Istanbul (turk. fayl haqida [isˈtanbuɫ], ilgari Vizantiy (yun. Βυζάντιον), keyin esa Konstantinopol (yun. fayl haqida [konstandiˈnupolis]), qadimgi rus manbalarida Sargrad) — Turkiyaning eng yirik shahri, mamlakatning iqtisodiy, tarixiy va madaniy markazi.
Shuningdek, Marmara mintaqasining — geografik (statistik) mintaqalar ichida eng gʻarbda joylashgan hududning markazidir. Yevrosiyoda, Bosfor boʻgʻozi (u Yevropa va Osiyoni ajratadi) qirgʻoqlarida, Marmara va Qora dengizlar oraligʻida joylashgan.
Shaharning Yevropa (asosiy) va Osiyo qismlari koʻpriklar hamda tunnellar orqali tutashgan. 15 milliondan ortiq kishi istiqomat qiladigan Istanbul dunyodagi eng koʻp aholili shaharlardan biridir. U ilgari Rim, Sharqiy Rim (Vizantiya), shuningdek, Lotin va Usmonli imperiyalarining poytaxti boʻlgan. Turkiya Respublikasining poytaxti esa Istanbul emas. 1923-yilda Turkiya mustaqillik urushidan soʻng mamlakatning yangi poytaxti Anqara.
Shaharga Vizantion (qad. yun. Βυζάντιον) nomi bilan Sarayburnu burnida taxminan miloddan avvalgi 660-yilda asos solingan. Shahar Qora va Oʻrta dengizlar oʻrtasida strategik mavqega ega. U, shuningdek, tarixiy Buyuk ipak yoʻlida.
Shahar nomi
Miloddan avvalgi VII asrda, asosan, Yunonistonning Megara shahridan kelgan kolonistlar tomonidan Vizantiy shahriga asos solingan. 330-yilda Rim imperatori Buyuk Konstantin I Rim imperiyasining poytaxtini Vizantiyga koʻchirgan. Shaharga «Yangi Rim» nomi berilgan, biroq bu nom ommalashmagan va tez orada poytaxt Konstantinopol — «Konstantin shahri» deb atala boshlangan. XIII asrda arablar zamonaviy nomga asos boʻlishi mumkin boʻlgan, yunoncha εἰς τὴν Πόλι(ν) («is tin poli(n)», «is tim boli(n») — «shaharga (shaharda)» degan maʼnoni bildiradi). Hozirgi nom shu iboradan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Boshqa talqinga koʻra, u Islambul («islom shahri») soʻzidan kelib chiqqan. Ammo Konstantinopol 1453-yilda qulashidan avval ham hozirgi nomga ohangdosh Istinpolin nomi mavjud boʻlgani uchun bu taxmin shubhali. Farmon 1760/1-yilda eʼlon qilingan, ammo amalda hech qachon bajarilmagan. Unda XV asr hujjatlaridayoq uchragan Islambol, yaʼni «islomga toʻlgan» nomi rasmiy deb belgilangan. XVIII asr oxiridan boshlab Yevropa mamlakatlarida, jumladan, Rossiyada ham bu nomning buzilgan shakli — Istanbul. Shahar turklar tomonidan egallanib, imperiya poytaxti shu yerga koʻchirilgandan keyin ham uning nomi rasman oʻzgartirilmagan: turklar uchun shahar avvalgidek Istanbul, yunonlar uchun esa Konstantinopol (kundalik nutqda shunchaki yun. ὴ Πόλη) boʻlib qolgan. Usmonli imperiyasida shahar nomining ikkala shakli ham qoʻllanilgan, biroq rasmiy sohada koʻproq arabchalashgan Konstantiniyye (usmonl. قسطنطينيه Ḳosṭanṭīnīye, arab. قسطنطنية Qusṭanṭinīyya).
1930-yilgacha shaharning xalqaro miqyosda rasman qabul qilingan nomi Konstantinopol (( yun. — «Konstantin shahri»; turk. Konstantiniyye) boʻlib, bu nom Turkiya Buyuk Millat Majlisi tomonidan ham tan olingan: uning vakolatli vakillari faqat Konstantinopol toponimi ishlatilgan Lozanna shartnomasini imzolagan. Shartnoma matnida faqat Konstantinopol toponimi ishlatilgan. Rasmiy ruscha hujjatlarda Konstantinopol shartnomasining 1724-yildagi, Parij tinchlik shartnomasining 1856-yildagi, San-Stefano tinchlik shartnomasining 1878-yildagi va Berlin traktatining 1878-yildagi rasmiy ruscha matnlarida oʻsha paytda Rossiyada qabul qilingan Konstantinopol toponimi ishlatilgan. Konstantinopol patriarxi unvonida hanuz saqlanib qolgan boshqa tarixiy nom esa «Yangi Rim» yoki «Ikkinchi Rim» (yun. Νέα Ρώμη, lot. Nova Roma); 330-yilgacha shahar Vizantiy (yun. Βυζάντιον) deb atalgan. Oʻrta asrlardagi rus yilnomalarida va boshqa adabiyotlarda u koʻpincha Sargrad yoki Konstantin shahri deb yuritilgan. Bolgar va serb tillarida esa Sarigrad toponimi hozir ham shaharning norasmiy nomi sifatida ishlatiladi.
Turkiya Respublikasi 29-oktabr 1923-yilda eʼlon qilinganda, davlat poytaxti Anqara (Angora) deb belgilandi. Bu shahar oʻsha vaqtga kelib bir necha yildan beri kamolchilar maʼmuriyatining markazi boʻlgan (xalifalik 1924-yil martigacha mavjud boʻlgan). 28-mart 1930-yilda Turkiya hukumati nomning faqat turkcha variantidan foydalanishni buyurdi. Turk tilida shahar nomi İstanbul ([isˈtanbuɫ], soʻzlashuvda esa [ɯsˈtambuɫ]) «İ» harfi bilan yoziladi; bu harf «I»dan farq qiladi.
Shunga qaramay, yunon tilidagi yun. Κωνσταντινούπολη nomi Gretsiyada, shuningdek, Kiprda rasmiy qabul qilingan nom sifatida saqlangan; yunoncha «Shahar» nomi ham ishlatiladi (yun. Πόλη).
Rus tilida turkcha İstanbul nomining ruslashgan «Stambul» shakli qoʻllanadi.
18-mart 2019-yilda Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdoʻgʻon, gʻalabaning 104 yilligiga bagʻishlangan Chanakkaledagi (Dardanel operatsiyasi) marosimida Yangi Zelandiyadagi hujumni sharhlar ekan, dedi: «Musulmonlar va Turkiyaning dushmanlari bizni hanuz yomon koʻrishlarini namoyish etdi. Biz bunga javob qaytarishga tayyormiz va buni Chanakkaleda baland ovozda eʼlon qilamiz. Turk xalqi bu yerlarda hamisha yashaydi. Istanbulning Konstantinopolga aylantirilishiga yoʻl qoʻymaymiz» (ruscha tarjima — Anadolu).
- Koʻk masjid — binosining kattaligi jihatidan eng yirik va shahardagi eng muhim masjid
- Sulaymoniya masjidi — hududi hisobga olinganda eng katta masjid
Shahar tarixi
Tarixdan oldingi davr
Eng qadimgi aholi manzilgohlari izlari shaharning Osiyo qismida topilgan va neolit davriga oid. Hozirgi Toʻpqopi saroyi atrofidagi dastlabki manzilgohlar bronza davriga oid boʻlishi mumkin. Eng qadimgi manzilgohlar miloddan avvalgi 6700-yilga borib taqaladi. Ular 2008-yilda Istanbulning Yevropa qismida Istanbul metropoliteni va Marmaray qurilishida aniqlangan. Kadikoʻy esa finikiyaliklar tomonidan barpo etilgan.
