Berlin haqida

Germaniya poytaxti
Berlin
nem. Berlin
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Shahar markazi va Berlin teleminorasi, Brandenburg darvozasi, sobor, Sharlottenburg, Muzeylar oroli, Potsdam maydoni va Reyxstag
52°31′00″ sh. k. 13°23′00″ shq. u.HGYaO
Mamlakat  Germaniya
Maqomi Federal yer
Federal yer Berlin
Ichki ma’muriy bo‘linishi 12 ta okrug, 97 ta tuman
Hukmron burgomistr Kay Vegner
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1237
Ilk bor tilga olingan 1244
Germaniya poytaxti — 1871-yildan
Germaniya federal yeri — 3-oktabr 1990-yildan
Maydoni 891,3 km²
Dengiz sathidan balandligi 34 ± 1 m
Iqlim turi mo‘tadil
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↘3 700 577 kishi (2025)
Zichligi 4088 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 6 177 535 kishi
Milliy tarkibi nemislar — 71,3 %,
chet elliklar — 28,7 % (2023)
Diniy tarkibi ateistlar, yevangelist xristianlar, katoliklar, musulmonlar
Aholi nomi berlinliklar, berlinlik erkak, berlinlik ayol
Rasmiy til nemis tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +49 30
Pochta indeksi 10115–14199
Avtomobil kodi B
Boshqa ma’lumotlar
Mukofotlari Премия принца Астурийского Asturiya shahzodasi mukofoti (2009)
Norasmiy nomlari Shprey bo‘yidagi Afina, Texno poytaxti, Ozodlik shahri
berlin.de (nem.)
Берлин на карте
Берлин
Berlin
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Berlin (nem. Berlin [bɛɐ̯ˈliːn], talaffuzifayl haqida) — poytaxt va eng yirik shahar sifatida tanilgan. Bu mamlakat — Germaniya. Berlin Yevropa Ittifoqida aholi soni bo‘yicha birinchi, maydoni bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi ( Yevropa Ittifoqi). Shahar, shuningdek, Germaniya federal yerlaridan biri bo‘lib, maydoni jihatidan mamlakatda oxiridan uchinchi o‘rinda turadi . Berlin Brandenburg federal yeri bilan o‘ralgan va janubi-g‘arbda uning poytaxti Potsdam shahri bilan chegaradosh. Berlin shahar aglomeratsiyasida 5 milliondan ortiq kishi yashaydi, bu esa uni Germaniyadagi eng ko‘p aholili aglomeratsiyaga aylantiradi. Berlin — Brandenburg poytaxt mintaqasi aholisi qariyb 6 million kishini tashkil etadi va Germaniyada metropoliten hududlar orasida Reyn–Rur mintaqasidan keyin ikkinchi, Yevropa Ittifoqida esa yalpi ichki mahsulot bo‘yicha beshinchi yirik metropoliten mintaqa hisoblanadi.

Shahar Shprey (shu sababli u «Shprey bo‘yidagi Afina» deb ataladi) hamda Hafel daryolari bo‘yida, Brandenburg federal yeri markazida joylashgan (Berlin 1920-yildan buyon bu federal yer tarkibiga kirmaydi).

Taxminan 1200-yilda hozirgi Berlin hududida ikkita savdo manzilgohi — Kyolln va Berlin mavjud edi. Ularning qachon shahar huquqini olgani aniq emas. Shahar huquqi Kyolln uchun ilk bor 1237-yilda, Berlin uchun esa 1244-yilda tilga olingan. 1307-yilda bu shaharlar birlashib, umumiy shahar boshqaruvini tuzdi. 1400-yilda birlashgan Berlin aholisi 8000 kishini tashkil etgan. Tarixiy «Kyolln» nomi Berlinning Noykyolln tumani nomida ham saqlangan.

Berlin Brandenburg markgrafligi/kurfyurstligi (1417-yildan), Prussiyaning ( Brandenburg kurfyurstligi Prussiya gersogligi bilan birlashganidan keyin) poytaxti bo‘lgan va Germaniya imperiyasi tashkil etilgach, uning poytaxtiga aylangan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Yalta konferensiyasi qarorlariga muvofiq, Germaniyaning sovet okkupatsiya zonasida joylashgan Berlin g‘olib to‘rt davlat tomonidan okkupatsiya sektorlariga bo‘lindi. Keyinchalik ittifoqchilarning uchta okkupatsiya sektori G‘arbiy Berlinga aylantirildi. Bu shahar alohida (ammo GFR bilan chambarchas bog‘liq) davlat tuzilmasi maqomiga ega bo‘ldi. Berlin sektorlari o‘rtasida harakatlanish uzoq vaqt nisbatan erkin bo‘lgan. G‘arbiy sektorlarga aholi ketishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida GDR hukumati Berlin devorini qurishga qaror qildi. 13-avgust 1961-yildan G‘arbiy Berlinni o‘rab turgan ushbu devor sovuq urushning asosiy timsollaridan biriga aylandi va faqat 1989-yilda buzib tashlandi. Germaniya birlashganidan keyin, 1990-yilda qayta birlashgan Berlin mamlakat poytaxtiga aylandi. Bundestagning 20-iyun 1991-yildagi qaroriga binoan, 1999-yilda GFR parlamenti va hukumati ham Berlinga ko‘chirildi.

Bugungi kunda Berlin jahon miqyosidagi madaniyat va turizm markazi, shuningdek, Yevropaning yirik transport tugunidir.

Etimologiyasi

Berlin nomi slavyan tillariga borib taqaladi va qadimgi polab tilidagi «birlin», «berlin» so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, «botqoqli joy» ma’nosini anglatadi: «birl-», «berl-» o‘zagi (botqoq, balchiq) ma’nosini bildiradi; unga joyni bildiruvchi qo‘shimcha qo‘shilgan: «-in». O‘xshash hind-yevropa o‘zagi — «wern-»/werl («botqoqli hudud» degan ma’noda) ko‘plab Yevropa shaharlari nomlarining kelib chiqishiga asos bo‘lgan.

