| Poytaxti — Italiya | |||||
| Rim | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| italyancha Roma | |||||
| Yuqoridan pastga va chapdan o‘ngga: Vittoriano, Kolizey, Avliyo Anxel qal’asi, Panteon, Trevi favvorasi, Avliyo Anxel ko‘prigi | |||||
|
|||||
| 41°54′00″ shim. keng. 12°30′00″ sharq. uz.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Maqomi | Poytaxt | ||||
| Viloyat | Latsio | ||||
| Metropoliten shahar | Rim | ||||
| Kommuna | Rim | ||||
| Ichki ma’muriy bo‘linishi | 15 ta ma’muriy tuman | ||||
| Mer | Roberto Gualtyeri | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | miloddan avvalgi 753-yil | ||||
| Oldingi nomlari | Kommodiana koloniyasi (milodiy 190—192-yillar) | ||||
| Maydoni | 1287,36 km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 37 m | ||||
| Iqlim turi | O‘rta dengiz iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↘2 743 851 kishi (2026) | ||||
| Zichligi | 2142,72 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | 4,2 mln kishi | ||||
| Millatlari | italiyaliklar | ||||
| Diniy mansubligi | katoliklar | ||||
| Aholisining nomlanishi | rimlik erkak, rimlik ayol, rimliklar | ||||
| Rasmiy til | italyan tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +39 06 | ||||
| Pochta indekslari | 00100 (umumiy), 00121 - 00199 | ||||
| Avtomobil kodi | RM | ||||
| ISTAT kodi | 058091 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Homiy avliyolar | Havoriylar Pyotr va Pavel | ||||
| Kommuna kuni | 29-iyun | ||||
| Norasmiy nomi | Abadiy shahar | ||||
|
|
|||||
| comune.roma.it (italyancha) | |||||
Rim (lotincha va italyancha Roma [ˈroːma]) — Italiyaning poytaxti va eng yirik shahri (aglomeratsiya aholisi bo‘yicha Milan va Neapoldan keyin turadi). Latsio viloyati va shu nomdagi Rim hududiy birligining ma’muriy markazi; bu birlik provinsiyaga tenglashtirilgan. Shahar Tibr daryosi bo‘yida joylashgan. Rim hududining bir qismi shahar-davlat — Vatikan.
Miloddan avvalgi 753-yilda asos solingan Rim Yevropaning eng qadimiy shaharlaridan biri, qadimgi sivilizatsiyaning poytaxtidir. Hali antik davrda (milodiy III asr) Rim «Abadiy shahar» (lotincha Roma Aeterna, Urbs Aeterna) deb atalgan. Rimni ilk bor shunday ataganlardan biri rim shoiri Albiy Tibull (miloddan avvalgi I asr) bo‘lib, u bu nomni ikkinchi elegiyasida ishlatgan. Rimning «abadiyligi» haqidagi tasavvurlar qadimgi Rim sivilizatsiyasi qulaganidan keyin ham ko‘p jihatdan saqlanib qolgan va shu epitet zamonaviy tillarga ham kirib kelgan.
Rimni «yetti tepalikdagi shahar» deb ham atashadi. Dastlab manzilgohlar Palatin tepaligida joylashgan, keyinchalik qo‘shni Kapitoliy va Kvirinal tepaliklari ham o‘zlashtirilgan. Keyinroq qolgan to‘rtta tepalikda ham manzilgohlar paydo bo‘lgan (Seliy, Aventin, Eskvilin va Viminal).
Rim davlati kengayib, Rim imperiyasi tashkil topgach, «Barcha yo‘llar Rimga olib boradi» degan, hozirgacha saqlanib qolgan ibora paydo bo‘lgan. Bu ibora shahar davlatning iqtisodiy, siyosiy va harbiy markazi ekanini bildirgan.
Etimologiyasi
Geograf Y. M. Pospelov fikricha, shahar joylashgan Tibr daryosining eng qadimgi nomi — Rumo yoki Rumon — Rim nomining (italyancha Roma) kelib chiqishiga asos bo‘lgan. Daryo nomi uning qirg‘oqlarida qadimda yashagan etrusklar qabilalaridan birining nomi bilan bog‘liq deb taxmin qilinadi. Toponimik afsonaga ko‘ra, shahar nomi bo‘ri emizib katta qilgan ikki aka-ukadan biri — Romul ismidan kelib chiqqan. Bu tushunarsiz qadimgi nomning kelib chiqishini izohlashga urinishning klassik namunasidir.
Tarixi
Qadimgi Rim
Insonning Homo heidelbergensis turiga mansub, Sediya del Dyavolodan topilgan ikkinchi oyoq kafti suyagi (SdD2) va son suyagi parchasi 295—290 ming yil avvalgi davrga oid deb hisoblanadi.
Hozirgi Rim hududida dastlabki manzilgohlar shahar asos solingan deb an’anaviy hisoblanadigan sanadan (miloddan avvalgi 753-yil) ancha oldin paydo bo‘lgan. Eng qadimgi turar joy qoldiqlari va qabristonlar Tibr daryosining chap sohilidagi Palatin tepaligi va uning etagidan topilgan. Dastlab daryo yaqinidagi botqoq pasttekisliklardan yuqoriroqda joylashgan tepaliklar o‘zlashtirilgan. Kulbalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qoyatoshda o‘yib qurilgan. Shu yerda kechuvli daryo bo‘yida savdo ham olib borilgan. Miloddan avvalgi VIII—VII asrlarga kelib, bozor atrofida ham turar joylar paydo bo‘lib, bo‘lajak shaharning asosini tashkil etgan.
Podshohlik davri


Eng keng tarqalgan afsonaga ko‘ra, Romul va Rem ismli aka-uka Alba-Longa, shahrini boshqargan podshohning qizi Reya Silviya va Mars xudosidan tug‘ilgan va Tibr bo‘yida voyaga yetgan. Aka-ukalar Alba-Longa taxtiga qonuniy hukmdor — o‘z bobolari Numitorni qaytargach, koloniya tashkil etish uchun Tibrga qaytishgan. Ular o‘rtasida nizo chiqib, Romul Remni o‘ldirgan va Palatinda mustahkamlangan manzilgohga asos solgan. Miloddan avvalgi I asrda Rimga asos solingan vaqtning bir nechta sanasi hisoblab chiqilgan. Ulardan eng mashhuri — miloddan avvalgi 753-yil 21-aprel.