Vizantiy
Vizantiy (yun. Βυζάντιον, lot. Byzantium). Shahar tarixidagi maʼlum boʻlgan birinchi sana — miloddan avvalgi 659-yil. Oʻshanda Bosforning Osiyo qirgʻogʻida Megaradan kelgan dastlabki yunon koʻchmanchilari (megaraliklar) paydo boʻlgan. Ularning mustamlakasi Xalkedon boʻlib, hozir bu Kadikoʻy.
shahar tumanidir. Vizantiyga Vizant (Vizas) Megaradan kelib, miloddan avvalgi 667-yilda asos solgan.
Qulay geografik va strategik joylashuv savdoning tez rivojlanishi va shaharning ravnaq topishiga xizmat qilgan. Shahar Bosforni, Yevropadan Osiyoga va Qora dengizdan Egey dengiziga olib boradigan savdo yoʻllarini nazorat qilgan. Shu sababli u koʻp marta hujumlarga uchragan.
Miloddan avvalgi 74-yilda Vizantiy Rim respublikasi hukmronligi ostiga oʻtdi va shundan keyin osoyishta davr boshlandi. Septimiy Sever davridagi fuqarolar urushida katta vayronagarchilikka uchragan shahar tezda tanazzulga yuz tutdi. III asrda unga bir necha bor varvarlar hujum qilgan. Shu davr inshootlaridan ippodrom.
Rim imperiyasi va Vizantiya imperiyasi
324-yilda imperator Buyuk Konstantin Vizantiy hududida keng koʻlamli qurilishlarni boshlab, shahar maydonini bir necha barobar kengaytirdi. 11-may 330-yilda u Rim imperiyasining poytaxtini Bosfor boʻyidagi shaharga rasman koʻchirdi va uni shunday atadi: Yangi Rim yoki Konstantinopol.
Keyinchalik Rim imperiyasi 395-yilda Gʻarbiy va Sharqiy qismlarga boʻlingach, shahar Sharqiy Rim imperiyasining poytaxtiga aylandi (476-yildan esa yagona Rim imperiyasi boʻlib qoldi). Imperiya oʻzini Romeylar davlati, aholisini esa romeylar, yaʼni rimliklar deb atagan. Bu nom (turk. rumlar) bilan turklar hozirgacha shaharda son jihatidan kamayib ketgan yunonlarni ataydi.
Ming yil davomida shahar Sharqiy Rim imperiyasining poytaxti, sharqiy xristianlikning eng yirik va dunyoning muhim markazlaridan biri boʻlgan. 1204-yilda uni salibchilar talon-taroj qilgan va 1261-yilgacha bu yerda Lotin imperiyasini. Qayta tiklangan Vizantiya Paleologlar sulolasi hukmronligida 1453-yilgacha, Konstantinopol turklar tomonidan bosib olinguniga qadar mavjud boʻldi. Sulton Mehmed II shaharni Usmonli imperiyasining poytaxti deb eʼlon qildi..
| Galata minorasi | Bazilika sisternasi (Yerebatan) | Valent akvedugi | Vizantiya akropoli ustuni qoldiqlari bugun Toʻpqopi saroyi hududida joylashgan | Qayta tiklangan Konstantinopol qalʼa devorining bir qismi |
Usmonli imperiyasi
Konstantinopol egallangach, uni oʻz imperiyasining poytaxtiga aylantirgan usmonlilar shaharni qayta qurishga kirishdi. Eng muhim pravoslav ibodatxonalari masjidlarga aylantirildi, jumladan, Avliyo Sofiya sobori ham. Mehmed II davrida quyidagi inshootlar qurilgan: Toʻpqopi saroyi, Fotih masjidi, Katta bozor.
Usmonlilar Misrni 1517-yilda bosib olgach, ayrim muhim islomiy tabarruk buyumlar Qohiradan Konstantinopolga olib kelindi. Shahar islom olami — xalifalik markaziga aylandi.
Sulaymon Qonuniy hukmronligining 1520—1566-yillarida Konstantinopol oʻzining oltin davrini boshdan kechirdi. Yangi masjidlar, madrasalar va boshqa binolar qurildi. Ayniqsa, Sulaymoniya masjidining qurilishi alohida ahamiyatga ega edi.
Koʻk masjid 1609—1616-yillarda sulton Ahmad I davrida qurildi. Biroq tez-tez sodir boʻlgan zilzilalar va yongʻinlar shaharning koʻplab meʼmoriy yodgorliklarini yoʻqotishiga sabab boʻldi.
XIX asrda Usmonli elitasining maʼlum darajada yevropalashuvi kuzatildi. U Yevropa meʼmoriy uslublari — barokko va rokokoga qiziqa boshladi. Abdulmajid hukmronligi (1839—1861), yaʼni Tanzimat davrida imperiya yuqori tabaqalari orasida fransuz tili va Yevropa kiyimlari urf boʻldi, siyosiy hayot hamda diniy siyosat maʼlum darajada erkinlashtirildi. Oʻzgarishlarning yaqqol ramzi sulton qarorgohining Toʻpqopi saroyidan yangi Dolmabahche saroyiga koʻchirilishi boʻldi.
1845-yilda birinchi doimiy Galata koʻprigi qurildi, 1850-yilda Bosforda paroxodlar qatnay boshladi. 1871-yilda tramvay yoʻnalishi, 1875-yilda esa qisqa metro — Tyunel yoʻnalishi ishga tushdi. 1889-yilda Parij — Konstantinopol («Sharq ekspressi») yoʻnalishida yoʻlovchi poyezdlari qatnovi ochildi. XIX asr oxirida shaharda oʻsha davr uchun zamonaviy elektr va suv taʼminoti tizimlari barpo etildi.
XIX asr oxiri — XX asr boshida bir qator yirik xristian diniy inshootlari, jumladan, katolik Avliyo Padualik Antoniy cherkovi hamda pravoslav Muqaddas Uchlik ibodatxonasi Perada qurildi. 1910-yilda shahar aholisining yarmini turli konfessiyalarga mansub xristianlar tashkil etgan.
Birinchi jahon urushi yillarida Turkiya ittifoqchi boʻlgan Germaniya bilan birga magʻlubiyatga uchrab, Mudros sulhi imzolangach, 13-noyabr 1918-yilda Konstantinopol quyidagi davlatlar qoʻshinlari tomonidan bosib olindi: Angliya, Fransiya va Italiya.
Turk milliy harakati Mustafo Kamol Otaturk boshchiligida va bolsheviklar boshqaruvidagi RSFSR hukumatining katta moliyaviy va harbiy yordami bilan 1922-yilda Konstantinopolni Antantadan ozod qildi.
| qoʻshinlaridan ozod qildi. Ernst Körner. Konstantinopol manzarasi, 1910-y. | XIX asrdagi Konstantinopol fotosurati | Eminönü va Yangi masjid, 1890 va 1900-yillar orasida. | «Konstantinopol shahri Marmara dengizi tomon janubga qarab turibdi». 1526-yilda yaratilgan «Oʻrta dengiz orollari manzaralari» turk dengiz atlasining qoʻlyozma xaritasi, Gallipoli. | Asrlar chegarasida Brokgauz va Yefron lugʻatida chop etilgan Konstantinopol xaritasi |

Turkiya Respublikasi
1923-yil oktabrda turk milliy harakati Kamol Otaturk boshchiligida gʻalaba qozonib, Turkiya Respublikasi tuzilganidan soʻng Konstantinopolning poytaxtlik vazifalari Anqaraga oʻtdi. Shunga qaramay, shahar mamlakatning savdo-sanoat va madaniyat markazi boʻlib qoldi.
