Shimoliy Amerika haqida

Shimoliy Amerika
Северная Америка
Shimoliy Amerika
Maydoni24 365 000 km²
Aholisi579 000 000 (2016) kishi
Aholi zichligi22,9 kishi/km²
Aholi nomlanishishimoliy amerikalik, amerikalik 
O‘z ichiga oladi23 ta davlat
Tillaringliz tili, ispan tili, fransuz tili va boshqa ko‘plab tillar 
Vaqt mintaqalariUTC-10 dan UTC 
Eng yirik shaharlar Флаг Мексики Mexiko (9,1 mln)

Флаг США Nyu-York (8,7 mln)

Флаг США Los-Anjeles (3,9 mln)

Флаг США Chikago (2,7 mln)

Флаг Канады Toronto (2,6 mln)

Флаг Кубы Gavana (2,3 mln)

Флаг США Xyuston (2,1 mln)

Флаг Гватемалы Gvatemala (2,1 mln)

Флаг Никарагуа Managua (1,8 mln) 
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Shimoliy Amerika (ingl. North America, frans. Amérique du Nord, isp. América del Norte, Norteamérica, ast. Ixachitlān Mictlāmpa) — oltita materikdan biri bo‘lib, Yerning G‘arbiy yarimsharining shimolida joylashgan, quruqlikning 1/6 qismini egallaydi va orollari eng ko‘p bo‘lgan materikdir.

Shimoliy Amerikaning materik qismi maydoni — 20 360 000 km², orollari bilan birga — 24 365 000 km². Shimoliy Amerikaga Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagi, Vest-Indiya, Aleut orollari va boshqa orollar kiradi.

Shimoliy Amerika aholisi ~579 mln kishini tashkil etadi, bu dunyo aholisining 7 % iga teng. Materik doirasida ko‘pincha Shimoliy Amerika mintaqasi ajratilib, u AQSH, Kanada, Grenlandiya, Sen-Pyer va Mikelon hamda Bermud orollarini birlashtiradi. Shimoliy Amerika ham, Avstraliya ham dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan davlatlar uchramaydigan materiklardir.

Etimologiya

Amerika florensiyalik sayyoh Amerigo Vespuchchi sharafiga nemis kartograflari Martin Valdzemyuller va Matias Ringmann tomonidan nomlangan, deb hisoblanadi. Vespuchchi Janubiy Amerikani 1497 va 1502 yillar oralig‘ida o‘rgangan va Amerika Ost-Indiya emas, balki ilgari noma’lum bo‘lgan yangi qit’a ekanini taxmin qilgan birinchi yevropalik edi. 1507 yilda Valdzemyuller dunyo xaritasini tuzib, Janubiy Amerika qit’asining hozirgi Braziliya hududiga «Amerika» nomini yozdi. U bu nomni xaritaga ilova qilingan Cosmographiae Introductio kitobida quyidagicha izohlagan:

Hozirda dunyoning ushbu qismlari (Yevropa, Afrika va Osiyo) to‘liq o‘rganilgan, dunyoning to‘rtinchi qismini esa Amerigo Vespuchchi kashf etgan. Yevropa va Osiyo ayollar nomi bilan atalgan ekan, men bu yangi hududni uni kashf etgan dono inson sharafiga Ameriga, Amerigo yeri yoki Amerika deb atashga hech qanday to‘siq ko‘rmayman.

Keyinchalik Shimoliy Amerika xaritalarda paydo bo‘lgach, bu nom unga ham tatbiq etildi: 1538 yilda Gerard Merkator dunyo xaritasida butun g‘arbiy yarimsharni ifodalash uchun «Amerika» toponimidan foydalandi.