Romul Rimning birinchi podshohi deb hisoblanadi. An’anaga ko‘ra, Rimda jami yetti podshoh hukmronlik qilgan. Podshoh Serviy Tulliy mashhur Serviy devorini qurgan deb hisoblanadi. Devor va unga tutash Kapitoliy tepaligidagi qal’a shaharni kamida miloddan avvalgi VI asrdan himoya qilgan. Shu davrdan boshlab daryoda bandargoh paydo bo‘lgan, shaharda jamoat binolari, ziyoratgohlar va Forum shahar ma’muriy va savdo markaziga aylangan. Podshohlik davrida Rimda ilk ibodatxonalar qurilgan. Ular orasida Yupiter ibodatxonasi, Vesta ibodatxonasi va Yanus ibodatxonasi.
Tarixchi Tit Liviy, Serviy Tulliy haqida ma’lumot bergan: u birinchi aholini ro‘yxatga olishda Rimda 80 ming fuqaro borligini aniqlagan.
Respublika davridagi Rim
Uzoq vaqt shahar Serviy devori bilan chegaralangan bo‘lib, u shaharning jismoniy chegarasidan ko‘ra ko‘proq muqaddas chegarasi hisoblangan (Rim chegarasini belgilash uchun pomeriy atamasi ishlatilgan). Miloddan avvalgi V asrdan boshlab shahar hududiga Aventin tepaligi ham kirgan. Rim davlati kengayishi bilan dastlab Rimni Italiyadagi koloniyalar, keyin esa olis provinsiyalar bilan bog‘lagan yo‘llar qurilgan.
Rimning markaziy maydoni Palatin va Kvirinal tepaliklari orasidagi vodiyda joylashgan Forum bo‘lgan. Shu yerdan muhim ko‘chalar, jumladan via sacra — Rimning bosh ziyoratgohi bo‘lgan Kapitoliy Yupiteri ibodatxonasiga ko‘tariladigan ko‘cha boshlanardi. Unga parallel ravishda Palatin etagidan via nova va boshqa ko‘chalar o‘tgan. Shaharning yana bir muhim maydoni Tibr — bo‘yidagi chorva bozori — Buqalar forumi bo‘lib, u shaharning eng gavjum savdo hududida joylashgan edi. Yaqinida, lekin shahar devorlari tashqarisida sabzavot bozori joylashgan edi.
Respublika davridagi Rimda ibodatxonalarning ko‘pligi rimliklarning chuqur dindorligidan dalolat beradi. Hatto to‘liq bo‘lmagan tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra ham, shaharning har bir qismida bir nechta yirik ziyoratgoh bo‘lgan. Shaharda, shuningdek, qadimgi uchlik — Serera, Liber, Libera ibodatxonasi bo‘lib, rivoyatga ko‘ra, u miloddan avvalgi 496-yilda qurilgan.
Rim davlati kengayishi ortidan allaqachon ulkan imperiyaning poytaxtiga aylangan shaharning o‘zi ham asta-sekin o‘zgargan. Pomeriy ni Lutsiy Korneliy Sulla tomonidan kengaytirish va Gney Pompeyning yangi inshootlari Sezar va Avgust faoliyatidan oldin amalga oshirilgan. Tibr bo‘yida, Mars maydonida, Porta Kapena darvozasi ortida va Appiy yo‘li bo‘ylab paydo bo‘lgan butun boshli qishloq-shaharchalarni amalda allaqachon shaharning bir qismi bo‘lgani kabi huquqiy jihatdan ham uning tarkibiga kiritish zarur edi. Faqat shundagina markazda yashash uchun maqbul sharoit yaratish, hayotning bir qismini chekka hududlarga ko‘chirish va markazdagi jamoat binolariga ko‘proq joy ajratish mumkin bo‘lardi.
Miloddan avvalgi IV asrda Rimga gallar bostirib kirib, qadimgi devorni vayron qilgan. Yangi devor qurilgach, kengaygan shahar 4 kvadrat kilometrdan ortiq maydonni egallagan.
Miloddan avvalgi II—I asrlarda, Yunonistondagi istilolardan so‘ng Rim me’morchiligiga yunon an’analari — gumbazsimon ravoqlar, arkalar va portiklar kirib kelgan. Jamoat binolari kattaroq va amaliy jihatdan qulayroq bo‘la boshlagan. Masalan, Aventin tepaligining janubida savdo markazi qurilgan. Yunon ta’sirida ibodatxona me’morchiligining yangi turi — Rim bazilikasi vujudga kelgan. Shu davrda Mars maydonida qurilishlar olib borilgan va daryo ustidagi ilk tosh ko‘prik — Emiliy ko‘prigi.
Imperiya davridagi Rim
Gay Yuliy Sezar yangi Senat binosini qurdirdi va forumning g‘arbiy tomonida o‘z nomi bilan atalgan ulkan yangi bazilikaga asos soldi. Shuningdek, u Mars maydonida jamoat binolari uchun yangi hudud yaratish, forum yaqinidagi qadimgi shaharni Mars maydonidagi yangi shahar bilan jamoat va diniy inshootlar orqali birlashtirishni rejalashtirgan. Birinchi g‘oya ovoz berish portigi[inglizcha]ning Mars maydonida qurilishi orqali, ikkinchisi esa sun’iy maydonlar (fora) tashkil etilishi orqali amalga oshgan. Bu maydonlar, aslida, markaziy ibodatxona atrofidagi peribollar (hovlilar) edi. Ulardan birinchisi Yuliy Sezar forumi bo‘lib, unda Ajdod Venera ibodatxonasi joylashgan; Venera Yuliylar sulolasining ajdodi sanalgan. Sezarning rejalari faqat Avgust davrida to‘liq ro‘yobga chiqib, u o‘n to‘rt mavzega bo‘lingan shaharni shakllantirdi. Shu vaqtdan Rim mustahkamlangan shahar xususiyatini yo‘qota boshladi. Serviy devori ichidagi bo‘sh yerlar to‘liq qurildi va chekka mahallalar ham shahar tarkibiga kirdi.


Rimning forumida ibodatxonalar, kuriya va Yuliy bazilikasini ta’mirlash hamda qayta qurishdan tashqari, Avgust Sezar ibodatxonasini va Rim siyosiy hayotining yangi markazini barpo etdi. Siyosiy hayot endi forumga ko‘chib, yangi xalq minbari — rostrlar atrofida jamlandi. Sezar forumi yaqinida Avgust forumi paydo bo‘ldi, uning yonida esa Qasoskor Mars ibodatxonasi qurildi. Bu bilan shahar markazini Mars maydoni bilan bog‘lash yo‘lida yana bir qadam tashlandi. Shuningdek, bugungacha saqlanib qolgan Panteon, Tinchlik mehrobi, Avgust maqbarasi, qisman saqlanib qolgan Marsell teatri, ulkan Agrippa termalari (hozir deyarli butunlay vayron bo‘lgan), shuningdek, saqlanib qolmagan Balb teatri va Statiliy Tavr amfiteatri qurildi. Avgust davrida Palatin tepaligi imperatorlarning doimiy qarorgohiga aylandi.