Shahar nomining artikl bilan (der Berlin) hujjatlarda qayd etilgani aholi bu nomni (tabiiy hudud nomini) qabul qilganini ko‘rsatadi. Toponimlar orasida slavyan tilidan kelib chiqqan va «-in» bilan tugaydigan boshqa nomlar ham bor: Shverin, Shtettin (Shchetsin), Oytin, Templin, Kyustrin va boshqalar. Berlin nomida ham urg‘u oxirgi bo‘g‘inga tushadi.

Xalq etimologiyasiga asoslangan talqinga ko‘ra (masalan, tadqiqotchi Teodor Tsell (nem. Theodor Zell) fikricha), shahar nomi nemis tilidagi «ayiq» (nem. Bär) so‘zidan kelib chiqqan. Kamida 1280-yildan beri ayiq Berlin timsoli hisoblanadi. Ammo shahar nomi uning taxminiy asoschisi Albrext Ayiq yoki Berlin gerbidagi hayvon bilan bog‘liq emas. So‘zlashuvchi gerb shahar nomini nemischa talqinda obrazli ifodalashga urinish natijasidir. Shunday ekan, gerb shahar nomidan kelib chiqqan, aksincha emas.

Tabiiy-geografik xususiyatlari

Geografiyasi

Berlin Germaniyaning sharqida, 70 kilometr masofada, Polsha chegarasi yaqinida joylashgan. Berlinning tarixiy markazi Shprey daryosi qayiridagi pasttekislikda, morena tepaliklari (do‘ngliklar) deb ataluvchi ikki balandlik — Barnim va Teltov oralig‘ida joylashgan. Zamonaviy shaharning katta qismi ham shu balandliklarda joylashgan: Raynikkendorf, Pankov, Lixtenberg, Martsan-Xellersdorf ma’muriy okruglarining ayrim hududlari Barnimda, Sharlottenburg-Vilmersdorf, Shteglits-Tselendorf, Tempelxof-Shyoneberg va Noykyolln okruglari esa Teltov balandligida joylashgan.

Iqlimi

Shahar mo‘tadil iqlim mintaqasida joylashgan. O‘rtacha yillik harorat +9,9 °C. Eng iliq oylar — iyun, iyul va avgust bo‘lib, ularda o‘rtacha sutkalik harorat +18,8 °C ni tashkil etadi. Eng sovuq oylar — dekabr, yanvar va fevral, bu davrda o‘rtacha sutkalik harorat +1,3 °C bo‘ladi. Shaharda qishki harorat yaqin atrofdagi hududlarga nisbatan o‘rtacha 2—3 daraja yuqoriroq.

Berlin iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal harorat, °C 15,5 18,7 24,8 31,3 35,5 35,9 38,1 37,2 34,2 28,1 20,5 16 38,1
O‘rtacha maksimal harorat, °C 3,2 4,5 8,7 14,3 19,5 22 24,8 24,2 19,4 13,8 7,5 3,7 13,8
O‘rtacha harorat, °C 0,7 1,5 4,9 9,6 14,6 17,3 19,8 19,2 14,9 10 4,9 1,6 9,9
O‘rtacha minimal harorat, °C −1,8 −1,3 1,5 4,8 9,5 12,5 14,9 14,5 10,9 6,7 2,5 −0,7 6,2
Mutlaq minimal harorat, °C −23,1 −26 −16,5 −8,1 −4 1,5 6,1 3,5 −1,5 −9,7 −16 −20,5 −26
Yog‘in miqdori, mm 48 38 43 33 56 60 60 59 47 38 45 50 577

Tarixi

1200—1600-yillar

Berlin va Kyollnning XVII asr o‘rtalaridagi xaritasi

1237-yil Berlinning rasman tashkil topgan sanasi hisoblanadi. Shahar Berlin — Kyolln juft shahar manzilgohidan vujudga kelgan. Kyolln Shpreyinzel orolida, Berlin esa uning ro‘parasida, sharqiy qirg‘oqda joylashgan. Kyolln hujjatlarda ilk bor 1237-yilda (28.10), Berlin esa 1244-yilda (26.01) qayd etilgan. 1307-yilda har ikkala shahar birlashgan va ular uchun umumiy bino — ratusha qurilgan.

1415-yilda kurfyurst Fridrix I Brandenburg markgrafligiga asos solgan va uni 1440-yilgacha boshqargan. Shundan boshlab Gogensollernlar sulolasi vakillari Berlinda 1918-yilgacha hukmronlik qilgan: dastlab markgraflar va Brandenburg kurfyurstlari, 1701-yildan Prussiya qirollari, nihoyat, Germaniya imperatorlari (kayzerlar) sifatida. Shaharliklar hokimiyat almashinuvini har doim ham xushlamagan. Masalan, 1448-yilda kurfyurst Fridrix II Temir tomonidan qal’a qurilishiga qarshi shahar noroziliklari qayd etilgan. Biroq bu norozilik natija bermagan, shahar aholisi esa ko‘plab iqtisodiy va siyosiy erkinliklardan mahrum bo‘lgan. 1451-yilda Berlin Brandenburg markgraflari va kurfyurstlarining qarorgoh shahri deb e’lon qilingan va erkin savdo shahri maqomini yo‘qotgan.

O‘ttiz yillik urush (1618—1648-yillar) shaharga qattiq zarar yetkazgan: uylarning uchdan bir qismi vayron bo‘lgan, aholining yarmi yo‘qotilgan. Fridrix Vilgelm, Brandenburgning Buyuk kurfyursti nomi bilan tanilgan hukmdor, 1640-yilda otasidan hokimiyatni qabul qilgan. U muhojirlikni rag‘batlantirish va diniy bag‘rikenglik siyosatini yuritgan. Hukmronligining ikkinchi yilidayoq shahar atrofidagi yangi manzilgohlarga asos soldi: Fridrixsverder, Doroteenshtadt va Fridrixshtadt.

1600—1900-yillar

1671-yilda Fridrix Vilgelm 500 ta yahudiy oilasiga boshpana berdi. Ular Avstriyadan kelgan. Potsdam edikti asosida 1685-yilda Brandenburgga fransuz gugenotlari taklif etilgan. Bu taklifni 15 000 dan ortiq fransuz qabul qilgan, ularning 6000 nafari Berlinda joylashgan. 1700-yilga kelib Berlin aholisining 20 foizi fransuzlardan iborat bo‘lgan va Fransiyaning madaniy ta’siri sezilarli kuchaygan. Shuningdek, shaharda Bogemiya, Polsha va Zalsburgdan kelgan ko‘plab muhojirlar ham yashagan.