Ayrim tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, o‘sha davrda kashf etilgan yerlarga kishining ismini emas (qirollik oilasi vakillari bundan mustasno), faqat familiyasini berish odat bo‘lgan. Shu sababli nomning Amerigo Vespuchchi ismidan kelib chiqqani haqidagi nazariya bahslidir. Alfred Xadd 1908 yilda qit’a uelslik savdogar Richard Amerik sharafiga nomlangan degan nazariyani taklif qilgan. U Bristol shahridan bo‘lib, Jon Kabotning 1497 yilda Nyufaundlendni kashf etgan ekspeditsiyasini moliyalashtirgan, deb taxmin qilinadi. Boshqa farazga ko‘ra, Amerika qadimgi vestgotcha Amairik ismli ispan dengizchisi sharafiga nomlangan. «Amerika» nomining ildizlari hindular tillariga ham borib taqalishi mumkin.

Geografiya

Geografik o‘rni

Shimoliy Amerikani g‘arbdan Tinch okeani va undagi Bering dengizi, Alyaska va Kaliforniya qo‘ltiqlari, sharqdan Atlantika okeani va undagi Labrador, Karib dengizlari, Avliyo Lavrentiy va Meksika qo‘ltiqlari, shimoldan esa Shimoliy Muz okeani va undagi Bofort, Baffin, Grenlandiya dengizlari hamda Gudzon qo‘ltig‘i o‘rab turadi. Materik butunlay Shimoliy yarimsharda.

G‘arbda Yevrosiyo dan Bering bo‘g‘ozi orqali ajralgan. Janubda Janubiy Amerika bilan Panama bo‘yni orqali tutashgan. Har ikki materik birgalikda Amerika dunyo qismini tashkil etadi.

Shimoliy Amerika tarkibiga ko‘plab orollar ham kiradi: Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagi, Aleut orollari, Vankuver oroli, Aleksandr arxipelagi va boshqalar. Shimoliy Amerikaning orollari bilan umumiy maydoni — 24,2 mln km², orollarsiz esa — 20,4 mln km².

Shimoliy Amerikaning chekka nuqtalari:

Shimoliy Amerikaning shimoldan janubgacha va g‘arbdan sharqqacha cho‘zilishi 8000 km dan oshadi. Materikning qirg‘oq chizig‘i uzunligi ham katta bo‘lib, 60 ming km ga yetadi.

Geologiyasi

Shimoliy Amerikaning geologik xaritasi
Cho‘kindi, vulqon, magmatik va metamorfik jinslar — Shimoliy Amerika

Qadimgi Lavrentiya materigi 1,5—1 mlrd yil avval proterozoy eonida Shimoliy Amerikaning asosini tashkil etgan. Kechki paleozoy va ilk mezozoy oralig‘ida Shimoliy Amerika boshqa hozirgi qit’alar kabi Pangeyadan ajralib chiqqan.

Kanada geologiyasi

Kanada dunyodagi eng qadimiy geologik mintaqalardan biri bo‘lib, uning yarmidan ortig‘i kembriygacha bo‘lgan jinslaridan tashkil topgan. Ular paleozoy erasi boshidan beri dengiz sathidan yuqorida bo‘lgan. Kanadaning mineral resurslari nihoyatda xilma-xil va boy. Kanada qalqoni materik shimolida joylashgan bo‘lib, unda temir, nikel, rux, mis, oltin, qo‘rg‘oshin, molibden va uran rudalari zaxiralari mavjud. Arktikada yaqinda yirik olmos konlari ham topildi. Natijada Kanada dunyodagi eng yirik olmos yetkazib beruvchilardan biriga aylandi. Kanada qalqoni bo‘ylab foydali qazilmalar qazib olinadigan ko‘plab konchilik shaharlari joylashgan. Ularning eng yirigi va eng mashhuri — Katta Sadberi bo‘lib, u Ontario provinsiyasida joylashgan. Sadberi konlari minerallarning odatdagi hosil bo‘lish jarayonidan istisno hisoblanadi, chunki Sadberi havzasi qadimgi meteorit krateri o‘rnida vujudga kelganini ko‘rsatuvchi ishonchli dalillar mavjud. Yaqinida kamroq tanilgan Temagami magnit anomaliyasi joylashgan. U Sadberi havzasiga nihoyatda o‘xshash bo‘lgani sababli, bu yerda metall rudalariga xuddi shunday boy ikkinchi krater mavjud bo‘lishi mumkinligi taxmin qilinadi.