Shundan soʻng majburiy koʻchirishga uchragan pravoslav aholi 1923-yilda Turkiyadan ketgach, Istanbul sezilarli yunon aholisi saqlanib qolgan yagona shahar edi. Biroq 1930—1940-yillarda kamolchilar hukumati koʻrgan iqtisodiy kamsitish choralari Peraning — ilgari yunon tadbirkorligi va madaniyati gullab-yashnagan tumanning iqtisodiy inqirozi va nisbatan huvillab qolishiga sabab boʻldi. Yunon aholisini kamsitish va 1955-yildagi pogrom shahardagi koʻp sonli yunon jamoasining deyarli yoʻqolishiga olib keldi. Shunga qaramay, Istanbul Konstantinopol patriarxatining markazi boʻlib qolgan. Jahon patriarxining qarorgohi Fanar (Fener) mahallasida joylashgan.
3-sentabr 1989-yilda Istanbul metropoliteni ochildi. Hozir unda 9 ta liniya va 101 ta bekat bor, liniyalarning 7 tasi shaharning Yevropa qismida, 2 tasi Osiyo qismida. 29-oktabr 2018-yilda Istanbul xalqaro aeroporti — dunyodagi eng yirik aeroportlardan biri ishga tushdi.
Geografiya

Joylashuvi
Shahar Turkiyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi tepalikli hududda, Bosfor boʻgʻozining ikki qirgʻogʻida, janubda esa Marmara dengizi sohilida joylashgan. Shaharning asosiy qismi Yevropada, kichik qismi esa Osiyoda joylashgan. Yevropa qismi oʻz navbatida Oltin Shox koʻrfazi bilan ikkiga boʻlingan.
Shahar Qora dengizdan Marmara dengiziga va undan Oʻrta dengizga olib boradigan yoʻlda joylashgan. Anqaragacha masofa sharqiy yoʻnalishda 446 km.
Iqlim
Asosiy maqola: Istanbul iqlimi

Shahar subtropik iqlim mintaqasining chekkasida joylashgan, biroq shimoldan esadigan sovuq shamollar taʼsirida boʻladi.
Qishda oʻrtacha harorat +3 °C dan +9 °C gacha boʻladi. Qish salqin va nam. Harorat 0 °C dan pastga yiliga oʻrtacha 21 kun tushadi. Deyarli har qishda qor yogʻadi.
Bahor va kuz yumshoq oʻtadi, biroq harorat keskin oʻzgarib turishi mumkin.
Yoz issiq, oʻrtacha harorat 19 °C dan 28 °C gacha. Havo namligi yuqori boʻladigan davrlar uchraydi. Biroq kuchli jazirama (35 °C va undan yuqori) shaharda kam kuzatiladi.
Yiliga oʻrtacha 850 mm yogʻin tushadi, asosan yomgʻir shaklida. Yilning taxminan 123 kunida yogʻingarchilik kuzatiladi.
Shaharga yiliga 2000 soatdan ortiq quyosh nuri tushadi.
Yillik oʻrtacha nisbiy namlik doimo yuqori boʻlib, oʻrtacha 71,5 % atrofida.
Mutlaq eng past harorat −16,1 °C 9-fevral 1927-yilda, mutlaq eng yuqori harorat +40,5 °C 12-iyul 2000-yilda qayd etilgan.
| Koʻrsatkich \\ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 18,3 | 24,0 | 26,2 | 32,9 | 33,0 | 40,2 | 40,5 | 38,8 | 33,6 | 34,2 | 27,2 | 21,2 | 40,5 |
| Oʻrtacha eng yuqori t, °C | 8,7 | 9,1 | 11,2 | 16,5 | 21,4 | 26,0 | 28,4 | 28,5 | 25,0 | 20,1 | 15,3 | 11,1 | 18,4 |
| Oʻrtacha harorat, °C | 5,9 | 5,9 | 7,6 | 12,1 | 16,7 | 21,0 | 23,4 | 23,6 | 20,2 | 16,0 | 11,9 | 8,2 | 14,3 |
| Oʻrtacha eng past t, °C | 2,9 | 2,8 | 3,9 | 7,7 | 12,0 | 16,0 | 18,5 | 18,7 | 15,5 | 12,0 | 8,5 | 5,3 | 10,3 |
| Mutlaq eng past t, °C | −10,4 | −16,1 | −7 | −0,6 | 3,6 | 8,0 | 10,5 | 8,2 | 5,2 | 1,0 | −4 | −9,4 | −16,1 |
| Yogʻin, mm | 101,2 | 79,3 | 69,8 | 45,4 | 35,2 | 37,5 | 38,9 | 48,9 | 62,7 | 100,8 | 108,5 | 124,5 | 850,3 |
| Manba: Jahon meteorologiya tashkiloti (BMT) BBC Weather Centre Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü | |||||||||||||
Oylik oʻrtacha haroratlar taqsimoti jadvali
| Oy | Yuqori harorat | Past harorat | Yomgʻirli kunlar | Quyoshli kunlar | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Oʻrtacha | Mutlaq | Oʻrtacha | Mutlaq | |||
| Yanvar | 9 | 19 | 3 | 13 | 18 | 2.6 |
| Fevral | 9 | 24 | 2 | 16 | 15 | 3.3 |
| Mart | 11 | 27 | 3 | 11 | 14 | 4.4 |
| Aprel | 16 | 33 | 7 | 2 | 9 | 6.6 |
| May | 21 | 34 | 12 | 2 | 8 | 8.9 |
| Iyun | 26 | 37 | 16 | 6 | 5 | 10.8 |
| Iyul | 29 | 39 | 18 | 11 | 4 | 11.7 |
| Avgust | 29 | 41 | 20 | 10 | 3 | 11.3 |
| Sentabr | 25 | 38 | 15 | 6 | 6 | 8.5 |
| Oktabr | 21 | 33 | 12 | 3 | 10 | 6.2 |
| Noyabr | 15 | 27 | 9 | 7 | 13 | 4.6 |
| Dekabr | 11 | 22 | 5 | 12 | 17 | 2.3 |
Istanbul tumanlari

Istanbulning tarixiy tuman va mahallalari
Yevropa: Ayvansaroy, Aksaroy, Bayrampasha, Bakirkoʻy, Balat, Bebek, Beshiktosh, Boyazid, Gʻozi Usmon Posho, Galata, Dolmabahche, Yeshilkoʻy, Zaytinburnu, Kagʻitxona, Qopali Chorshi, Vefa, Jibali, Zayrak, Qabatosh, Qosimposho, Laleli, Oʻrtakoʻy, Pera, Sariyer, Sultonahmet, Sulukule, Taksim, Fotih, Fener, Chuqurjuma, Shishli, Eminönü, Eyup;
Osiyo:
- Asosiy savdo koʻchasi — Istiqlol

Maʼmuriy boʻlinish
2008-yil aprelidan hozirgacha Istanbul ili (viloyati) tarkibiga 39 ta ilche (turk. ilçe, ilçeleri) yoki munitsipal tuman kiradi. Ular aholisi 15 029 231 kishi (2017-yil) boʻlgan Katta Istanbul shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi.