Qirollik saroyi Berlinda (1950-yilda buzilgan, 2020-yilda qayta tiklangan)

1701-yilda Fridrix I ning toj kiyishi ( Kyonigsbergda) natijasida Berlin Prussiya qirolligi poytaxtiga aylangan.

1709-yilda Berlin, Kyolln, Fridrixsverder, Doroteenshtadt va Fridrixshtadt shaharlari birlashtirilgan. Aslida esa bu shahar atrofi hududlari ancha avvaldan Berlinning qismlari hisoblanardi.

9-oktabr 1760-yilda Yetti yillik urush (1756—1763-yillar) davomida Berlin taslim bo‘ldi . Shaharga hujum qilgan jami 35000 kishilik rus-avstriya qo‘shinlariga saksoniyalik graf Gottlob Genrix fon Totleben, general graf Z. G. Chernishev hamda avstriyalik general Lassi boshchilik qilgan. Shaharni himoya qilgan 14000 askardan 4500 nafari asir olingan. Asirlardan tashqari, 143 ta to‘p, 18 000 ta miltiq va to‘pponcha hamda 500 000 taler miqdoridagi kontributsiya o‘lja sifatida olingan. Uni taqsimlashdagi kelishmovchiliklar ittifoqchilar o‘rtasida to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan. Shahar, ayniqsa avstriyaliklar va saksoniyaliklar tomonidan talon-toroj qilinib, yondirilgan. Berlin hokimiyati rus generaliga topshirgan shaharning ramziy kalitlari hozir Qozon soborida Sankt-Peterburgda saqlanadi. To‘rt kundan so‘ng Prussiya asosiy armiyasi Berlinga yaqinlashayotgani haqida xabar olingach, rus-avstriya qo‘shinlari shaharni tark etgan. Berlin magistrati hisobiga ko‘ra, ularning shaharda bo‘lishidan yetgan umumiy zarar qariyb 2 mln talerni tashkil qilgan.

14-oktabr 1806-yilda Yena va Auyershtedt yaqinida Napoleon qo‘shinlari bilan bo‘lgan jangda Prussiya qaqshatqich mag‘lubiyatga uchragan. Bu holat mamlakatning keyingi taraqqiyoti uchun hal qiluvchi islohotlarga turtki berib, iqtisodiyot va ta’lim tizimiga kuchli rag‘bat bag‘ishlagan. 1806-yil noyabrida Napoleon Bonapart boshchiligidagi fransuz qo‘shinlari Berlinga kirgan. 21(9)-noyabr 1806-yilda Berlinda Napoleon Angliyaga qarshi kontinental blokadani e’lon qilgan. 1813-yil fevralida generallar M. S. Vorontsov, F. Vintsingerode va A. I. Chernishev boshchiligidagi rus qo‘shinlari Napoleon armiyasi qoldiqlarini ta’qib etib, Berlinni ikkinchi marta egallagan.

1871-yilda Berlin yangi tashkil topgan Germaniya imperiyasining poytaxti deb e’lon qilingan.

1900-yildan hozirgacha

Birinchi jahon urushi tugagach, Noyabr inqilobi natijasida 1919-yilda Germaniyada Veymar respublikasi deb atalgan davlat e’lon qilingan. Biroq rasmiy jihatdan davlat monarxiya davridagidek «Germaniya reyxi» (nem. Deutsches Reich) deb atalishda davom etgan.

Kolumbus-xaus Potsdam maydonida , Berlin (1945-yil)
Berlinning okkupatsiya zonalari (1945—1990)

1933-yilda, natsional-sotsialistlar hokimiyatga kelganidan keyin, Berlin Germaniyaning poytaxti bo‘lib qolgan.

Ikkinchi jahon urushi davrida ko‘plab bombardimonlar va 1945-yildagi ko‘cha janglari natijasida Berlinning katta qismi vayron bo‘lgan (qarang: «Berlinga hujum (25-aprel — 2-may 1945-yil)» maqolasi). Shahar Qizil armiya tomonidan egallangach va Germaniya to‘liq, so‘zsiz taslim bo‘lgach , Berlin ham butun Germaniya singari to‘rtta okkupatsiya sektoriga bo‘lingan. G‘arbiy ittifoqchilar (AQSH, Buyuk Britaniya) sektorlari shaharning g‘arbiy qismida, Sovet Ittifoqi sektori esa sharqiy qismda tashkil etilgan. 26-iyul 1945-yilda to‘rtinchi — fransuz sektori tashkil topgan.

G‘arbiy ittifoqchilar va Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi qarama-qarshilik 1948—1949-yillarda G‘arbiy Berlinning iqtisodiy blokadasiga olib keldi. Uni yengib o‘tish uchun G‘arbiy ittifoqchilar shaharni ta’minlaydigan havo ko‘prigini tashkil etdi. Bu qarama-qarshilik oqibatida 1949-yilda bosib olingan hududlarda ikki nemis davlati tashkil topdi: avval GFR g‘arbiy zonada, undan keyin GDR sharqiy zonada.

1953-yilda Sharqiy Berlinda ishchilarning iqtisodiy va siyosiy talablar bilan chiqqan ommaviy hukumatga qarshi namoyishi bo‘lib o‘tdi. U GDR rahbariyatining iltimosiga ko‘ra sovet qo‘shinlari yordamida bostirildi. Natijada qo‘zg‘olonning 34 ishtirokchisi va GDR xavfsizlik organlarining 5 xodimi halok bo‘ldi.

G‘arbiy Berlin yuqori turmush darajasi, ijtimoiy himoya va demokratik erkinliklarga ega «G‘arb vitrinasiga» aylandi.