Imperator Neron hukmronligi davrida, milodiy 64-yilda Rimda «buyuk yong‘in» sodir bo‘ldi. Neron shaharni qayta tiklashni boshlab, Yevropadagi eng yirik imperator qarorgohi — Oltin uyni qurdirgan. Shahar faqat Flaviylar sulolasi hokimiyatga kelganidan so‘ng butunlay, bu safar yanada chiroyli qilib qayta qurilgan. Tartibni saqlashga oid bir qator choralar ko‘chalar ko‘rinishini o‘zgartirgan. Yangi uylar tartibliroq ko‘rina boshlagan: Vespasianning qarorlaridan biri har bir uyda portik bo‘lishini majburiy qilgan, natijada ko‘chalar usti yopiq galereyalarga o‘xshab qolgan. Flaviylar yong‘indan bo‘shagan yerlardan ulkan inshootlar barpo etish uchun foydalangan. Palatin va Eskvilin oralig‘idagi vodiyda milodiy 75—80-yillarda Kolizey, uning atrofida esa davlat ehtiyojlariga xizmat qiladigan qator binolar qurilgan.
Birinchi imperatorlarning bunyodkorlik faoliyatini Trayan muvaffaqiyatli yakunlab, imperatorlar maydonlarini Mars maydoni bilan ulkan yangi maydon (forum Traianum) orqali birlashtirgan. Shu vaqtda yaratilgan Trayan ustuni butun dunyoga mashhur. Adrianning eng muhim bunyodkorligi Venera va Roma ibodatxonasi bo‘lib, u Veliya tepaligida qurilgan. Natijada shahar markazini bir tomondan Mars maydoni, ikkinchi tomondan esa Kolizey yonidagi maydon bilan bog‘laydigan hashamatli inshootlar majmuasi shakllandi. Tibr daryosining narigi sohilida Adrian o‘zi uchun maqbara qurdirgan. U hozir ham Avliyo Anxel qal’asi ko‘rinishida saqlanib qolgan. Shu davrda o‘sha yerda yangi sirk ham paydo bo‘lgan. Adrianning buyrug‘i bilan Panteon ham qayta qurilgan. Imperatorlar ulkan termalar (jamoat hammomlari) qurilgan. II asr shaharda qurilish eng faollashgan davr edi. Rimda ko‘p qavatli turar joylar ko‘paygan (ular insulae).
Keyinchalik Rim imperiyasining ahvoli og‘irlashgani sabab yangi binolar qurilishi ancha sekinlashgan. III asr boshida imperator Karakalla davrida uning nomi bilan ataluvchi termalar qurilishi boshlanib, u vafot etganidan keyin yakunlangan. Asr oxirida uzunligi 18 km bo‘lgan yangi mudofaa devorlari — Avrelian devori qurilgan. Devor Tibrning narigi sohilidagi qismi bilan birga butun kengaygan shaharni o‘rab olgan. U bojxona chegarasiga va qisman pomeriy chegarasiga mos kelgan, biroq ko‘p joylarda maqbaralar ham devor ichida qolgan (jumladan, Sestiy piramidasi va Evrisak maqbarasi). IV asrda xristian ibodatxonalari qurila boshlangan.
330-yilda Rim davlat poytaxti maqomini yo‘qotib, bu vazifani «Yangi Rim» — Konstantinopolga topshirgan. Ammo Rim imperiyaning muqaddas markazi bo‘lib qolgan. Shaharda Italiya ni boshqaruvchi senat hamon faoliyat yuritgan.
Shahar uchun og‘ir davr V asrda boshlangan. 410-yilda Rimni bosib olib, talagan vestgotlar sardori Alarix, 455-yilda shaharni qattiq talon-toroj qilgan vandallar.
O‘rta asrlardagi Rim

476-yilda Odoakr so‘nggi G‘arbiy Rim imperatorini taxtdan tushirdi. Biroq ko‘p o‘tmay u hokimiyatni ostgot Teodorixga topshirdi. Teodorix hukmronligi davrida shaharda keng ko‘lamli tiklash ishlari boshlandi.
Vizantiyaning ostgotlarga qarshi urushi davrida (536—552) Rim olti marta qamal qilinib, qo‘ldan qo‘lga o‘tgan. Bu paytda ostgot podshohlari, ayniqsa Totila, Rim aholisidan ko‘plab kishilarni garovga olgan. Natijada eng zodagon oilalar qirilib, shahar aholisi 30—50 ming kishigacha kamaygan. Rim zodagonlarining katta qismi halok bo‘lgach, jamiyatdagi yetakchi o‘rinni ko‘p sonli ruhoniylar egallagan; ularga Rim papasi boshchilik qilgan..
Keyingi ikki asr (570—750) davomida, langobardlar, Italiyaning katta qismini Vizantiyadan tortib olganida, papalar zaiflashgan Vizantiya hokimiyatiga rasman bo‘ysungan holda (Ravenna ekzarxiga)).

Rimni tark etgan imperatorlar ayrim binolarni ta’mirlashni davom ettirgan bo‘lsa-da, bunday ishlar istisno edi; jamoat binolarining aksariyati asta-sekin yemirila boshlagan. Faqat Teodorix keng ko‘lamli tiklash ishlarini yo‘lga qo‘yishga uringan, biroq buning samarasi uzoqqa bormagan. Binolarning vayron bo‘lishiga navbatdagi istilochilar ulardagi bronza, marmar va boshqa qimmatbaho bezaklarni talashi ham qo‘shilgan.
Papalarning nufuzi ortishi bilan shaharda Avliyo Pyotr bazilikasining ahamiyati oshib, markaz Vatikan tepaligiga ko‘cha boshlagan. Uning atrofida Lev IV davridayoq yangi mudofaa inshootlari qurilgan. Papa viloyati Rim poytaxt bo‘lgan mustaqil teokratik davlat sifatida Risorjimento va Italiyaning birlashuvigacha mavjud bo‘lgan.
Qadimgi binolar bemalol yemirilgan, faqat xristian cherkovlari yoki feodal qal’alar joylashgan inshootlargina saqlanib qolgan. Jumladan, Adrian maqbarasi Vatikan tepaligi yaqinidagi qulay o‘rni tufayli Avrelian devori qurilishi davridayoq kichik qal’aga aylangan, vaqt o‘tishi bilan esa mustahkam papa Avliyo Anxel qal’asiga aylangan. Qal’a bir qancha qamallarga bardosh bergan (oxirgisi 1527-yilda, Rim talon-toroj qilinishi).