AQSHning geologik provinsiyalari

Kanadaning janubida joylashgan AQSHning 48 ta shtatidan iborat hududni taxminan beshta tabiiy-geografik provinsiyaga ajratish mumkin:

Alyaska geologiyasi Kordilyera tog‘lariga mansub. Gavayi shtatining yirik orollari neogen vulqonlari natijasida vujudga kelgan. Ular qaynoq nuqta ustida joylashgan.

Markaziy Amerika geologiyasi

 Markaziy Amerika, Karib plitasida joylashgan.

Markaziy Amerika geologik jihatdan ancha faol hudud bo‘lib, bu yerda vaqti-vaqti bilan zilzilalar va vulqon otilishlari yuz beradi. 1976 yilda Gvatemala kuchli zilziladan jabr ko‘rgan, unda 23 000 kishi halok bo‘lgan; Managua — Nikaragua poytaxti — 1931 va 1972 yillardagi zilzilalarda vayron bo‘lgan, ikkinchisida 5000 ga yaqin kishi halok bo‘lgan; uchta zilzila Salvadorga katta talafot yetkazgan: biri 1986 yilda, ikkitasi 2001 yilda. 2009 yilda zilzila Kosta-Rikaning shimoliy va markaziy hududlarini vayron qilib, kamida 34 kishi halok bo‘lgan. Shuningdek, Gondurasda 2009 yildagi kuchli zilzila oqibatida 7 kishi halok bo‘lgan.

Mintaqada vulqon otilishlari tez-tez uchraydi. 1968 yilda Arenal vulqoni Kosta-Rikada otilib, 87 kishi halok bo‘lgan. Vulkan lavalarining nurashi natijasida hosil bo‘lgan unumdor tuproqlar tog‘li qishloq xo‘jaligi hududlarida aholining yuqori zichligini ta’minlaydi.

Markaziy Amerikada ko‘plab tog‘ tizmalari mavjud bo‘lib, eng uzunlari Syerra-Madre-de-Chyapas, Kordilyera-Izabella va Kordilyera-de-Talamankadir. Tog‘ tizmalari orasida yashash uchun qulay unumdor vodiylar joylashgan. Hozir Gonduras, Kosta-Rika va Gvatemala aholisining katta qismi shu yerda yashaydi. Vodiylarning iqlimi va tuproqlari qahva, loviya va boshqa ekinlarni yetishtirishga mos keladi.

Sohilbo‘yi tog‘ tizmalari Shimoliy Amerikaning g‘arbida cho‘zilgan. Sharqda esa Appalachi tog‘lari joylashgan. Bular juda qadimiy, yemirilib borayotgan tog‘lardir. Shuningdek, quyidagi tog‘ tizmalari ham mavjud: Syerra-Nevada, Kaskad tog‘lari, Qoyali tog‘lar.

Relyefi

Lavrentiya qirlari Kanada qalqonining materik qismiga to‘g‘ri keladi. Uning relyef xususiyatlari uzoq davom etgan denudatsiya va muzliklar ta’siri bilan bog‘liq. Qirlarning yotiq-to‘lqinsimon yuzasi 1537—6100 metr balandlikda joylashgan.