Berlin devori. G‘arbiy Berlin tomonidan ko‘rinishi

GFR «muvaqqat poytaxt» sifatida Bonn shahrini tanlagan bo‘lsa, GDR o‘z poytaxtini Sharqiy Berlinda joylashtirgan. Berlin hududida sovet bloki va G‘arb o‘rtasidagi ziddiyatlarning kuchayishi, shuningdek, Sharqiy Berlindan aholining katta miqdorda chiqib ketishi (faqat 1961-yil iyulida shaharni 30000 kishi tark etgan) 1961-yilda Berlin devori qurilishiga olib kelgan. Devor sotsialistik GDR tomonidan barpo etilgan. Qurilish vaqtida 85 nafar harbiy va xavfsizlik xodimi, shuningdek, 400 nafar oddiy fuqaro G‘arbiy Berlinga qochib o‘tgan. Shundan so‘ng G‘arbiy Berlin va Sharqiy Berlin o‘rtasida fuqarolar faqat chegaradagi nazorat-o‘tkazish punktlaridan o‘tishi mumkin edi.

1971-yilda G‘arbiy Berlin bo‘yicha to‘rt tomonlama bitim imzolandi. Bu bitim bo‘lingan shaharning huquqiy maqomini tartibga soldi.

tartibga solgan. Xans Modrov, federal kansler Gelmut Kol, hukmron burgomistr G‘arbiy Berlin Valter Momper Brandenburg darvozasining tantanali ochilishida, Berlin, 1989-yil

1949-yildan keyin, shahar g‘arbiy va sharqiy qismlarga bo‘linishining dastlabki davrida, shahar hududini qurishga oid barcha mintaqaviy loyihalarning muhim xususiyati shuki, me’morlar (G‘arbda ham, Sharqda ham) ushbu siyosiy voqelikni deyarli butunlay e’tiborsiz qoldirganlar. Shu davrda shahar hududining qo‘shni qismlari yagona g‘oyaga asoslangan me’moriy loyihalar uchun bir butun maydon sifatida ko‘rilgan. Masalan, 1965—1978-yillarda bir necha marta ishlab chiqilgan «G‘arbiy Berlin hududidan foydalanish rejasi» demografik taxminlar va transport infratuzilmasini rivojlantirishga oid takliflarda butun Katta Berlin hududini qamrab olgan. Faqat 1984-yilda tayyorlangan ushbu rejaning yangi tahririda loyiha yechimlari shaharning g‘arbiy qismini rivojlantirish muammolariga qat’iy yo‘naltirildi va sharqiy qism yoki butun shahar hududini rivojlantirish masalalariga deyarli tegilmadi.

Berlin devori faqat 1989-yilda GDR aholisi bosimi ostida qulagan. Bunga Sovet Ittifoqining GDR ichki ishlariga aralashishdan voz kechgani imkon bergan. 3-oktabr 1990-yilda GDR Germaniya Federativ Respublikasining huquqiy hududiga qo‘shildi. Bunga asos bo‘lgan hujjat — «GFR Asosiy qonuni». Germaniya yagona davlatga aylandi. 1991-yilda Bundestag kelgusida Berlinga ko‘chish haqida qaror qabul qildi va shu bilan birlashgan Germaniya poytaxti qayerda bo‘lishi haqidagi munozaraga yakun yasadi. 1-sentabr 1999-yilda Germaniya hukumati va parlamenti Berlinda ish boshladi. Shaharda elchixonalar 147 davlat tomonidan ochilgan.

Davlat boshqaruvi

Qizil ratusha

Qonun chiqaruvchi organ — Berlin deputatlar palatasi bo‘lib, 149 nafar deputatdan iborat; ular 5 yilga saylanadi. 2016-yilgi saylovlarda GSDP 21,6 % ovoz olgan, XDI — 17,6 %, So‘llar — 15,6 %, Yashillar — 15,2 %, Germaniya uchun alternativa — 14,2 %, Erkin demokratik partiya — 6,7 %.

Ijro etuvchi organ — Berlin senati bo‘lib, hukmron burgomistr va senatorlardan tashkil topadi (Senatoren).

Konstitutsiyaviy nazorat organi — Berlin federal yerining Konstitutsiyaviy sudi (Verfassungsgerichtshof des Landes Berlin), oliy sud instansiyasi esa Sud palatasi (Kammergericht).

).

Ma’muriy bo‘linishi

Berlin shahri 16 ta federal yerdan biri bo‘lib, GFR tarkibiga kiradi va ma’muriy jihatdan 12 ta okrugga (nem. Bezirk) va ularning tarkibidagi 97 ta tumanga (nem. Ortsteil) bo‘linadi.

Shahar okruglarining vakillik organlari — okrug vakillari yig‘inlari (Bezirksverordnetenversammlung) bo‘lib, ular aholi tomonidan saylanadigan okrug vakillaridan (Bezirksverordneter) iborat. Ular o‘z tarkibidan okrug vakillari raisini (Bezirksverordnetenvorsteher), uning o‘rinbosarini (Stellvertreter der Bezirksverordnetenvorsteher), hisobchilarni (Beisitzer) saylaydi; ular birgalikda okrug vakillari yig‘ini boshqaruvini (Vorstand der Bezirksverordnetenversammlung) tashkil etadi. Okrug vakillari yig‘inlari o‘z tarkibidan qo‘mitalarni, jumladan bosh qo‘mitani (Hauptausschuss) va oqsoqollar kengashini (Ältestenrat) ham saylaydi. Shahar okruglarining ijro organlari — okrug ma’muriyatlari (Bezirksamt) bo‘lib, okrug burgomistri (Bezirksbürgermeister) va okrug shahar maslahatchilaridan (Bezirksstadtrat) iborat. Ular okrug vakillari yig‘inlari tomonidan saylanadi.

Statistik maqsadlarda Berlin tumanlariga to‘rt xonali identifikatsiya raqamlari berilgan. Ularning dastlabki ikki raqami okrugni bildiradi.