Yangi va eng yangi davrdagi Rim
1798-yil fevralda Bertye qo‘mondonligidagi fransuz qo‘shinlari Rimni egalladi. Rim respublikasi e’lon qilindi. Papa Piy VIdan dunyoviy hokimiyatdan voz kechish talab qilindi. U rad etdi, Rimdan olib ketildi va surgunda vafot etdi. Fransuzlar Rimdan san’at asarlarini olib ketishdi. Ammo tez orada Avstriya generali Makning Rimga yurishi fransuzlarni shaharni tark etishga majbur qildi. 1798-yil 26-noyabrda Rimni Neapol qiroli Ferdinand I qo‘shinlari egalladi. Shundan keyin ko‘plab respublikachilar qatl etildi. 1799-yil sentabrda neapolliklar Rimni tark etdi, 1800-yilda yangi papa Piy VII shaharga yetib keldi.
1808-yilda Napoleon I Papa davlatini tugatdi, Piy VII esa Rimdan olib ketildi. So‘ng 1811-yilda Napoleon Rim qiroli deb o‘zining yangi tug‘ilgan o‘g‘lini e’lon qildi. Fransuz hukmronligi davrida shahar obodonchiligi sezilarli rivojlandi: tilanchilikka barham berildi, ko‘chalarni yoritish uchun ko‘p ish qilindi. Shu davrda qazish ishlari qat’iy ilmiy reja asosida olib borila boshlandi.
Napoleon mag‘lub bo‘lgach, 1814-yil 2-mayda Piy VII Rimga qaytib keldi va Papa davlati tiklandi.

1848-yil kuzida Rimda inqilob boshlandi, papa Piy IX qochib Gaetaga ketdi va 1849-yil 6-fevralda Rim respublikasi qayta e’lon qilindi. Biroq 1849-yil iyulida Rimni Sh. Udino qo‘mondonligidagi fransuz qo‘shinlari egalladi. 14-iyulda Udino Rimda papa hokimiyati tiklanganini rasman e’lon qildi. 1850-yil aprelda papa Rimga qaytdi. Fransuz garnizoni esa shaharni faqat 1866-yilda tark etdi.
1870-yil 20-sentabrda Italiya qirolligi qo‘shinlari Rimni egalladi va shahar qirollik poytaxtiga aylandi.
1922-yilda Rimga yurish uyushtirgan italyan fashistlari hokimiyat uchun kurash olib bordi. 1929-yilda Lateran bitimlari natijasida Rim hududida alohida davlat — Vatikan.
Keyinchalik, Ikkinchi jahon urushi davrida Rim ko‘plab Yevropa shaharlaridan farqli ravishda umumiy hisobda vayronagarchilikdan omon qoldi. Biroq 1943—44-yillarda Germaniya qo‘shinlari tomonidan bosib olindi va ingliz-amerika qo‘shinlari tomonidan ozod qilindi — 1944-yil 4-iyunda.
Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik o‘rni
Rim Latsio mintaqasida, Markaziy Italiyada, Tibr (italyancha Tevere) daryosi bo‘yida joylashgan. Dastlabki manzilgoh Tibr oroli yaqinidagi kechuvga qaragan tepaliklarda paydo bo‘lgan. Bu hududdagi daryoning yagona tabiiy kechuvi shu yerda edi. Podshohlar davridagi Rim yetti tepalikda: Aventin tepaligi, Seliy tepaligi, Kapitoliy tepaligi, Eskvilin tepaligi, Palatin tepaligi, Kvirinal tepaligi va Viminal tepaligida qurilgan. Hozirgi Rimdan yana bir daryo — Anyene oqib o‘tadi va shahar tarixiy markazining shimolida Tibrga quyiladi.
Shahar markazi Tirren dengizidan taxminan 24 kilometr (15 mil) ichkarida joylashgan bo‘lsa-da, Rim hududi janubi-g‘arbiy Ostiа tumani joylashgan dengiz qirg‘og‘igacha cho‘ziladi. Rim markazining balandligi 13 metr (43 fut) dengiz sathidan ( Panteon poydevori yaqinida) 139 metr (456 fut) dengiz sathigacha (Monte-Mario cho‘qqisi) o‘zgaradi. Rim kommunasining umumiy maydoni qariyb 1285 kvadrat kilometrni (496 kvadrat mil) tashkil etadi; hududida ko‘plab yashil zonalar bor.
Relyefi

Rimning butun tarixi davomida shahar chegaralari devorlar bilan o‘ralgan hudud deb hisoblangan. Dastlab bu Serviy devori bo‘lgan. U miloddan avvalgi 390-yilda gallar shaharni talaganidan o‘n ikki yil o‘tib qurilgan. Devor Eskvilin va Seliy tepaliklarining katta qismini hamda qolgan beshta tepalikni o‘z ichiga olgan. Rim Serviy devoridan tashqariga kengaygan, biroq deyarli 700 yil davomida yangi devor qurilmagan. Milodiy 270-yilda imperator Avrelian bunyod etilishini boshlagan inshoot — Avrelian devorlari bo‘lib, uning uzunligi deyarli 19 kilometr (12 mil) bo‘lib, 1870-yilda Italiya qirolligi qo‘shinlari shaharga kirish uchun aynan shu devorlarni yorib o‘tishi kerak bo‘lgan. Shahar hududini Grande Raccordo Anulare («GRA») deb nomlangan aylanma avtomobil yo‘li ikkiga ajratadi. U 1962-yilda qurilgan bo‘lib, markazni taxminan 10 km (6 mil) masofada aylanib o‘tadi. Halqa yo‘li qurib bitkazilgan paytda aholi yashaydigan hududlarning aksariyati uning ichida joylashgan (istisnolardan biri Tirren qirg‘og‘idagi sobiq Ostiya qishlog‘i edi). Keyinchalik halqa yo‘lidan 20 km (12 mil) narigacha cho‘zilgan mahallalar paydo bo‘lgan.
Kommuna maydoni halqa yo‘li ichidagi hududdan taxminan uch baravar katta bo‘lib, metropoliten shaharlar — Milan va Neapol hududlari maydoniga qiyoslanadi; shu bilan birga, bu shaharlarning o‘z ma’muriy hududidan olti baravar kattadir. Kommunaga qishloq xo‘jaligi hamda shaharsozlik uchun yaroqsiz bo‘lgan tashlandiq botqoqliklarning katta maydonlari ham kiradi.