Istanbul katta shahar munitsipaliteti meriyasi İBB (turk. İstanbul Büyükşehir Belediyesi) barcha tuman munitsipalitetlari faoliyatini muvofiqlashtiradi va boshqaradi. Uning vakolatiga umumiy budjet, soliqlar va yigʻimlar, ijtimoiy taʼminot, infratuzilma loyihalari, qurilish, transport, obodonlashtirish va boshqa masalalar kiradi.
Aholisi

|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Manba: Jan Lahmeyer 2004,Chandler, 1987, Morris, 2010,Turan, 2010 Aholi soni boʻyicha Turkiya Respublikasi eʼlon qilinishidan avvalgi aholi soniga doir maʼlumotlar taxminiydir. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

Istanbul oʻz tarixining koʻp qismida dunyodagi eng yirik shaharlar qatorida boʻlgan. Milodiy 500-yilga kelib aholisi 400–500 ming kishi boʻlgan Konstantinopol Rimni dunyoning eng yirik shahri nomi uchun kurashda ortda qoldirdi. XII asrgacha u Bagʻdod, Chanʼan, Kayfen va Marv bilan dunyoning eng koʻp aholili shahri maqomi uchun raqobatlashdi. Keyinchalik u boshqa hech qachon dunyoning eng yirik shahri boʻlmadi, ammo Yevropaning eng yirik shahri boʻlib, 1500-yildan 1750-yilgacha shu maqomni saqladi. Keyin undan London oʻzib ketdi.
Turkiya statistika instituti maʼlumotlariga koʻra, Istanbul munitsipalitetining 2014-yil oxiridagi aholisi 15 029 231 kishini tashkil etgan, yaʼni unda mamlakat aholisining 18,6 % qismi yashagan. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, oʻsha yili shahar hududi aholisi 14 657 434 kishini tashkil etgan. Katta shahar munitsipaliteti aholisining qariyb 97—98 % i shahar hududida yashagan; 89 % — 2007-yilda, 61 % — 1980-yilda. Aholining 64,9 % i (2/3) shaharning Yevropa qismida, 35,1 % i (1/3) esa Osiyo qismida yashaydi.
Istanbul butunlay yoki qisman Yevropada joylashgan eng yirik shahardir. Aholi soni boʻyicha dunyoda 4-oʻrinni egallashiga qaramay (undan oldinda Shanxay, Pekin va Lagos (bundan mustasno Chunsin)) Aholi soni boʻyicha shaharlar roʻyxati[ingl.], u reytingda atigi 24-oʻrinda — shahar hududlari boʻyicha va 18-oʻrinda esa shahar aglomeratsiyalari boʻyicha. Sababi, shahar chegaralari taxminan aglomeratsiya hududiga mos keladi. Bugun u Moskva bilan bir qatorda Yevropadagi eng yirik shahar aglomeratsiyalaridan biridir.
Istanbul aholisining yillik 3,45 % lik oʻsishi eng yirik yetmish sakkizta megapolis orasidagi eng yuqori koʻrsatkich boʻlib, bu megapolislar Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga (IHTT) aʼzo mamlakatlarda joylashgan.
XX asrning ikkinchi yarmida aholining ayniqsa tez oʻsishi kuzatildi: 1945-yildan 2000-yilgacha shahar aholisi oʻn barobar koʻpaydi. Bunga shahar chegaralarining kengayishi, ayniqsa, 1980 va 1985-yillar oraligʻida aholining deyarli ikki baravar ortishi sabab boʻldi.
XX va XXI asrlardagi sezilarli oʻsish asosan ish va yaxshi turmush sharoitini izlab Turkiyaning sharqiy hududlaridan kelgan migrantlar hisobiga yuz berdi. Shaharda shimoliy va sharqiy yettita viloyatdan kelib chiqqanlar soni oʻsha viloyatlarning oʻz aholisidan ham koʻp. Istanbuldagi yarim milliondan ortiq kishi Sivas va Kastamonu.
viloyatlaridan kelgan. Istanbul qabul qilgan qochoqlar soni (qariyb 559 ming kishi) boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi. Shaharda turli mamlakatlardan kelgan koʻplab migrantlar ham yashaydi. Shahar aholisining faqat 28 % i shu yerda tugʻilgan.
Yevropa qismidagi eng zich aholili tumanlar, odatda, markazning shimoli-gʻarbi, gʻarbi va janubi-gʻarbida joylashgan. Osiyo qismidagi eng zich aholili tuman esa Uskudar hisoblanadi. Turkiyaning har 5 fuqarosidan biri (mamlakat aholisi 85 mln) Istanbulda yashaydi.
Aholining diniy va etnik tarkibi

Istanbul oʻz tarixining katta qismida koʻp millatli shahar boʻlib, turklar aholining faqat nisbiy koʻpchiligini tashkil etgan. Masalan, 1910-yilda shahar aholisining yarmini xristianlar tashkil qilgan.
Sanjak Konstantinopol (1912-y.):
| Sanjak | turklar | yunonlar | armanlar | bolgarlar | yahudiylar | jami | |
| Konstantinopol | Istanbul | 213 605 | 45 580 | 78 241 | 2 859 | 10 814 | 358 541 |
| Pera | 90 178 | 175 200 | 40 989 | 1 472 | 27 877 | 459 372 | |
| Kuchukchekmeje | 4 950 | 14 495 | 3 500 | - | 100 | 23 195 | |
| Chatalja | 7 200 | 32 225 | 30 | - | 20 | 39 530 | |
| Buyukchekmeje | 3 980 | 11 681 | - | - | - | 15 661 | |
| Silivri | 4 920 | 10 851 | 873 | - | 2 010 | 18 884 | |
| Skutari | 81 117 | 34 640 | 50 360 | - | 5 670 | 168 787 | |
| Xartalimi | 10 500 | 9 670 | 2 200 | - | 20 | 22 395 | |
| Gyubiz | 12 300 | 8 000 | - | - | - | 20 600 | |
| Shahzodalar orollari | 670 | 10 250 | 300 | - | - | 12 020 | |
| Beykoz | 4 894 | 2 597 | 1 900 | - | - | 9 788 | |
| Shile | 14 800 | 9 300 | 800 | - | - | 24 900 | |
| Jami: | 449 114 | 364 489 | 159 193 | 4 331 | 46 581 | 1 173,673 |
Manba: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918
Turkiyadagi diniy va etnik ozchiliklarning aksariyati hanuz Istanbulda yashaydi. Shahar aholisining mutlaq koʻpchiligi musulmonlar-sunniylar. Ularning aksariyati hanafiy mazhabi tamoyillariga amal qiladi, faqat taxminan 10 % i shofeʼiy mazhabiga amal qiladi. Sunniylikdan tashqari islomning eng yirik yoʻnalishi — 4,5 million kishidan iborat alaviylar; ularning uchdan biri Istanbulda yashaydi. Tasavvuf kabi mistik oqimlar Turkiya Respublikasi tuzilgach rasman taqiqlangan, biroq ularning koʻplab izdoshlari hanuz mavjud.