Tumanlardan tashqari, Berlin «statistik hududlar»ga ( ( Statistisches Gebiet) bo‘lingan. Ular uch xonali raqamlar bilan belgilanadi va taxminan turarjoy mavzelariga mos keladi. Bunday hududga misol sifatida Bavariya mavzesini[nem.] Shyoneberg tumanidagi hududni keltirish mumkin, u yerda ko‘pchilik ko‘chalarga Bavariya shaharlari nomlari berilgan. Statistik hududlar tuman chegaralariga mos kelmasligi mumkin. Masalan, Rudov statistik hududi ikki tuman — Rudov va Gropiusshtadt.

hududida joylashgan. Aholisi

Aholi soni
125013071400145015761600163116401648
1200↗7000↗8500↘7000↗12 000↘9000↘8100↘7500↘6000
168016851688175017751800180118251852
↗10 000↗17 000↗19 000 ↗113 289↗136 137↗172 132↗172 988↗219 968↗401 972
190019101920193019401950196019701980
↗1 888 848↗2 071 257↗3 879 409↗4 332 834↘4 330 810↘3 336 026↘3 274 016↘3 208 719↘3 048 759
199020002011201220142015201620172017
↗3 433 695↘3 382 169↘3 326 002↗3 375 222↗3 469 849↗3 490 105↗3 574 830↗3 611 222↗3 613 495
201820192021202120222022202320242025
↗3 644 826→3 644 826↗3 664 088↗3 677 472→3 677 472↗3 755 251↗3 782 202↘3 685 265↗3 913 644
2025
↘3 700 577

Berlin metropoliyasida 3 980 837 kishi (1-avgust 2017-yil holatiga) 891,85 km² maydonda yashaydi. Shahardagi aholi zichligi har kvadrat kilometrga 4463 kishini tashkil etadi. Berlinliklarning o‘rtacha yoshi 41,7 yosh. Berlinda qariyb 477 900 nafar xorijiy fuqaro 185 davlatdan kelib yashaydi. Demak, chet elliklar Berlin aholisining 14 % ini tashkil etadi. Ular orasida 36 000 nafar Polsha va qariyb 119 000 nafar Turkiya fuqarosi bor. Yevropada Turkiyadan keyin etnik turklar eng ko‘p yashaydigan shahar — Berlin. Shaharning ayrim hududlari etnik jihatdan muayyan guruhlar ustun bo‘lgan mavzelarga aylangan. Masalan, Kroytsberg tumanining 160 minglik aholisining deyarli uchdan birini immigrantlar, turkiyalik mehnat muhojirlari va ularning farzandlari tashkil etadi. Turkiyadan kelgan xorijliklarning 60 % dan ortig‘i Germaniya fuqaroligini olgan va ularning soni 119 000 kishidan ancha ko‘p. Martsan va Xellersdorf tumanlarida rusiyzabon aholi ulushi qariyb 30 % bo‘lib, bular asosan ko‘p qavatli ijtimoiy uy-joy hududlaridir.

Aholi (yosh tarkibi)

SSSRdan ko‘chib kelgan ilk muhojirlar to‘lqini vakillari Sharlottenburg, Vilmersdorf (eski G‘arbiy Berlin tumanlari)da, Kurfyurstendamm bosh ko‘chasi atrofida yashaydi. Yozuvchilar, rassomlar, dizaynerlar, haykaltaroshlar va ijodiy ziyolilar asosan Mitte va Prenslauer-Berg tumanlarida yashaydi. Shpandau — Berlinning sanoat tumani bo‘lib, bu yerda Siemens, Osram va BMW zavodlari bor. Eng qimmat tuman — Grunevald — shahar ichidagi xususiy uylar hududi bo‘lib, G‘arbiy Berlinning markaziy Kudamm ko‘chasiga tutashgan (Kurfyurstendamm).

Ayollar soni erkaklardan biroz ko‘proq. Berlinliklarning 50 % dan ortig‘i oilasiz yashaydi. Ijara va kommunal xizmatlar xarajatini kamaytirish uchun birga yashash mutlaqo odatiy hisoblanadi. Birga yashamasdan turmush qurish holatlari ham keng tarqalgan.

Nafaqaxo‘rlarga ham sug‘urta asosida tijorat tashkilotlari uylarida yoki qariyalar uylarida (Altersheim) xizmat ko‘rsatadi.

Din

Statistika idorasi ma’lumotlariga ko‘ra, Berlin aholisining qariyb 60 % i hech bir diniy jamoaga a’zo emas, 22 % i yevangelist xristianlar, 9 % — katoliklar va 6 % i esa islom diniga e’tiqod qiladi (2010). Berlinda 4 ta pravoslav jamoasi mavjud, ularning eng qadimgisi deyarli bir asrlik tarixga ega.

Dindorlarning aksariyati lyuteranlar bo‘lib, eng yirik lyuteran diniy birlashmasi — Berlin–Brandenburg–Sileziya Yuqori Lujitsasi yevangelist cherkovi (Evangelische Kirche Berlin-Brandenburg-schlesische Oberlausitz).

Iqtisodiyot

IFA

Berlin nafaqat Germaniyaning, balki butun YI ning ham yirik iqtisodiy markazidir. Bu yerda, asosan, radioelektronika sanoati, mashinasozlik, transport vositalari ishlab chiqarish rivojlangan. Shahar savdo-sotiq, xalqaro savdo yarmarkalari va ko‘rgazmalar o‘tkaziladigan muhim markazdir.

2023-yilda Berlinning yalpi ichki mahsuloti €193,2 mlrd ni tashkil etdi. Yevropa Ittifoqida aholi jon boshiga hududiy YAIMni ( xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha) taqqoslaganda, 2016-yilda Berlin indeksi 118, Brandenburg indeksi 89, umuman Germaniya indeksi esa 124 edi. Berlinda ishsizlik darajasi ancha yuqori — 9,7 % (2024), mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 6,0 % edi. Aholining qariyb 17 % i Ijtimoiy kodeks doirasida yordam oladi.

Berlindagi kompaniyalarning qariyb 80 % i xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat yuritadi. Nemis kompaniyalari orasida 30 tasi DAX indeksiga kiradi. Shulardan Siemens ning bosh qarorgohi Berlinda joylashgan (ikkinchi bosh qarorgohi Myunxenda). Shaharda Berlin fond birjasi faoliyat yuritadi.

Infratuzilma

Berlin bosh vokzali
Platz der Luftbrücke bekati, Berlin metropoliteni
Berlin tramvayi

Berlin — yirik transport tuguni bo‘lib, kanallar tarmog‘i shaharni Elba va Oder daryolari bilan bog‘laydi. Berlin transport infratuzilmasi murakkab va xilma-xildir. Shaharda 5334 kilometr avtomobil yo‘li, jumladan 66 kilometr magistral yo‘l va 2100 ta ko‘prik mavjud. 2004-yilda 1,428 mln avtomobil, shu jumladan 6800 ta taksi ro‘yxatga olingan. Mahalliy jamoat transportiga BVG va Deutsche Bahn kompaniyalari xizmat ko‘rsatadi. Tarmoq 1626 kilometr avtobus yo‘nalishi, 187 kilometr tramvay liniyasi, 150 kilometr metropoliten liniyasi hamda 328 kilometr shahar temir yo‘lini o‘z ichiga oladi. 2006-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionati munosabati bilan yangi temir yo‘l vokzali ochilgan.