Shu sababli kommunada aholi zichligi unchalik yuqori emas. Uning hududi zich qurilgan shahar qismlari va parklar, tabiiy qo‘riqxonalar hamda qishloq xo‘jaligi yerlari o‘rtasida taqsimlangan.
Iqlimi
Rim iqlimi — subtropik O‘rta dengiz iqlimi. Yog‘ingarchilikning eng ko‘p miqdori qishda kuzatiladi, yozda esa nisbatan kam bo‘ladi. Iqlimiy qish (ya’ni o‘rtacha sutkalik harorat doimiy ravishda noldan past bo‘ladigan davr) yo‘q. Qish oylarida harorat odatda 5—10 °C atrofida bo‘ladi. Umuman olganda, iqlim juda uzun va issiq yoz hamda yumshoq, seryomg‘ir qish bilan ajralib turadi. Qishda ayoz va qor kamdan-kam uchraydi, yozda esa harorat +40 °C dan oshishi mumkin.
| Ko‘rsatkich Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori harorat, °C | 20,8 | 21,6 | 26,6 | 27,2 | 33,1 | 37,8 | 39,4 | 40,6 | 38,4 | 30,7 | 26,5 | 20,3 | 40,6 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 12,0 | 12,8 | 15,4 | 18,1 | 23,1 | 27,0 | 30,2 | 30,4 | 26,4 | 21,9 | 16,5 | 12,8 | 20,6 |
| O‘rtacha harorat, °C | 8,1 | 8,5 | 10,8 | 13,6 | 17,7 | 21,4 | 24,2 | 24,5 | 21,1 | 17,4 | 12,7 | 9,3 | 15,8 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 3,3 | 3,4 | 5,5 | 8,0 | 12,0 | 15,8 | 18,5 | 18,8 | 15,7 | 12,2 | 7,8 | 4,9 | 10,5 |
| Mutlaq eng past harorat, °C | −7,4 | −6,9 | −6,5 | −2,4 | 1,8 | 5,6 | 9,1 | 9,3 | 4,3 | 0,8 | −5,2 | −5,6 | −7,4 |
| Yog‘inlar, mm | 55 | 59 | 53 | 63 | 32 | 20 | 13 | 18 | 63 | 105 | 94 | 89 | 663 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Boshqaruv
Mahalliy hokimiyat


Rim kommuna bo‘lib, u «Roma Capitale» deb ataladi. Maydoni va aholisi bo‘yicha Italiyaning 8101 ta kommunasi orasida eng yirigidir. Kommunani mer va shahar kengashi boshqaradi. Uning qarorgohi Kapitoliy tepaligidagi shahar hokimiyatining tarixiy qarorgohi bo‘lgan Senatorlar saroyida joylashgan. Rimning mahalliy ma’muriyati ko‘pincha «Kampidolyo» deb ataladi; bu tepalikning italyancha nomidir.
Ma’muriy bo‘linishi
1972-yildan shahar municipi deb ataladigan ma’muriy tumanlarga bo‘lingan (birlik shakli — municipio; 2001-yilgacha circoscrizioni deb atalgan). Ular shaharda boshqaruvni markazsizlashtirish maqsadida tashkil etilgan. Har bir munitsipalitetni aholi har besh yilda saylaydigan rais va yigirma besh a’zodan iborat kengash boshqaradi. Munitsipalitetlarning chegaralari shaharning an’anaviy, ma’muriy bo‘lmagan bo‘linmalari chegaralariga ko‘pincha mos kelmaydi. Dastlab 20 ta, keyin 19 ta munitsipalitet mavjud bo‘lgan, 2013-yilda esa ularning soni 15 taga qisqartirilgan.
Rim ma’muriy bo‘lmagan turli xil hududiy birliklarga ham bo‘linadi. Tarixiy shahar markazi 22 ta tumanga bo‘lingan; ulardan Avrelian devoridan tashqarida joylashganlari faqat Prati va Borgodir. Ular Avgust davridagi Rimning 14 ta hududidan kelib chiqqan bo‘lib, O‘rta asrlarda o‘rta asr rionilariga aylangan. Uyg‘onish davrida, papa Sikst V davrida ularning soni yana o‘n to‘rttaga yetgan, chegaralari esa papa Benedikt XIV davrida, 1743-yilda uzil-kesil belgilangan.
Shaharning Napoleon davridagi yangi bo‘linishi qisqa muddat yashagan. Rim 1870-yilda Italiyaning uchinchi poytaxtiga aylanguniga qadar shahar tuzilishida jiddiy o‘zgarishlar bo‘lmagan. Yangi poytaxt ehtiyojlari Avrelian devorining ichida ham, tashqarisida ham qurilish va aholi sonining keskin o‘sishiga olib kelgan. 1874-yilda yangi o‘zlashtirilgan Monti hududida o‘n beshinchi — Eskvilino tumani tashkil etilgan. XX asr boshida boshqa rionilar ham tuzilgan (ularning oxirgisi — papa Urban VIII devorlaridan tashqarida joylashgan yagona Prati tumani, 1921-yilda). Keyinchalik shaharning yangi ma’muriy bo‘linmalari uchun «kvartirye» atamasi ishlatila boshlangan. Hozir barcha rionilar birinchi munitsipalitet tarkibiga kiradi va shu tariqa u tarixiy shahar (Centro Storico).
Aholisi

| miloddan avvalgi 550-yil | miloddan avvalgi 509-yil | miloddan avvalgi 150-yil | 1377 | 1861 | 1871 | 1881 | 1901 | 1911 | 1921 | 1931 | 1936 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 35 000 | ↗130 000 | ↗300 000 | ↘17 000 | ↗194 500 | ↗212 432 | ↗273 952 | ↗422 411 | ↗518 917 | ↗660 235 | ↗930 926 | ↗1 150 589 |
| 1951 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2014 | 2015 | 2017 | 2018 | 2023 |
| ↗1 651 754 | ↗2 188 160 | ↗2 781 993 | ↗2 840 259 | ↘2 775 250 | ↘2 663 182 | ↘2 617 175 | ↗2 870 493 | ↘2 864 348 | ↗2 873 494 | ↘2 872 800 | ↘2 748 109 |
| 2026 | |||||||||||
| ↘2 743 851 |
Iqtisodiyoti
Rim Italiya poytaxti bo‘lgani uchun bu yerda mamlakatning barcha asosiy davlat institutlari, jumladan prezident, hukumat, parlamentning har ikki palatasi, Konstitutsiyaviy sud va Italiya Respublikasining Oliy kassatsiya sudi joylashgan. Italiya va Vatikan davlatlari huzuridagi barcha mamlakatlarning diplomatik vakolatxonalari Rimda faoliyat yuritadi. Shuningdek, Rimda Birlashgan Millatlar Tashkilotining ayrim ixtisoslashgan muassasalari, xususan, BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO), Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish xalqaro jamg‘armasi (IFAD), Jahon oziq-ovqat dasturi (WFP), Madaniy boyliklarni saqlash va restavratsiya qilish xalqaro tadqiqot markazi (ICCROM) shtab-kvartiralari joylashgan.