Konstantinopol patriarxi VI asrdan boshlab Jahon patriarxi va dunyodagi millionlab pravoslav xristianlarning yetakchisi hisoblanadi. 1601-yildan beri uning qarorgohi Istanbuldagi Avliyo Georgiy sobori boʻlib kelmoqda. XIX asrda shahardagi xristianlar, odatda, yunon yoki arman boʻlgan. Istanbulda soni kam Turk pravoslav cherkovi rahbarining qarorgohi ham bor. XX asrdagi voqealar, jumladan, Yunon-turk aholi almashinuvi 1923-yilda, shuningdek, boylik soligʻi 1942-yilda va Istanbul pogromi 1955-yilda sodir boʻlgan. Bu voqealar ilgari Fener va Samatya mahallalarida istiqomat qilgan yunonlar sonini keskin kamaytirdi. XXI asr boshida ularning soni atigi 3000 kishi edi (130 000 kishi 1923-yilda va 260 000 kishi Usmonlilarning 1910-yilgi roʻyxatida qayd etilgan). Armanlar genotsidi Turkiyada arman aholisining keskin kamayishiga olib keldi. Hozir Istanbulda 50 000 dan 70 000 gacha arman yashaydi (164 000 kishi 1913-yilda yashagan).

Shahardagi eng yirik etnik ozchilik kurdlar jamoasi boʻlib, ular Turkiyaning sharqiy va janubi-sharqiy hududlaridan kelib chiqqan. Kurdlar shahar Usmonlilar qoʻliga oʻtgandan soʻng koʻcha boshlagan boʻlsa-da, Istanbulga ularning oqimi kurd-turk mojarosi boshlangan 1970-yillar oxiridan tezlashdi. Turli maʼlumotlarga koʻra, shahar aholisining ikki-uch millionga yaqini kurdlardir, yaʼni dunyoning hech bir boshqa shahrida bu xalq vakillari Istanbuldagidek koʻp emas. Boshqa katta etnik ozchiliklar ham mavjud. Masalan, bosniyaliklar tumanda koʻpchilikni tashkil qiladi: Bayrampasha.
Atrofdagi Balat hududda ilgari yahudiylarning-sefard jamoasi katta boʻlgan. Bu jamoa ularning Ispaniyadan quvilishidan keyin, 1492-yilda shakllangan. Romaniotlar va ashkenazlar bu yerga sefardlardan oldin kelgan, ammo keyinchalik ularning ulushi ancha qisqargan. Bugun ashkenazlar Istanbul yahudiy jamoasining atigi 1 % ini tashkil etadi. Umuman, Turkiyadagi yahudiylar soni, asosan, Isroilga koʻchib ketish sababli 100 000 kishidan (1950-yil) 18 000 kishigacha (2005-yil) qisqargan. Ularning aksariyati Istanbul va Izmirda yashagan..
Levantliklar — Janubiy Yevropadan kelib, Galatada salib yurishlari davridan boshlab joylashgan savdogarlar va mustamlakachilar avlodlari — XIX va XX asr boshida shahar madaniyati hamda meʼmorchiligi shakllanishida katta oʻrin tutgan. Hozir ularning soni kamaygan boʻlsa-da, oz miqdorda saqlanib qolgan.
Turkiya bilan bir qator Afrika mamlakatlari, masalan, Somali va Jibuti oʻrtasidagi hamkorlik kuchayishi bilan bu davlatlardan talabalar va ishchilar yaxshiroq taʼlim hamda ish izlab Istanbulga kela boshladi. Shaharda kichik nigeriyaliklar, kongoliklar, kamerunliklar va Shimoliy Afrika arablari diasporalari.
Hozir shahar aholisining mutlaq koʻpchiligi musulmonlar, sunniylik tarafdori.
Shaharda kichik pravoslav yunonlar jamoasi saqlanib qolgan; ular 1920-yillargacha Usmonlilar poytaxti aholisining salmoqli qismini (XX asr boshida 100 mingdan ortiq kishini) tashkil etgan. Fanar (Fener) mahallasida Konstantinopol pravoslav cherkovi (turk. Rum Ortodoks Patrikhanesi, yun. Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) markazi va Jahon patriarxining qarorgohi joylashgan. Cherkovslavyan tilidagi muntazam ibodatlar Galatadagi ikkita kichik cherkovda (qarang: Afon monastirlarining vakolatxonalari) oʻtkaziladi; rumin tilida ibodatlar Rumin pravoslav cherkoviga qarashli Avliyo Paraskeva cherkovida (Aya Paraskevi Rum Ortodoks Kilisesi, Kalaycıbahçe sok. No. 2, Hasköy / İstanbul).
Bundan tashqari, shaharda xristianlikning boshqa yoʻnalishlari va yahudiylik tarafdorlarining katta jamoalari mavjud. 1461-yildan buyon bu yerda Arman cherkovining muxtor patriarxatlaridan biri — Konstantinopol patriarxati joylashgan.
Musulmon boʻlmagan diniy obyektlarga ibodat vaqtlaridan tashqari koʻp hollarda bemalol kirish mumkin, biroq sinagogalarga borish uchun oldindan yozilish va pasport koʻrsatish talab etilishi mumkin.
| Oʻrtakoʻy masjidi | Avliyo Padualik Antoniy cherkovi | Ibodat marosimi Avliyo Georgiy soborida, Fanarda. | Xemdat Israel sinagogasi |
Iqtisodiyot

1990-yillar oʻrtalaridan beri Istanbul iqtisodiyoti Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) doirasida eng tez rivojlanayotgan shahar iqtisodiyotlaridan biridir. McKinsey Global Institute kompaniyasi tadqiqotlariga koʻra, 2025-yilga borib shahar xarid qobiliyati pariteti boʻyicha yalpi ichki mahsulot (YaIM) shaharlari roʻyxatida[aniqlashtirish kerak] dunyoda 14-oʻrinni egallaydi, oʻsha vaqtgacha nominal oʻsish qariyb $291.5 mlrd boʻladi. Istanbul Turkiya yalpi ichki mahsulotining 27 % ini va mamlakat ishchi kuchining 20 % ini oʻzida jamlaydi.
Istanbulda aholi jon boshiga YaIM mamlakat oʻrtacha koʻrsatkichidan 70 % yuqori, hudud sifatidagi mahsuldorlik esa taxminan 50 % yuqoridir. Bunda Istanbul iqtisodiyoti asosan yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqaradi.
Turkiyadagi barcha soliqlarning qariyb 40 % i shu yerda yigʻiladi. Bu koʻrsatkichlarda shaharda istiqomat qiluvchi 30 nafar milliarder ham hisobga olingan. Istanbul roʻyxatdan oʻtkaziladigan nikohlar soni boʻyicha dunyoda Las-Vegasdan keyin ikkinchi oʻrinda turadi va shu sabab toʻy turizmining eng mashhur yoʻnalishlaridan biridir.
Sanoat
Istanbulda sanoat rivojlangan va tarmoqlari xilma-xildir. Iqtisodiyot asosan mashinasozlik, jumladan, kemasozlik, kimyo, sement, oziq-ovqat, yengil, matbaa, elektrotexnika, yogʻochni qayta ishlash, qogʻoz va shisha sanoati, savdo hamda turizmga tayanadi. Shuningdek, zaytun moyi, tamaki mahsulotlari, transport vositalari, elektronika va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi.