Shimoliy Amerika kosmosdan

Markaziy tekisliklar Shimoliy Amerika platformasi plitasining bir qismiga to‘g‘ri keladi. Balandligi 200—500 m. Relyefi eroziya ta’sirida shakllangan, kuchsiz to‘lqinsimon; shimoliy qismida morena tizmalar va zandr dalalaridan iborat muzlik relyefi ustun. Uning janubiy qismi lyoss qoplamlari bilan qoplangan. Bunday balandliklarga Ozark qirlari (balandligi taxminan 760 m) va epigersin platformasining burmalangan asosini tashkil etuvchi Uoshito past tog‘lari (884 m gacha) kiradi.

Buyuk tekisliklar Kordilyera tog‘larining tog‘oldi platosidir. Balandligi 500—1500 m. Ular Laramiy burmalanishi davrida Kordilyeradan yemirilgan materiallarning to‘planishi va keyinchalik yer yuzasining ko‘tarilishi natijasida shakllangan. Geomorfologik tuzilishi ancha murakkab: bu yerda to‘rtlamchi davrga oid tub jinslar, morena, flyuvioglyatsial va lyoss yotqiziqlari mavjud.

Sohilbo‘yi pasttekisliklari materik janubidagi epigersin platformasiga to‘g‘ri keladi. Balandligi 200 metrdan oshmaydi. Ichki qismlarida ko‘plab eroziya shakllari, qirg‘oq hududlarida esa qum to‘siqlari, lagunalar, qumli plyajlar, qum tillari va past, tekis terrasalar mavjud.

Shimoliy Amerikaning eng baland nuqtasi — Denali tog‘i (2015 yilgacha Mak-Kinli deb atalgan) — 6190 m, eng past nuqtasi — O‘lim vodiysi — 86 m dengiz sathidan pastda.

Tog‘lar

Iqlim

Qarang: Xopkinsning bioklimatik qonuni

Shimoliy Amerikaning iqlim sharoitlari juda xilma-xildir. U Yerning qutbga eng yaqin cho‘zilgan «eng shimoliy» qit’asi bo‘lishi bilan birga shimoldan janubgacha 7 ming kilometrdan ortiq masofaga yoyilgan. Materik ekvatorial mintaqadan tashqari sayyoramizdagi barcha iqlim mintaqalarini qamrab oladi. Iqlim turlarining bunday rang-barangligi tufayli Shimoliy Amerikada Yerdagi deyarli barcha tabiat zonalari uchraydi, materikning o‘simlik va hayvonot dunyosi esa turlar xilma-xilligi bilan ajralib turadi.

Materik iqlimi chekka shimolda arktika mintaqasidan Markaziy Amerikadagi subekvatorial iqlimgacha o‘zgaradi. U Markaziy Amerika va Vest-Indiyada kuzatiladi. Sohilbo‘yi hududlarida — okean iqlimi, ichki hududlarda esa — kontinental iqlim hukmron. Yanvar oyining o‘rtacha harorati −36 °C (shimoldagi Kanada Arktika arxipelagi) dan 20 °C (janubdagi Florida va Meksika yassi tog‘ligi) gacha, iyulda esa Kanada Arktika arxipelagining shimolida 4 °C dan AQSH janubi-g‘arbida 32 °C gacha ko‘tariladi. Eng ko‘p yog‘in Tinch okeani sohilidagi Alyaska va Kanada hududlarida hamda AQSH shimoli-g‘arbida yog‘adi (yiliga 2000—3000 mm). Materikning janubi-sharqiy hududlariga 1000—1500 mm, Markaziy tekisliklarga — 400—1200 mm, subtropik va tropik mintaqalaridagi Kordilyera tog‘larining tog‘lararo vodiylariga esa — 100—200 mm yog‘in tushadi. 40—44° shimoliy kenglikdan shimolda qishda barqaror qor qoplami hosil bo‘ladi. Yoz iliq bo‘lib, ba’zan jala, qurg‘oqchilik va garmsel.