Rim iqtisodiyotida og‘ir sanoat deyarli mavjud emas va asosiy o‘rinni xizmat ko‘rsatish sohasi egallaydi. Shu bilan birga, yuqori texnologiyali kompaniyalar (axborot texnologiyalari, aerokosmik, mudofaa va telekommunikatsiya sohalarida), ilmiy tadqiqotlar, qurilish, tijorat (ayniqsa bank faoliyati) hamda turizmning juda katta rivojlanishi shahar iqtisodiyoti uchun nihoyatda muhim va faol tarmoqlardir. Rimning xalqaro Fyumichino aeroporti Italiyadagi eng yirik aeroport bo‘lib, shaharda Italiyaning yirik kompaniyalari aksariyatining bosh ofislari, shuningdek, dunyoning 100 ta eng yirik kompaniyasidan uchtasi — Enel, Eni va Telecom Italia.
Transport

Rimda zamonaviy xalqaro aeroport — Leonardo da Vinchi nomidagi aeroport mavjud bo‘lib, u Fyumichino deb ham ataladi, chunki Rimning shu nomdagi yo‘ldosh shahrida joylashgan. Rimning yana bir aeroporti — Chyampino — asosan charter reyslar va arzon aviakompaniyalar qatnovlariga xizmat qiladi.

Rim qadimgi Rim yo‘llarining tuzilishini taxminan takrorlaydigan halqasimon avtomobil yo‘llari tarmog‘i markazida joylashgan. Qadimgi yo‘llar Kapitoliy tepaligidan boshlanib, Rimni butun imperiya bilan bog‘lagan.
Shaharda avtobus yo‘nalishlari (350 yo‘nalish va 8000 dan ortiq bekat) hamda tramvay tarmog‘i (39 km yo‘l va 192 bekat) rivojlangan. 2005-yilda trolleybuslar qatnovi qayta tiklangan. Hozir ikkita yo‘nalish mavjud: Termini vokzalidan harakatlanuvchi 90-yo‘nalish va Laurentina metro bekatini Fonte Laurentina bilan bog‘laydigan, 2019-yil 8-iyulda ochilgan 74-yo‘nalish.
1955-yilda Rim metropoliteni ochilgan. Hozir metroda uchta — A, B va C yo‘nalishi bor. A va B yo‘nalishlari Termini vokzalida kesishadi. C yo‘nalishi A yo‘nalishidagi «San-Jovanni» bekatidan boshlanadi. D yo‘nalishini 2035-yilda ochish rejalashtirilgan, biroq arxeologik topilmalar sabab qurilish ishlari ko‘pincha to‘xtatiladi.
Rim Apennin yarimoroli markazida joylashgani sababli Markaziy Italiyaning asosiy temiryo‘l uzeliga aylangan. Rimning bosh temiryo‘l vokzali — Termini — Yevropadagi eng yirik vokzallardan biri bo‘lib, kuniga 400 000 dan ortiq yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi. Ikkinchi eng muhim bekat — Tiburtina — hozir tezyurar poyezdlar terminaliga moslab qayta tashkil etilmoqda.
Rimdagi shaxsiy yo‘lovchi tashish tizimi taksi va Noleggio Auto Con Conducente («haydovchisi bilan avtomobil ijarasi») xizmatlarini o‘z ichiga oladi. Rimdagi barcha taksilar faqat oq rangda bo‘ladi. Taksi eshiklarida yo‘l haqi tariflari va Rim munitsipaliteti bergan litsenziya raqami majburiy tarzda ko‘rsatiladi. Avtomobilning orqa qismida ham litsenziya raqami tushirilgan metall belgi bo‘ladi. Rim munitsipaliteti jami 993 ta taksi litsenziyasi bergan, ularning oxirgisi 1993-yilda berilgan. Rimda taksi yo‘l haqi sutka vaqtiga bog‘liq: ish kunlari bir kilometr uchun 1,1 yevrodan bayram kunlari tunda 3 yevrogacha. Rim munitsipaliteti shahar halqa yo‘li ichida bir tomonga taksi safarining eng yuqori narxini 70 yevro etib belgilagan. Shuningdek, aeroportdan Rimga (Avrelian devorlari ichiga) qatnov uchun majburiy qat’iy tariflar mavjud (Rim munitsipal kengashining 23.05.2012-yildagi 151-son qarori): Fyumichinodan 48 yevro va Chyampinodan 30 yevro.
Rimda shahar atrofi qatnovi yaxshi rivojlangan. FR1 dan FR8 gacha deb nomlangan 8 ta yo‘nalish mavjud. Yo‘llarning umumiy uzunligi 672 km, bekatlar soni 128 ta. Yo‘nalishlarning ko‘pi Termini vokzalidan boshlanadi. Bundan tashqari, ATAC kompaniyasiga tegishli 3 ta mustaqil yo‘nalish bor: Rim — Lido, Rim — Viterbo va Rim — Jardinetti.
Termini vokzalidan Leonardo ekspressi qatnaydi. U shaharni Leonardo da Vinchi aeroporti bilan bog‘laydi. Yo‘lga 30 daqiqa ketadi.
Sport

Rim 1960-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlariga mezbonlik qilgan. Musobaqalarda nafaqat zamonaviy, balki antik inshootlardan ham foydalanilgan: Maksensiy bazilikasida kurashchilar, Karakalla termalarida esa gimnastikachilar bellashgan.
Shaharda futbol bo‘yicha jahon chempionati finali ikki marta o‘tkazilgan: 1934-yilda «Natsionale PNF» stadionida (Italiya — Chexoslovakiya 2:1) va 1990-yilda «Olimpiya stadionida» (GFR — Argentina 1:0). Rimdagi Olimpiya stadionida, shuningdek, futbol bo‘yicha Yevropa chempionatining ikkita finali o‘tkazilgan: 1968-yilda (Italiya — Yugoslaviya 1:1 va takroriy o‘yinda 2:0) va 1980-yilda (GFR — Belgiya 2:1). 2021-yilda Olimpiya stadionida 4 ta uchrashuvi o‘tkazilgan turnir — Yevropa chempionati.