2020-yil oktabrdan Berlinning yangi aeroporti — Berlin–Brandenburg (BER) shahar chegarasidan tashqarida, Brandenburg federal yerida xizmat ko‘rsatmoqda. Bungacha ishlagan Shyonefeld aeroporti BER aeroportining 5-terminali deb qayta nomlangan. Tegel aeroporti esa Berlinning shu nomli tumanida joylashgan bo‘lib, 2020-yil oktabrda yopilgan. Mavjud rejalarga ko‘ra, uning hududida qurilish ishlari olib borilishi kerak. Tegel aeroporti 1948-yilda qurilgan va 1988-yildan Otto Liliental nomi bilan atalgan. Aeroport operatori «Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH» (BFG) bo‘lgan. Shyonefeld aeroporti 1946-yilda Germaniyadagi Sovet harbiy ma’muriyatining katta yordami bilan qurilgan va Sharqiy Berlin hamda butun GDRning asosiy aeroporti bo‘lgan. Shu sababli Aeroflot Berlin yo‘nalishidagi parvozlarini hanuz Shyonefeldga (2020-yil oktabrdan Berlin–Brandenburg aeroportining beshinchi terminaliga), Tegelga emas, amalga oshirib kelgan. 31-oktabr 2008-yilgacha Berlinda Tempelxof aeroporti ham faoliyat yuritgan. Undan so‘nggi reys Mangeymga aeroportdan 31-oktabr 2008-yilda uchgan. Sobiq Tempelxof aeroporti hududi 2008-yildan beri shahar bog‘i sifatida ishlatiladi.

Berlin metropoliteni (nem. U-Bahn Berlin) shaharning muhim transport tizimidir. Germaniyadagi eng qadimgi Berlin metrosi 1902-yilda ochilgan. Uning loyihalanishida Verner fon Simens faol ishtirok etgan. Hozir Berlin metropolitenining 9 ta asosiy liniyasi bo‘lib, ularning umumiy uzunligi 151,7 km, bekatlari soni 173 ta. Eng uzun liniya — U7, uning uzunligi 32 km. Bu Germaniyadagi to‘liq yer ostidan o‘tuvchi eng uzun liniyadir. U4 esa eng qisqa liniya bo‘lib, uzunligi atigi 3 km. Tig‘iz paytlarda poyezdlar uch-to‘rt daqiqada, boshqa paytlarda har 5 yoki 10 daqiqada qatnaydi. 2003-yildan boshlab juma va shanba, shuningdek shanba va yakshanba oralig‘idagi tunlarda U4 dan tashqari barcha yo‘nalishlarda 15 daqiqalik oraliq bilan tungi qatnovlar joriy etilgan. Haftaning qolgan kunlari metro yo‘nalishlari bo‘ylab har 15 daqiqada tungi avtobuslar yuradi. Yo‘llarning qariyb 80 % i yer ostida joylashgan.

Berlin shahar elektr poyezdi (nem. S-Bahn Berlin) — Berlin va Brandenburgdagi jamoat transporti turlaridan biri. Berlin shahar elektr poyezdlari tarmog‘i 331 km uzunlikka ega va 166 ta bekatni o‘z ichiga oladi. Ko‘plab liniyalar Berlin chekkasidagi shaharlarga ham xizmat ko‘rsatadi: Potsdam, Oranienburg, Blankenfelde-Malov, Bernau, Teltov, Xennigsdorf, Erkner, Kyonigs-Vusterxauzen, Shtrausberg, Birkenverder, Xoen-Noyendorf va boshqalar. Temir yo‘l tarmog‘ining markaziy qismini uchta magistral tashkil etadi: Stadtbahn g‘arbdan sharqqa qarab o‘tadi va yer usti hamda estakada bekatlaridan iborat; Nord-Süd Bahn shimoldan janubga, asosan tunnellar orqali o‘tadi; Ringbahn halqa liniyasidir. 750 V kuchlanishli doimiy tok bilan kontakt relsidan quvvat oladigan elektr poyezdlari ishlatiladi. Ular U-Bahn keng profilli poyezdlaridan kengroq.

Berlinda tramvay liniyalari (nem. Straßenbahn Berlin) ham mavjud. Bu dunyodagi eng katta va eng qadimiy tramvay tizimlaridan biridir. Shaharning birinchi tramvay liniyasi 1865-yilda paydo bo‘lib, Brandenburg darvozasi bilan Sharlottenburg o‘rtasida qatnagan. 1967-yilda G‘arbiy Berlinda so‘nggi tramvay liniyasi yopilgan va metropolitenni rivojlantirishga ustuvorlik berilgan. Sharqiy Berlinda esa, aksincha, tramvay qatnovi jadal rivojlangan. Germaniya birlashganidan keyin sharqiy va g‘arbiy transport tizimlari bosqichma-bosqich birlashtirila boshlagan. 1994-yilda Berlin hokimiyati tramvay xo‘jaligini modernizatsiya qilishga qaror qilgan. Hozir tarmoq 293,7 kilometr rels (tungi yo‘nalishlardagi relslar uzunligi — 107,7 km), 374 ta bekat va 22 ta yo‘nalishdan (tunda — 9 ta) iborat.

Berlinda velosiped transporti juda rivojlangan. Ko‘plab yo‘llarda velosiped yo‘laklari mavjud bo‘lib, chorrahalarda ularning harakati alohida svetofor bo‘limlari orqali boshqariladi.

Ta’lim va fan

Gumboldt nomidagi Berlin universiteti

Berlinning dastlab Prussiya, keyinchalik Germaniya imperiyasi poytaxti bo‘lgani uning mamlakat ilmiy markazi sifatidagi mavqeini belgilagan. Bu sharoit G‘arbiy Berlin uchun 1945-yildan keyin yo‘qolgan. Sharqiy Berlinda esa GDR tashkil topib, shahar yangi davlat poytaxti deb e’lon qilingach, bu maqom tiklangan.