Iqtisodiyotda asosan yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarilishiga qaramay, past qoʻshilgan qiymatli koʻplab mahsulotlar ham faol ishlab chiqariladi va ular koʻproq koʻzga tashlanadi. Bular suvenirlar, turk shirinliklari, oʻrtacha sifatli kiyimlar, milliy liboslar va boshqalardir. Ular shahar YaIMining atigi 26 % ini tashkil etsa-da, eksportning 80 % i aynan shu mahsulotlarga toʻgʻri keladi.
Moliya markazi

Bu yerda Istanbul fond birjasi — Turkiyadagi yagona birja joylashgan. U ilgari faoliyat yuritgan Istanbul oltin birjasi hamda Turkiyaning derivativlar birjasini birlashtirgan. Mamlakatning yirik banklari, xorijiy sugʻurta kompaniyalari va agentliklari ham shu yerda faoliyat yuritadi. Eski birja Usmonli imperiyasi davridayoq, 1866-yilda tashkil etilgan. XIX asr va XX asr boshida Bankalar Caddesi («Banklar koʻchasi») Galata tumanida butun Usmonli imperiyasining moliya markazi boʻlgan. Turkiyaning ilk birjasi ham shu yerda joylashgan.
Koʻcha 1990-yillargacha mamlakatning bosh moliya markazi boʻlib qoldi. Shundan soʻng koʻplab turk banklari bosh qarorgohlarini Levent va Maslak[ingl.] tumanlaridagi zamonaviy osmonoʻpar binolarga koʻchirdi. 1995-yilda Istanbul birjasi Sariyer tumanida joylashgan hozirgi binosiga koʻchdi. Bugun Istanbulda barpo etilgan yana bir yirik ishbilarmonlik markazi — Atashehir.
Bosfor orqali tranzit
Shahar iqtisodiyotining muhim omillaridan biri Bosfor qirgʻoqlarida joylashganidir. Bosfor Qora dengiz bilan Oʻrta dengiz oʻrtasidagi yagona dengiz yoʻli boʻlib, dunyodagi eng gavjum suv yoʻllaridan biri hisoblanadi. Har yili boʻgʻoz orqali 200 mln tonnadan ortiq neft tashiladi. Oʻrtacha hisobda uning yuklamasi Suvaysh kanalidan taxminan uch baravar yuqori. Shu sabab Bosfordagi qatnovni kamaytirish uchun Yevropa qismida aylanma kanal qurish masalasi koʻrib chiqilmoqda.
Istanbulda uchta yirik xalqaro port mavjud: Haydarpasha porti, Ambarli porti va Zaytinburnu porti. Shuningdek, boʻgʻozning butun uzunligi boʻylab hamda Marmara dengizi qirgʻoqlarida koʻplab kichik portlar va neft terminallari bor.
Turizm
Istanbul nihoyatda mashhur sayyohlik yoʻnalishidir. Bu soha jadal rivojlanmoqda. 2000-yilda shaharga 2,4 mln xorijiy sayyoh kelgan boʻlsa, 2012-yilda ularning soni 11,6 mln ga yetdi. Shu tariqa Istanbul dunyodagi eng ommabop sayyohlik yoʻnalishlari orasida beshinchi oʻrinni egalladi. Asosiy turistik obyektlar shaharning Yevropa qismida joylashgan. Mehmonxonalarning qariyb 90 % i ham shu yerda. Shaharda yetmishta muzey boʻlib, faqat Toʻpqopi saroyi va Aya-Sofiyaning oʻzi yiliga 30 mln dollar sof daromad keltiradi. Shaharda jami 17 ta saroy, 64 ta masjid va 49 ta tarixiy cherkov hamda boshqa koʻplab qadimiy diqqatga sazovor joylar (ustunlar, qalʼalar, yerosti sisternalari va boshqalar) mavjud.
- Gayrettepe — shaharning asosiy moliya tumanlaridan biri
Fan va taʼlim
Istanbul Turkiyaning ilmiy markazidir. Shaharda bir nechta davlat universiteti, jumladan, Istanbul universiteti, Istanbul texnika universiteti, Marmara universiteti va Bosfor universiteti, shuningdek, bir qancha xususiy universitetlar mavjud: Yeditepe, Maltepe, Galatasaroy, Fotih va boshqalar.
Istanbulda yana Istanbul iqtisodiyot va savdo akademiyasi, Istanbul texnika universiteti, Tasviriy sanʼat akademiyasi, Istanbul konservatoriyasi va boshqa oliy taʼlim muassasalari mavjud. Bir qator ilmiy jamiyatlar ham faoliyat yuritadi: Turk tibbiyot jamiyati, Turk biologiya jamiyati, Turk kimyo jamiyati. Shaharning eng yirik kutubxonalari: Istanbul universiteti kutubxonasi va Istanbul texnika universiteti kutubxonasi, Sulaymoniya kutubxonasi, Boyazid kutubxonasi, Koʻprulu kutubxonasi (Usmonli imperiyasidagi birinchi xususiy kutubxona), Otif Afandi kutubxonasi.
Eng yirik oliy oʻquv yurtlari — Istanbul universiteti (taxminan 140 000 talaba) va Marmara universiteti (taxminan 55 000 talaba). Marmara universiteti Turkiyadagi eng koʻp tilli universitet boʻlib, ayrim fakultetlarda taʼlim ingliz, nemis, fransuz va boshqa tillarda olib boriladi. Shaharda koʻplab xususiy va davlat oʻrta maktablari hamda harbiy bilim yurtlari bor.
Sport
Shaharda «Galatasaroy», «Beshiktosh», «Fenerbahche» va «Istanbul Bashakshehir» kabi futbol klublari faoliyat yuritadi. 2005 va 2023-yillarda Istanbul Chempionlar ligasi finaliga mezbonlik qilgan.
Formula-1
Turkiya Gran-prisi ilk bor 2005-yilda taqvimga kiritilgan va 2011-yilgacha uzluksiz oʻtkazilgan. Poygalar Istanbulda 2020-yilda tomoshabinlarsiz, 2021-yilda esa cheklangan sigʻim bilan oʻtkazilgan.
Istanbul Park Formula-1 poygalari taqvimiga 2027-yildan qaytadi.
Madaniyat
Istanbul xalqaro musiqa festivali iyun—iyul oylarida oʻtkaziladi.
Muzeylar
Shaharning eng mashhur muzeylari: Koʻk masjid, Sulaymoniya masjidi, Avliyo Sofiya sobori, Istanbul arxeologiya muzeyi, rangtasvir va haykaltaroshlik muzeyi, Toʻpqopi saroyi, Mozaika muzeyi, turk va islom sanʼati muzeyi, sharq madaniyati muzeyi, Munitsipal muzey, soat minorali Dolmabahche muzeyi, Yedikule, Bazilika sisternasi, Xora monastiri, Beyoʻgʻludagi Pera muzeyi, Sakip Sabanji muzeyi, Ahmad Hamdi Tanpinar adabiyot muzey-kutubxonasi, Maʼsumiyat muzeyi va boshqalar.
Teatrlar va galereyalar


Teatrlar: shahar teatri, «Ken-ter», «Otaturk madaniyat markazi», «Harbiye», «Fotih», «Gultepe», «Kadikoʻy», «Maksim» opera zali.
Koʻrgazmalar
Shaharda ikki yilda bir marta biyennale — zamonaviy sanʼat koʻrgazmasi oʻtkaziladi.
Ommaviy axborot vositalari
«Sabah», «Radikal», «Milliyet», «Jumhuriyet» va boshqa gazetalar chop etiladi.