Arktika iqlimi

Arktika iqlimi Kanada Arktika arxipelagi orollari, Grenlandiya va Alyaskaning shimoliy qismiga xos. Janubdagi yalang‘och, toshloq arktika cho‘llarini moxlar va lishayniklar qoplaydi, shimoldagi hududlarni esa qalin materik muzliklari qoplagan. Qish nihoyatda qattiq: o‘rtacha harorat −32 °C dan −40 °C gacha, Grenlandiyaning ichki hududlarida bundan ham past bo‘ladi. Yog‘in juda kam — yiliga 250—100 mm dan kam. Yoz deyarli bo‘lmaydi: faqat yilning eng issiq oylarida havo harorati 0 °C dan yuqoriga ko‘tariladi.

Subarktika iqlimi

Subarktika iqlim mintaqasi Kanadaning shimoliy va markaziy qismida hamda Alyaskaning markaziy va janubiy qismida joylashgan. Bu yerda tundra va o‘rmon-tundra tabiat zonalari mavjud. Yoz juda qisqa: qor iyunda eriydi, iliq havo esa taxminan bir oy davom etadi. Shimoliy qutb doirasidan narida qutb tuni va qutb kuni kuzatiladi. Shimolga borgan sari yog‘in miqdori kamayib, yiliga 500 dan 100 mm gacha tushadi. Qishda harorat −24 dan −40 °C gacha pasayadi. Qish qattiq va uzoq davom etadi. Yog‘inning eng katta qismi yozda, mintaqada mo‘tadil havo massalari hukmron bo‘lgan paytda yog‘adi. Yozda janubda harorat 0 dan +16 °C gacha ko‘tariladi.

Mo‘tadil iqlim

Mo‘tadil mintaqa — Shimoliy Amerikaning eng katta iqlim mintaqasi bo‘lib, AQSHning shimoliy va markaziy qismini hamda Kanadaning janubini qamrab oladi. Bu mintaqa ham uchta kichik mintaqaga ajratiladi. Ularning eng yumshog‘i g‘arbiy qismdir. Iliq Shimoliy Tinch okeani oqimi ta’sirida bu yerga ko‘p yog‘in tushadi, asosan qishda. Materikda bir yilda qayd etilgan eng ko‘p qor ham shu yerda — Reynir vulqoni (AQSH) yaqinida 1971—72 yillar qishida yog‘ib, 31 102 mm ni tashkil etgan. Odatda bu hududda yiliga 2000 dan 3000 mm gacha yog‘in tushadi. Yoz ancha salqin, harorat +8 — +16 °C. Qish mo‘tadil iqlim uchun nisbatan iliq bo‘lib, shimolda 0 dan −16 °C gacha. Markaziy qismning iqlimi ancha qattiqroq. G‘arbdagi dengiz iqlimidan farqli ravishda bu yerda kontinental va keskin kontinental iqlim turlari kuzatiladi. G‘arbdagi dengiz iqlimidan farqli ravishda, bu hududda yiliga o‘rtacha 250 dan 500 mm gacha yog‘in tushadi. Okeandan uzoqligi sababli ochiq kunlar ko‘p, haroratning yillik tebranishi juda katta: yozda +16 — +24 °C dan qishda −8 — −32 °C gacha. Shimolda tayga tabiat zonasi joylashgan bo‘lib, u keskin tarzda dashtlarga o‘tadi. Iqlimning juda keskinligi sababli bargli o‘rmonlar bu yerda kichik maydonlarni egallaydi. Sharqiy qism mussonlar ta’sirida. Atlantika okeani bo‘yida yog‘in miqdori 2000 mm, materik ichkarisida esa 500—1000 mm. Bu yerda yoz iliq (+16 — +24 °C), qish salqin, ammo nisbatan iliq va qorli (0 dan −16 °C gacha). Shimolni boreal (shimoliy) o‘rmonlar, ya’ni tayga, janubni esa aralash va keng bargli o‘rmonlar egallagan.