Deyarli barcha ilmiy muassasalar qayta tiklangan: Berlindagi Germaniya fanlar akademiyasi (uning haqiqiy a’zolari orasida g‘arb olimlari ham qolgan), shuningdek, to‘rtta yirik universitet: Berlin erkin universiteti (g‘arb), Gumboldt nomidagi Berlin universiteti (sharq), Berlin texnika universiteti (g‘arb), Berlin san’at universiteti (g‘arb). G‘arbiy Berlinda fanni faol davlat qo‘llab-quvvatlashi natijasida Erkin universitet ochilgan, Maks Plank jamiyati tuzilgan. Uning asosiy vazifasi fanning strategik yo‘nalishlarini ishlab chiqish va ilmiy kadrlar tayyorlashga oid tavsiyalarni amaliyotga joriy etish edi. Shuningdek, iqtisodiy tadqiqotlar, shaharshunoslik, yadroviy tadqiqotlar (Otto Gan instituti[ingl.]) va boshqa sohalar bo‘yicha qator ilmiy markazlar yaratilgan.

Bundan tashqari, Berlinda xorijlik talabalar katta jamoasi mavjud. CODE University xususiy universitetida jami talabalarning 37 % i boshqa mamlakatlardan kelganlar hisoblanadi. Mamlakat birlashganidan keyin Berlin yana Yevropaning yetakchi ilmiy markazlaridan biriga aylangan. Berlindagi talabalarning umumiy soni qariyb 200 000 kishini tashkil etadi (2023/2024).

Madaniyat

Berlinning butun dunyoga mashhur timsollari — Brandenburg darvozasi va G‘alaba ustunidir.

Bog‘lar

Markaziy Katta Tirgarten bog‘i

Shaharning g‘arbiy va janubi-sharqiy qismlarida katta o‘rmon massivlari joylashgan. Deyarli har bir ko‘cha daraxtlar bilan bezatilgan; Berlinni Germaniyaning eng ko‘kalamzor metropoliyasi deyish mumkin. Shaharda 2500 dan ortiq xiyobon, bog‘ va dam olish maskani mavjud. Ularning umumiy maydoni qariyb 5500 gektar. Bog‘lar, o‘rmonlar, daryolar, ko‘llar va kanallar shahar maydonining qariyb 30 % ini egallaydi. Shahar markazida Tirgarten bog‘i joylashgan. U Berlinning eng qadimgi va eng katta (210 gektar) bog‘i bo‘lib, 500 yildan ortiq tarixga ega. Ilgari Tirgarten shahar darvozasi oldidagi o‘rmon bo‘lagi bo‘lib, aslzodalar u yerda ot minish va ov qilish uchun foydalangan. Vaqt o‘tishi bilan shahar bog‘ atrofida kengaygan. Hozirgi kunda u Berlin hayvonot bog‘i vokzali bekatidan Brandenburg darvozasigacha cho‘zilib, hukumat binolari va parlament yaqinida joylashgan.

Botanika bog‘i (Berlin)

Sharq–G‘arb o‘qi va 17-iyun ko‘chasi kesishmasida Berlinning G‘alaba ustuni joylashgan. Uning balandligi 69 m, ustun 1864—1873-yillarda qurilgan va tepasida Viktoriya ma’budasining sakkiz metrlik haykali o‘rnatilgan. Haykalga 285 ta zinapoya orqali chiqiladi. Yuqoridan Berlin panoramasi ko‘rinadi. Tirgartendan tashqari, shahardagi yirik bog‘lardan yana biri — Treptov bog‘i. U 1876—1882-yillarda Berlinning ilk bog‘dorchilik ishlari direktori Iogann Genrix Gustav Meyer tomonidan tashkil etilgan. 1896-yilda Treptov bog‘ida hunarmandchilik ko‘rgazmasi o‘tkazilgan. Bog‘lar orasida Berlin botanika bog‘i alohida ajralib turadi. U shaharning janubi-g‘arbida joylashgan va berlinliklar orasida dam olish maskani sifatida juda mashhur.

Bundan tashqari, Berlinda ikkita hayvonot bog‘i bor: Berlin zoologiya bog‘i va Fridrixsfelde hayvonot bog‘i. 1844-yilda tashkil etilgan Berlin hayvonot bog‘i Germaniyadagi eng qadimgisidir. Uning hayvon turlari bo‘yicha kolleksiyasi eng boy bo‘lib, 14 000 ta hayvon va 1500 turni qamrab oladi. Ikkinchi hayvonot bog‘i 1954-yilda GDRda tashkil etilgan va 160 gektar maydoni bilan Yevropadagi eng katta hayvonot bog‘i hisoblanadi.

Muzeylar va kutubxonalar

Bode muzeyi

Berlinni haqiqiy muzeylar shahri deyish mumkin. Ularning tarixi Germaniya va mamlakatning ikki qismga bo‘linishi tarixi bilan chambarchas bog‘langan. Prussiya qirollarining sobiq kolleksiyasi urush davrida qisman evakuatsiya qilingan, qisman bombardimonlardan yashirilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin kolleksiyaning bir qismi Sharqda, boshqa qismi G‘arbda qolgani ma’lum bo‘lgan. Hozirgi Berlinda bir nechta muzey markazi mavjud. Ularning eng mashhuri — Muzeylar oroli — shaharning sharqiy qismida, universitet va Unter-den-Linden ko‘chasidan shimolda joylashgan majmua. Unga Bode muzeyi, Eski milliy galereya va Pergamon muzeyi kiradi. Kulturforum G‘arbda joylashgan bo‘lib, Yevropa rangtasviri va boshqa san’at asarlarining eng boy to‘plamlaridan birini saqlaydi. Boshqa muzey markazlari — Misr muzeyi va Dalem muzeylari (etnologiya muzeyi, Hindiston san’ati muzeyi va boshqalar) Dalemda joylashgan. Muzeylar orolida urushgacha bo‘lgan Berlinning madaniy boyliklari saqlangan. Muzeylar bombardimonlar davomida zarar ko‘rgan bo‘lsa-da, asosiy kolleksiyalar saqlanib qolgan. Eski milliy galereya qadimgi Rim ibodatxonasiga o‘xshash binoda joylashgan. Bu yerda turli san’at oqimlari — realizm, impressionizm, dadaizm, ekspressionizm asarlari namoyish etiladi. Zinapoyada Georg Kolbe yaratgan bronza «Raqqosa» haykali turadi. «Ko‘prik» guruhiga bag‘ishlangan zalda esa Karl Shmidt-Rottluff, Ernst Lyudvig Kirxner, Otto Myuller kabi rassomlarning asarlari namoyish etiladi. Dadaistlar zalida Xanna Xyoxning kollajlari qo‘yilgan. Berlin davlat muzeylarining yana bir o‘ziga xos jihati: har payshanba soat 16:00 dan 20:00 gacha kirish bepul.