Televideniye
Bu yerda koʻplab umummilliy va mahalliy telekompaniyalar hamda studiyalar joylashgan: CNBC-e, CNN Türk, MTV Türkiye, NTV Turkey, Kanal D, ATV Turkey, Show TV, Star TV, Cine5, SKY Türk, FOX Turkey, Kanal 7, Kanal Türk, Flash TV, STV, Haber va boshqalar.
Meʼmorchilik
Shahar meʼmoriy qiyofasining shakllanishida katta rol oʻynagan meʼmorlardan biri Sinan.
Istanbulning diqqatga sazovor joylari
Shaharning asosiy diqqatga sazovor joylarini joylashuviga qarab toʻrt guruhga boʻlish qulay:
- Diqqatga sazovor joylarning asosiy qismi Istanbulning tarixiy markazi — Sultonahmet;
- tumanida joylashgan. Ikkinchi guruh markazdan gʻarbda, Boyazid va Fotih;
- Koʻrfazning shimoliy sohilida — Oltin Shox — uchinchi guruhdagi diqqatga sazovor joylar Galata, Taksim, Beshiktosh;
- tumanlarida joylashgan. Istanbulning sharqiy qirgʻogʻidagi diqqatga sazovor joylar alohida guruhni tashkil etadi.
Quyida diqqatga sazovor joylar inshoot turlari va tarixiy davrlar boʻyicha keltirilgan.
Rim–Vizantiya davri
| Ilonli ustun, Ippodrom maydoni |
Konstantin obeliski, Ippodrom maydoni |
Feodosiy obeliski, Ippodrom maydoni |
Konstantin ustuni, Chemberlitash maydoni |
Nemis favvorasi, Ippodrom maydoni |
Vizantiya davri cherkovlari (shu jumladan, avvalgi cherkovlar)
|
|
Zamonaviy cherkovlar
Masjidlar
Saroylar
- Darvozalar: Toʻpqopi saroyi
- Saroy darvozalari: Dolmabahche
Maydonlar
|
|
Qalʼalar
Minoralar
Bogʻlar
Hayvonot bogʻlari
Koʻpriklar
|
|
|
Istanbul bozorlari
Transport
Istanbul — Turkiyaning eng yirik transport tuguni. Shaharda Markaziy Yevropani Turkiya, Suriya va Eron bilan bogʻlovchi muhim temiryoʻl va avtomobil yoʻllari tutashgan. Yirik dengiz portlari va xalqaro aeroportlar mavjud.
Avtomobil transporti

Istanbul — Yevropa va Osiyoni bogʻlovchi transport yoʻllari kesishmasidagi muhim avtomobil tashuvlari markazi. Shaharda xalqaro avtovokzal — Buyuk Istanbul Otogari faoliyat yuritadi. Avtomobil tirbandligi, ayniqsa, Bosfordan oʻtadigan yoʻllarda shahar uchun jiddiy muammo hisoblanadi. Shaharda taksilar juda koʻp.
Havo transporti
Yoʻlovchi havo qatnovi ikki xalqaro aeroport orqali amalga oshiriladi: yangi Istanbul xalqaro aeroporti (IST) (ingl. Istanbul Airport; turk. İstanbul Havalimanı; IATA: IST, ICAO: LTFM), shaharning Yevropa qismida markazdan 35 kilometr uzoqda joylashgan va Otaturk aeroporti (ISL) (ingl. Atatürk International Airport; turk. İstanbul Atatürk Havalimanı oʻrnini egallagan, shuningdek, Sabiha Goʻkchen aeroporti (SAW) (ingl. Sabiha Gökçen International Airport; turk. İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı; IATA: SAW, ICAO: LTFJ), shaharning Osiyo qismida joylashgan.
Suv transporti
Shahar dengiz akvatoriyasiga Bosfor boʻgʻozining bir qismi, Oltin Shox koʻrfazi va Marmara dengizining shimoli-sharqiy qismi kiradi. Eng yirik portlar: Haydarpasha porti, Yenikapi porti. Xalqaro port — Qorakoʻy. Shahar hududida zamonaviy yoʻlovchi kemalari — dengiz avtobuslari (turk. deniz otobüsleri) ishlaydi. Ular Istanbul tumanlari, shahar atrofi va yaqin orollar oʻrtasida muntazam dengiz qatnovini amalga oshiradi.
| Istanbul (yangi aeroport) (Yevropa qismi) | Sirkeci vokzali (Yevropa qismi) | Haydarpasha vokzali (Osiyo qismi) | Avtovokzal | Sabiha Goʻkchen nomidagi aeroport (Osiyo qismi) |
Temiryoʻl transporti
Shaharda ikkita yirik yoʻlovchi temiryoʻl vokzali mavjud: Sirkeci vokzali (shaharning Yevropa qismida) va Haydarpasha vokzali (Osiyo qismida). 2015-yil boshidagi holatga koʻra, bu vokzallarning ikkalasidan ham yoʻlovchi tashishda foydalanilmagan; Marmaray temiryoʻl tarmogʻini qayta qurish loyihasi amalga oshirilayotgan edi. Istanbul yuk temiryoʻl stansiyalaridan katta hajmdagi yuklar, avvalo, dengiz portlarida qayta yuklash uchun moʻljallangan mahsulotlar oʻtadi.
Jamoat transporti

Shaharda xususiy va munitsipal avtobus yoʻnalishlarining keng tarmogʻi, tramvay qatnovi (qarang: Istanbul tramvayi), Metrobus tizimidagi avtobuslar va metropoliten mavjud. Metro quyidagi yoʻnalishlardan iborat: Tyunel, metro yoʻnalishi (metro), yengil metro (turk. hafif metro) hamda Yevropa qismida joylashgan yangi Tyunel funikulyor — «Taksim–Qabatosh». Shahar atrofi poyezdlarining Yevropa va Osiyo yoʻnalishlari ham bor.
2006-yilda temiryoʻl tunnelining Marmaray Bosfor ostidan qurilishi boshlandi. U Istanbulning Yevropa va Osiyo qismlaridagi tezkor transport tizimlarini birlashtirdi. 2007-yilda qurilish vaqtida aniqlangan qadimiy dengiz porti qazilmalari tufayli ishlar toʻxtatib turildi. Tunnelni 2013-yil kuzida ishga tushirish rejalashtirilgan edi, amalda esa u 2013-yil noyabrida ochildi.
Yer usti yoʻlovchi tashuvlarining salmoqli qismi yoʻnalishli taksilar (dolmush) va suv transporti hissasiga toʻgʻri keladi, ayniqsa, Osiyo va Yevropa oʻrtasidagi yoʻlovchi oqimida.
Istanbulda jamoat transporti haqini toʻlash uchun faqat «elektron hamyon» — IstanbulKart qoʻllanadi.