Subtropik iqlim

Subtropik iqlim mintaqasi Meksikaning shimoli va AQSHning janubida joylashgan. U materikda juda katta maydonni egallaydi, biroq g‘arbdan sharqqa juda uzoq cho‘zilgani sababli barcha qismlari ham yashash uchun qulay emas. Uni ham uchta kichik mintaqaga ajratish mumkin. G‘arbiy qismi Tinch okeani sohili bo‘ylab ingichka tasma shaklida, Kordilyera tog‘lari etaklarida cho‘zilgan. Bu yerda shimolda aralash o‘rmonlar, janubda esa qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar va butazorlar mavjud. Yoz issiq, o‘rtacha harorat +16 dan +24 °C gacha; qish salqin, +8 — 0°С. Yiliga 500 dan 2000 mm gacha yog‘in tushadi va uning miqdori janubdan shimolga ortadi. Markaziy yoki kontinental qismning iqlimi noqulay. Uning katta qismini Kordilyera tog‘lari egallagan, tekisliklarda cho‘llar shakllangan. Bu yerda quruq kontinental havo massalari hukmron, yog‘in kam — yiliga 100 dan 500 mm gacha. Havo harorati yozda +32 — +16°С, qishda +8 −8°С oralig‘ida o‘zgaradi. AQSH va Meksikaning markaziy subtropik hududlarida hozir cho‘llarning kengayishi va iqlimning quruqlashuvi jiddiy muammo hisoblanadi. Sharqqa qarab cho‘llar dasht va o‘rmon-dashtlarga almashadi. Sharqiy kichik mintaqa mussonlar ta’sirida. Bu yerda yog‘in juda ko‘p — yiliga 1000—2000 mm dan ortiq, ayrim joylarda esa yerlar botqoqlashadi. Nam iqlim o‘zgaruvchan nam o‘rmonlar rivojlanishiga yordam beradi. Yoz issiq (+32 °C va yuqori), qish iliq bo‘lib, harorat 0 dan +24°С gacha (Floridada).

Tropik iqlim

Tropik iqlim Markaziy Amerikaning katta qismiga xos. Yog‘in taqsimlanishiga ko‘ra bu hudud uchta qismga bo‘linadi. G‘arbiy qismni (Meksika janubining Tinch okeani sohillari) o‘zgaruvchan nam o‘rmonlar egallaydi. Yog‘in Kordilyera tog‘larining shamolga ro‘para yonbag‘irlariga tushib, yiliga 2000 mm gacha yetadi. Markaziy qismni savannalar va cho‘llar egallaydi. Bu hudud kontinental tropik havo massalari ta’sirida, shu sababli yog‘in kam; uning bir qismini Kordilyera yonbag‘irlari ham to‘sib qoladi. Dengiz sathidan ancha balandligi tufayli harorat nisbatan past. Yozda balandlikka qarab +16 dan +32 °C gacha, qishda esa +8 dan +24°С gacha bo‘ladi. Yog‘in 500 dan 250 mm gacha va undan ham kam tushadi.

Shimoliy Amerikaning subekvatorial mintaqasi materikning eng janubida juda kichik maydonni egallab, Panama bo‘ynida joylashgan. Bu mintaqada o‘zgaruvchan nam o‘rmonlar, g‘arbda esa savannalar va siyrak o‘rmonlar tarqalgan. Yozda ham, qishda ham doim issiq bo‘lib, harorat +20 °C dan yuqori saqlanadi. Eng ko‘p yog‘in yozda tushadi. Yiliga 2000-3000 mm yoki undan ko‘proq yog‘in yog‘adi.

Gidrografiya

Shimoliy Amerikada daryolar ham, ko‘llar ham ko‘p: Missisipi va uning irmog‘i Missuri; chuchuk suvning eng katta to‘plami esa Buyuk Amerika ko‘llari mintaqasida joylashgan. Materik hududi iqlim va orografik xususiyatlar tufayli notekis sug‘oriladi.