Berlinda nemiszabon mamlakatlarning eng yirik kutubxonalari joylashgan: Berlin davlat kutubxonasi, Amerika-Gedenkbibliothek[ingl.], ikkita eng qadimgi jamoat kutubxonasi birlashishi natijasida tashkil topgan Friedrich-von-Raumer-Bibliothek[ingl.], ixtisoslashgan Berlin erkin universitetining filologiya kutubxonasi, Prussiya madaniy merosi fotoarxivi[ingl.], Konservatizm kutubxonasi , shuningdek, oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari: Ibero-Amerika instituti, Texnika va san’at universitetlari kutubxonasi[ingl.], u bir vaqtning o‘zida Berlin texnika universiteti va San’at universitetiga ham tegishli.

Teatrlar

Berlin drama teatri

Teatrlar orasida: Nemis operasi, Berlin davlat operasi, Komishe oper, Shiller nomidagi teatr, Berliner ansambl, Nemis teatri, Kurfyurstendamm teatri, Berlin drama teatri, Fridrixshtadtpalast, Xalq teatri, Metropol teatri, ko‘plab varyete va kabarelar va boshqalar bor. Berlin filarmoniya orkestri dunyoga mashhur bo‘lib, unga turli yillarda Vilgelm Furtvengler va Gerbert fon Karayan rahbarlik qilgan.

Boshqa diqqatga sazovor joylar

Katta dam olish imkoniyatlarini Vanzeye ko‘li sohilidagi, Berlin markazidan 30 daqiqalik yo‘lda joylashgan plyaj yaratadi. Berlin hududidagi eng katta o‘rmon — mashhur Grunevald. U Bismark davrida qurilgan turarjoy mavzesi va muzlik davridan qolgan ko‘llar zanjiri — Gertazeye[nem.], Kyonigsze[nem.], Dianazeye[nem.] va Xubertuzeye[nem.] bo‘ylab cho‘zilgan. Hozir u yerda qoraqayin, qayin va kashtanlar o‘sadi. Grunevald berlinliklarning sevimli dam olish maskani bo‘lib qolmoqda.

Berlinda balandligi 100 metr va undan ortiq bo‘lgan o‘ndan ziyod osmono‘par bino qurilgan.

Me’morchilik

Панорама Берлина (2021)
Berlin panoramasi (2021)
Berlin panoramasi (2021)

Shaharda o‘rta asrlarga xos qurilishning ayrim belgilari saqlanib qolgan. XVIII—XIX asrlarda muntazam shaklli maydonlar (masalan, Jandarmenmarkt), keng ko‘chalar (Unter-den-Linden), tantanavor me’moriy majmualar va barokko uslubidagi binolar barpo etilgan. XX asr boshida qurilish va o‘sish sur’ati ayniqsa jadallashgan. 1910-yilda o‘tkazilgan «Shaharsozlikning umumiy tamoyillari» ko‘rgazmasida Berlin intilgan Yevropa shahri namunasi namoyish etilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin shaharning har ikki qismida tarixiy yodgorliklar va turarjoy massivlari qayta tiklangan. Ularga sharqda Lixtenberg va Martsan, G‘arbiy Berlin shimolida esa Merkishes Firtel kabi yangi tumanlar qo‘shilgan. Berlinda qadimiy inshootlardan Avliyo Mariya cherkovi, Berlin sobori, Opera teatri, Brandenburg darvozasi, Qizil ratusha, Reyxstag (1999-yilda qayta qurilgan), Belvyu saroyi saqlanib qolgan. Braytshaydtplats maydonida urushda vayron bo‘lgan Imperator Vilgelm cherkovining xarobalari urush xotirasi sifatida saqlab, mustahkamlab qo‘yilgan. Sharqiy Berlindagi Treptov bog‘ida Sovet armiyasi askarlari uchun yodgorlik-qabriston ochilgan. Bu yerda Berlin uchun janglarda halok bo‘lgan askarlar xotirasi yodga olinadi; maqbarada Ozodkor jangchi haykali o‘rnatilgan (haykaltarosh Ye. V. Vuchetich).

Urushdan keyin qurilgan yangi inshootlar qatorida xalqaro me’morlar jamoasi barpo etgan Ganza mavzesi, Olimpiya stadioni yaqinidagi turarjoy mavzesi (me’mor Le Korbyuzye), Karl Marks allee, Radioeshittirish uyi, Davlat kengashi binosi, Kongressxalle (me’mor X. Stabbins), «Interbau», Berlin filarmoniyasi, Yangi milliy galereya (1968; me’mor L. Mis van der Roe) bor.

Qardosh shaharlar

Qardosh shaharlar

Hamkor shaharlar

Maqomdan mahrum etilganlar

Berlin va Moskva o‘rtasidagi hamkorlikni muzlatish to‘g‘risidagi rasmiy qaror 2022-yil fevralida qabul qilingan; sabab — Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi (2022-yildan)

Holati: 13-avgust 2026-yil

Astronomiyada

Berlin sharafiga (422) Berolina asteroidi 1896-yilda nemis astronomi Karl Vitt tomonidan Berlin rasadxonasida kashf etilgan.

Bundan tashqari, 23-sentabr 1846-yilda Berlin rasadxonasida astronom Iogann Gottfrid Galle Urben Leverye hisob-kitoblari asosida ilk bor kashf etilgan sayyora — Neptun bo‘lgan.

sayyorasini kuzatib aniqlagan. Adabiyotlar

Havolalar