Rim yozgi sport turlari bo‘yicha ko‘plab yirik musobaqalarga, jumladan 1987-yilgi yengil atletika bo‘yicha jahon chempionatiga, suv sporti turlari bo‘yicha 1994 va 2009 yillardagi jahon chempionatlariga, 1991-yilgi basketbol bo‘yicha Yevropa chempionatiga, erkaklar va ayollar o‘rtasidagi voleybol bo‘yicha jahon va Yevropa chempionatlariga, 1955 va 1982-yillardagi qilichbozlik bo‘yicha jahon chempionatlariga, 1954-yilgi sport gimnastikasi bo‘yicha jahon chempionatiga va boshqa ko‘plab turnirlarga mezbonlik qilgan.
Italiyaning A Seriyasida Rim sharafini ikkita klub — «Roma» va «Latsio».
Shaharning eng katta stadioni — Olimpiya stadioni — 1937-yil mayda ochilgan va bir necha bor qayta qurilgan. Olimpiya stadionida futbol bo‘yicha Italiya kubogi final o‘yinlari o‘tkaziladi. Stadion 4 marta Yevropaning asosiy klublararo musobaqasi — Yevropa chempionlar kubogi / /Chempionlar ligasi finaliga mezbonlik qilgan. (1977, 1984, 1996, 2009).
Ta’lim

Rim ko‘plab akademiya, kollej va universitetlarga ega bo‘lgan milliy hamda yirik xalqaro oliy ta’lim markazidir. Bu yerda akademiya va kollejlar xilma-xil bo‘lib, shahar, ayniqsa, Qadimgi Rim va Uyg‘onish davrlarida Florensiya bilan birga jahonning muhim ilmiy-ma’rifiy markazi bo‘lgan. Shahar brendlari indeksiga ko‘ra, Rim tarixiy, ta’limiy va madaniy jihatdan qiziqarliligi hamda go‘zalligi bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi. Rimda ko‘plab universitet va kollejlar bor. Birinchi universitet — La Sapienza (1303-yilda asos solingan) — dunyodagi eng yirik universitetlardan biri bo‘lib, unda 140 000 dan ortiq talaba tahsil oladi. 2005-yilda u Yevropaning eng yaxshi universitetlari orasida 33-o‘rinni egallagan. 2013-yilda Rimning Sapienza universiteti o‘zining xalqaro universitetlar reytingida dunyoda 62-o‘rin va Italiyada birinchi o‘rinni egallagan hamda Yevropaning eng yaxshi 50 ta va dunyoning eng yaxshi 150 ta kollejidan biri sifatida qayd etilgan. La Sapienza talabalar sonining haddan tashqari ko‘pligini kamaytirish uchun so‘nggi o‘n yilliklarda yana ikkita yangi davlat universiteti tashkil etilgan: Tor Vergata 1982-yilda va Roma Tre 1992-yilda. Rimda, shuningdek, xalqaro munosabatlar va Yevropa tadqiqotlari sohasida Italiyaning eng muhim universiteti bo‘lgan LUISS boshqaruv maktabi va Italiyaning eng muhim biznes maktabi bo‘lgan LUISS biznes maktabi joylashgan. Rimdagi ISIA muassasasiga 1973-yilda Julio Karlo Argan asos solgan; u Italiyadagi eng qadimgi sanoat dizayni.
Rimning asosiy kutubxonalari:
- Anjelika kutubxonasi 1604-yilda tashkil etilgan, shu sababli u Italiyaning birinchi ommaviy kutubxonasi hisoblanadi;
- 1565-yilda tashkil etilgan Vallichelliana kutubxonasi;
- Kardinal Jirolamo Kazanatening shaxsiy kutubxonasi asosida 1701-yilda ochilgan Kazanatense kutubxonasi;
- Rim milliy markaziy kutubxonasi (Italiyaning ikkita milliy kutubxonasidan biri), unda 4126 mln jild saqlanadi;
- Tashqi ishlar va zamonaviy tarix vazirligi kutubxonasi, diplomatiya, tashqi siyosat va zamonaviy tarixga ixtisoslashgan;
- kutubxonasi — Italiya ensiklopediyasi instituti;
- kutubxonasi; avliyo Jovanni Bosko nomidagi Don Bosko kutubxonasi, Papa Salesian universiteti;
- ning eng yirik va zamonaviy kutubxonalaridan biri; Del Burkardo teatr kutubxonasi va muzeyi — teatr hamda dramaturgiya tarixiga ixtisoslashgan muzey-kutubxona, Del Burkardo saroyida joylashgan (saroy yepiskop Iogann Burkard);
- nomi bilan atalgan); Italiya geografiya jamiyati kutubxonasi, Villa Chelimontana bog‘ida joylashgan, Italiyadagi eng yirik va Yevropadagi eng katta geografik kutubxonalardan biri;
- Vatikan kutubxonasi — dunyodagi eng qadimgi va muhim kutubxonalardan biri. Rasman 1475-yilda tashkil etilgan bo‘lsa-da, aslida ancha qadimgi; unda 75 000 ta qo‘lyozma kodeks va 1,1 mln bosma kitob, jumladan taxminan 8500 ta inkunabula.
saqlanadi. Rimda turli xorijiy madaniyat tashkilotlariga tegishli ko‘plab ixtisoslashtirilgan kutubxonalar ham bor. Ular orasida Rimdagi Amerika akademiyasi, Rimdagi Fransiya akademiyasi, Gertsiana kutubxonasi ( Maks Plank jamiyati San’at tarixi instituti kutubxonasi) ham bor. Bu nemis kutubxonasi san’at va fan sohalaridagi yutuqlari bilan ko‘p e’tirof etiladi.
Rimda quyidagi universitetlar joylashgan:
- Rimning «La Sapienza» universiteti (italyancha Università degli studi di Roma "La Sapienza", 1303-yilda asos solingan)
- Avliyo Foma Akvinskiy nomidagi Papa universiteti (lotincha Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe, 1580-yilda asos solingan)
- Avliyo Sesiliya milliy akademiyasi (italyancha Accademia Nazionale di Santa Cecilia, 1585-yilda asos solingan)
- Rimning Tor Vergata universiteti (italyancha Università degli studi di Roma "Tor Vergata", 1982-yilda asos solingan)
- Rim universiteti Roma Tre (italyancha Università degli studi "Roma Tre", 1992-yilda asos solingan)
Diqqatga sazovor joylari



- Rim forumi (lotincha Forum Romanum) — qadimgi Rimning iqtisodiy, siyosiy va diniy markazi.
