valyuta emas

Uorren Baffett bitkoinni uzoq muddat xizmat qiladigan ayirboshlash vositasi deb hisoblamaydi.

Bu valyuta emas. Agar u [bitkoin] yaqin 10–20 yil ichida yo‘qolib ketsa, hayron bo‘lmayman.

— Uorren Baffett. Agar bugun aksiyalar tushsa, ularni sotib olaman. Bitkoin esa valyuta emas

Xavflar

Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki rossiyaliklarni bitkoinlardan foydalanishdan ogohlantiradi: «“Virtual valyutalar” hech qanday ta’minotga hamda ular bo‘yicha qonuniy javobgar subyektlarga ega emas. Ular bilan operatsiyalar spekulyativ xarakterga ega, “virtual birjalar” deb ataladigan joylarda bajariladi va qiymatni yo‘qotish xavfi yuqori».

29-sentabr 2017-yilda moliya vaziri Anton Siluanov rossiyaliklarning moliyaviy savodxonligini oshirish strategiyasiga kriptovalyutalar mavzusini kiritish zarurligini aytdi:

Hozir biz bunday vositalarga investitsiya qilish bo‘yicha tavsiyalardan ko‘ra ko‘proq xavflarni ko‘ryapmiz. Shu sababli tartibga solinmagan, kelajagini bashorat qilish qiyin bo‘lgan vositalarga mablag‘ kiritish oqibatlarini tushuntirish moliyaviy savodxonlikning muhim masalalaridan biri bo‘ladi.

Ekologiya

Ayrim olimlar, agar mayning murakkabligi va hisoblash quvvati o‘sishda davom etsa, 30 yildan keyin bitkoindan foydalanish global isishga sabab bo‘lib, haroratni Selsiy bo‘yicha 2 darajaga oshirishi mumkinligini bashorat qilgan.

2021-yilda butun dunyoda bitkoin mayningi uchun elektr energiyasi sarfi yiliga 121,36 teravatt-soat deb baholangan. Bu Argentina.

kabi mamlakatning yillik iste’molidan ko‘p. 2021-yil bahoridan Xitoyning turli provinsiyalarida elektr tarmoqlaridagi ortiqcha yuklama tufayli uzilishlarni oldini olish maqsadida markazlashgan mayningni taqiqlash boshlandi. 2021-yil iyul o‘rtalariga kelib, Xitoydagi mayning kompaniyalarining 90 % i ishlashni to‘xtatdi. Natijada bitkoin mayningi murakkabligi 45 % ga pasaydi (2021-yil mayiga nisbatan).

Adabiyotlar

Havolalar