2009-yil martda Katta Istanbul meriyasi koʻp funksiyali IstanbulKart kartalarini joriy etishga kirishdi; ularning narxi 165 lira (2026).
| Zamonaviy tramvay | Tyunel metro yoʻnalishining «Qorakoʻy» bekati | «Qabatosh–Taksim» funikulyori | Istiqlol koʻchasidagi ikkita retrotramvay | Istanbuldagi dengiz avtobusi |
Birodarlashgan shaharlar
Quyidagi shaharlar Istanbul bilan birodarlashgan:
Amman, Iordaniya
Ostona, Qozogʻiston
Bangkok, Tailand
Barselona, Ispaniya
Bayrut, Livan
Bengʻozi, Liviya
Berlin, Germaniya
Venetsiya, Italiya
Guanchjou, Xitoy
Damashq, Suriya
Jakarta, Indoneziya
Jidda, Saudiya Arabistoni
Johor-Baru, Malayziya
Dubay, BAA
Durres, Albaniya
Qozon, Rossiya
Qohira, Misr
Kyoln, Germaniya
Konstansa, Ruminiya
Lahor, Pokiston
Mari, Turkmaniston
Mexiko, Meksika
Njamena, Chad
Oʻsh, Qirgʻiziston
Plovdiv, Bolgariya
Pusan, Janubiy Koreya
Rabot, Marokash
Rio-de-Janeyro, Braziliya
Sankt-Peterburg, Rossiya
Sarayevo, Bosniya va Gersegovina
Shimonoseki, Yaponiya
Skopye, Shimoliy Makedoniya
Tbilisi, Gruziya
Tabriz, Eron
Tunis, Tunis
Xartum, Sudan
Xyuston, AQSH
Shanxay, Xitoy
Odessa, Ukraina
Istanbul quyidagi shaharlar bilan hamkorlik protokollarini imzolagan:
Afina, Gretsiya
Budapesht, Vengriya
Buxarest, Ruminiya
Varshava, Polsha
Vena, Avstriya
Gavana, Kuba
Kobul, Afgʻoniston
Kasablanka, Marokash
Kioto, Yaponiya
Moskva, Rossiya
Neapol, Italiya
Parij, Fransiya
Praga, Chexiya
Seul, Janubiy Koreya
Sian, Xitoy
Stokgolm, Shvetsiya
Strasburg, Fransiya
Toronto, Kanada
Florensiya, Italiya
Istanbul quyidagi shaharlar bilan yaxshi niyat protokollarini imzolagan:
Adabiyotlar
- Константинополь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Борзенко А., Борзенко А. Стамбул. Путеводитель. — М.: ИД «Вокруг света», 2008. — 320 с. — ISBN 978-5-98652-140-4.
- Туров А. Стамбул. Путеводитель «Афиши». — М.: «Афиша Индастриз», 2005. — 240 с. — («Коллекция Nescafe»). — 20 000 экз.
- Орхан Памук. Чёрная книга. — М., 2004.
- Орхан Памук. Стамбул — город воспоминаний = Istanbul: Hatiralar ve Sehir / Перевод с тур.: Михаил Шаров, Тофик Меликов. — М.: Издательство Ольги Морозовой, 2006. — 504 с. — ISBN 5-98695-018-6.
- Юсупов А. Р. Стамбул / Отв. ред. Ю. А. Петросян. Академия наук СССР. — М.: «Наука», Глав. ред. вост. лит., 1970. — 132 с. — 20 000 экз.
- Organisation for Economic Co-operation and Development. Istanbul, Turkey. — Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development, 2008. — (OECD Territorial Reviews). — ISBN 978-92-64-04371-8.
- Oxford Business Group. The Report: Turkey 2009. — Oxford, Eng.: Oxford Business Group, 2009. — ISBN 978-1-902339-13-9.
- Константинополь / И. Н. Попов // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 96. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
- История средних веков. В двух томах / Под редакцией академика Е. А. Косминского и члена-корреспондента Академии наук СССР С. Д. Сказкина. — М.: «Госполитиздат», 1952. — Т. 1. — 748 с. — 150 000 экз.
- Машкин Н. А. История Древнего Рима. — М.: «Госполитиздат», 1950. — 724 с. — 100 000 экз.
- Невская В. П. Византий в классическую и эллинистические эпохи. — М.: Издательство АН СССР, 1953. — 156 с. — (Причерноморье в античную эпоху (Том 4)).
- Пальцева Л. А. Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии. — СПб.: Издательство С.-Петербургского университета, 1999. — 304 с. — 1000 экз. — ISBN 5-288-01800-6.
- Петросян Ю. А., Юсупов А. Р. Город на двух континентах: Византий. Константинополь. Стамбул. — М.: «Наука», 1977. — 288 с.
- Morris, Ian. Social Development. — Palo Alto: Stanford University, 2010. — 233 p. — [Архивировано 15 сентября 2012 года.]
- Chandler, Tertius[англ.]. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. — Lewiston[англ.]: St. David's University Press, 1987. — 676 p. — ISBN 978-0889462076.
- Turan, Neyran. Towards an Ecological Urbanism for Istanbul (англ.) // Megacities: Library for Sustainable Urban Regeneration : сборник. — Tokyo: Springer, 2010. — Vol. 10. — P. 223—242. — ISBN 978-4-431-99266-0. — doi:10.1007/978-4-431-99267-7_10.
- Çelik, Zeynep. The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. — Berkeley & Los Angeles: University of California Press, 1993. — 201 p. — ISBN 978-0520082397.
- Athanasopulos, Haralambos. Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law. — Jefferson, N.C.: McFarland Publishing, 2001. — 194 p. — ISBN 978-0-7864-0943-3.
- Masters, Bruce Alan; Ágoston, Gábor. Encyclopedia of the Ottoman Empire. — NY: Infobase Publishing, 2009. — ISBN 978-1-4381-1025-7.
- Wedel, Heidi. Migration and displacement: Kurdish migrants in Istanbul in the 1990s (англ.) // Ibrahim, Ferhad; Gürbey, Gülistan (eds.) The Kurdish Conflict in Turkey : сборник. — Berlin: LIT Verlag Münster, 2000. — P. 181—193. — ISBN 9783825847449.
- Rôzen, Mînnā. A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated ed.). — Leiden: BRILL, 2002. — 414 p. — (“The” Ottoman Empire and its heritage (Vol. 26)). — ISBN 978-9004125308.
- Brink-Danan, Marcy. Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance. — Bloomington, Ind.: Indiana University Press, 2011. — 242 p. — (New Anthropologies of Europe). — ISBN 978-0253356901.
- ʻAner, Nadav, Jewish People Policy Planning Institute. The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004-2005: The Jewish People Between Thriving and Decline / Pergola, Sergio Della; Gilboa, Amos; Ṭal, Rami (eds.). — Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd., 2005. — 672 p. — (The Jewish People Policy Planning Institute annual assessment). — ISBN 9789652293466.
- Schmitt, Oliver Jens. Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" (нем.). — München: Oldenbourg, 2005. — 515 p. — ISBN 9783486577136.
- «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»
- П. Аплетин. Сборник эссе и фотографий о Стамбуле
- [www.lib.ru/BRODSKIJ/br_istambul.txt И. Бродский. Путешествие в Стамбул]
- П. Вайль. Босфорское время
- Г. Шульпяков. Бегство в Стамбул
- Isaac, Benjamin H. The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest. — illustrated. — Leiden, the Neth. : BRILL, 1986. — ISBN 978-90-04-06921-3.
- Michael Dumper; Bruce E. Stanley. Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia (англ.). — ABC-CLIO, 2007. — P. 320. — ISBN 978-1-57607-919-5.
Havolalar
- Istanbul munitsipaliteti (turk.)
- Istanbul gubernatorligi (turk.) (ingl.) (rus.)
- Istanbulda turizm (turk.) (ingl.) (isp.)
- Lonely Planet: Istanbul (ingl.) (rus.)
- Istanbul saytidagi wikimapia.org

