- Imperatorlar forumlari (lotincha Fori imperiali) — antik davr me’moriy inshootlarining xarobalari.
- Kolizey (lotincha Colosseum) — qadimgi Rim amfiteatri.
- Panteon (italyancha Pantheon) — qadimgi Rimning barcha xudolarga bag‘ishlangan ibodatxonasi.
- Kapitoliy tepaligi (lotincha Capitolium, Capitolinus mons, italyancha il Campidoglio, Monte Capitolino) — yetti tepalikdan biri bo‘lib, ular ustida Qadimgi Rim vujudga kelgan. Tepalikda dunyodagi eng qadimgi ommaviy muzey — Kapitoliy muzeylari hamda haykal — Mark Avreliyning haykali.
- Katta sirk (lotincha Circus Maximus) — qadimgi Rimdagi eng katta ippodrom.
- Appiy yo‘li (lotincha Via Appia) — qadimgi davrdagi eng muhim jamoat Rim yo‘llaridan biri..
- Avliyo Anxel qal’asi (italyancha Castel Sant' Angelo) — dastlab Adrian maqbarasi bo‘lgan, o‘rta asrlarda qayta qurilib, qal’aga aylantirilgan..
- Avliyo Pyotr sobori (italyancha Basilica di San Pietro) — Yevropaning eng katta cherkovi va katolitsizm markazi ( Vatikan).
- Navona maydoni (italyancha Piazza Navona) — To‘rt daryo favvorasi bilan mashhur; favvora muallifi — Jovanni Lorenso Bernini.
- Ispaniya maydoni (italyancha Piazza di Spagna) va Ispaniya zinapoyalari (italyancha Scalianta di Spagna). Ispaniya zinapoyalari Ispaniya maydonidagi «Qayiq» favvorasidan Santissima-Trinita-dey-Monti (italyancha Ss. Trinita dei Monti).
- Trevi favvorasi (italyancha Fontana di Trevi) — Rimning eng mashhur favvorasi, eng go‘zal deb hisoblanadigan favvora esa Toshbaqalar favvorasi (italyancha Fontane delle Tartarughe).
- Borgeze villasi (italyancha Villa Borghese) — san’at muzeyi joylashgan villa.
- Popolo maydoni (italyancha Piazza del Popolo) — obelisk va favvora joylashgan maydon.
- Haqiqat og‘zi (italyancha Bocca della Verità) — Triton (yoki Okean) niqobi tasvirlangan antik davrga oid dumaloq marmar plita.
- Vittoriano (italyancha Il Vittoriano) — Italiya birlashuvi xotirasiga qurilgan yodgorlik.
- Butunjahon ko‘rgazmasi mavzesi, saroyni Benito Mussolini.
- Pigorini muzeyi — qadimgi tarix, antropologiya va etnografiya kolleksiyalariga ega.
- Italiya forumi (sobiq Mussolini forumi) — Benito Mussolini.
- tomonidan qurilgan sport majmuasi. 900 dan ortiq cherkov[inglizcha].
- va boshqalar.
Qardosh va hamkor shaharlar
Qardosh shaharlar
Parij, Fransiya, 1956 — Rimning yagona qardosh shahri («Faqat Parij Rimga munosib; faqat Rim Parijga munosib», fransuzcha Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris).
Hamkor shaharlar
Jazoir, Jazoir
Belgrad, Serbiya
Brazilia, Braziliya
Vashington, AQSH
Qohira, Misr
Kiyev, Ukraina
Krakov, Polsha
London, Buyuk Britaniya
Madrid, Ispaniya
Marbelya, Ispaniya
Monreal, Kanada
Mumbay, Hindiston
Nyu-Dehli, Hindiston
Nyu-York, AQSH
Pekin, Xitoy Xalq Respublikasi
Plovdiv, Bolgariya
Seul, Koreya Respublikasi
Sidney, Avstraliya
Tehron, Eron
Tirana, Albaniya
Tokio, Yaponiya
Tunis, Tunis
Sinsinnati, AQSH
Astronomiyada
1901-yilda kashf etilgan (472) Rim asteroidi Rim shahri sharafiga nomlangan.
Adabiyotlar
- на русском языке
- Рим, город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Стачиоли Р. А. Рим. Прошлое и настоящее. С реконструкциями. — 2-е изд. — VISION S.r.l., 2019. — 100 с.
- на других языках
- Bertarelli, Luigi Vittorio. Guida d'Italia (итал.). — Rome: CTI, 1925. — Vol. IV.
- Brilliant, Richard. Roman Art. An American's View. — Rome: Di Renzo Editore, 2006. — ISBN 978-8883230851.
- Coarelli, Filippo. Guida archeologica di Roma (итал.). — Milano: Arnoldo Mondadori Editore, 1984.
- De Muro, P., Monni, S., Tridico, P. (2011), «Knowledge-based economy and social exclusion: shadow and light in the Roman socioeconomic model», in International Journal of Urban and Regional Research Vol. 35 issue 6, pp. 1212—1238, November.
- Rome – Eyewitness Travel. — DK, 2006. — ISBN 978-1405310901.
- Hughes, Robert. Rome. — Weidenfeld & Nicolson, 2011.
- Kinder, Hermann; Hilgemann, Werner. Dtv-atlas zur Weltgeschichte (нем.). — Zürich: Ex Libris, 1964. — Bd. 1.
- Lucentini, Mario. La Grande Guida di Roma (итал.). — Rome: Newton & Compton Editori, 2002. — ISBN 978-8882890537.
- Rendina, Mario. Roma ieri, oggi, domani (итал.). — Rome: Newton & Compton Editori, 2007.
- Spoto, Salvatore. Roma Esoterica (итал.). — Rome: Newton & Compton Editori, 1999. — ISBN 978-8882892654.
- Древний период
- H. Jordan, «Topographie der Stadt Rom im Alterthum» (т. I, 1878; т. II, 1871);
- О. Gilbert, «Geschichte und Topographie der Stadt Rom im Altertum» (I, 1883; II, 1885; III, 1890);
- O. Richter, «Topographie der Stadt Rom» (в III т. Iw. Müller, «Handbuch der Klassischen Altertumswissenschaft», Нёрдлинген, 1889);
- Hülsen et Kiepert, «Formae urbis Romae antiquae accedit nomenclator topographicus» (Б., 1896).
Havolalar
- Rimning rasmiy sayti (italyancha)
- Rim muzeylari sayti (italyancha)
- Rim shahrining rasmiy turizm idorasi — APT (inglizcha)
- Kapitoliy muzeylari (inglizcha)
«Italiya manzaralari. Rim»