Ulkan suv tizimini Buyuk ko‘llar va Avliyo Lavrentiy daryosi tashkil etadi va u ularni Atlantika okeani bilan bog‘laydi.

Shimoliy Amerika daryolari Tinch okeani, Shimoliy Muz okeani va Atlantika okeani havzalariga mansub; ayrimlari ichki oqim havzalariga quyiladi. Daryolarning ko‘pchiligi Atlantika okeaniga quyiladi.

Shimoliy Amerika daryolarining katta qismi muhim transport va gidroenergetika ahamiyatiga ega.

Materikning turli qismlaridagi suv tizimlari va daryolarning suv rejimi bir-biridan farq qiladi. Ular iqlim va orografik sharoitlarga bog‘liq.

Daryolar

Ko‘llar

Hayvonot dunyosi

Materikning tropiklardan tashqaridagi katta qismining hayvonot dunyosi Yevrosiyoning mos hududlariga juda o‘xshaydi. Bunga materiklar o‘rtasida ilgari quruqlik aloqasi mavjud bo‘lgani sabab bo‘lgan. Shu bois bu hududlarni yagona yirik zoogeografik mintaqa — Golarktika tarkibiga birlashtirish mumkin. Shu bilan birga, ayrim o‘ziga xos faunistik belgilar Shimoliy Amerika qismini alohida Nearktika mintaqasi deb qarashga va uni Yevrosiyoning Palearktika mintaqasidan farqlashga asos bo‘ladi. Tundra zonasiga xos hayvonlar: shimol bug‘usi (karibu), oq ayiq, qutb tulkisi, lemming, qutb quyoni, qutb boyo‘g‘lisi, oq kaklik. Mushk buqasi faqat Kanada Arktika arxipelagining shimoli va Grenlandiyada uchraydi. Tayganing eng tipik vakillari: qunduz, Amerika suvsari, vapiti bug‘usi, qo‘ng‘ir ayiq, Kanada silovsini, daraxt jayrasi, rosomaxa, ondatra, ilka suvsari, qizil olmaxon, katta uchar olmaxon. Hayvonlar, ayniqsa mo‘ynali hayvonlar soni keskin kamaygan.

Aralash va keng bargli o‘rmonlar faunasi bundan ham ko‘proq zarar ko‘rgan. Bu yerda o‘ziga xos turlar (masalan, Virginiya bug‘usi, skuns, kulrang tulki, yulduzburun, qizil silovsin, kulrang olmaxon, qushlardan esa ayridumli qarchig‘ay, yovvoyi kurka) uchragan. Ko‘proq og‘maxonlar, yerqazarlar, o‘rmon sug‘urlari uchraydi. Materik janubi-sharqidagi subtropik hududlarda keng bargli o‘rmonlar kichik zonasiga xos hayvonlar bilan bir qatorda tropik fauna vakillari ham uchraydi: alligator, alligator toshbaqalar, ibislar, flamingolar, pelikanlar, kolibrilar, Karolina to‘tiqushi. Dasht va o‘rmon-dasht hayvonlari ham keskin qirib yuborilgan: bizon (faqat qo‘riqxonalarda saqlanib qolgan), vilorog antilopasi, uzunquloq mazama bug‘usi (tog‘larda saqlanib qolgan), koyot bo‘risi, preriya tulkisi; kemiruvchilar esa ancha ko‘p uchraydi: yumronqoziqlar, dasht kuchukchalari, dasht sassiqko‘zanlari, bo‘rsiqlar, xaltali kalamushlar va qushlardan: yer boyo‘g‘lisi, preriya quri va boshqalar. Kordilyeraning tog‘-o‘rmon landshaftlariga yo‘g‘onshox qo‘y, grizli ayig‘i, qor echkisi xos. Cho‘l-dasht yassi tog‘liklarida sudralib yuruvchilar, jumladan zaharli shaqildoq ilon va zaharli tishli kaltakesak, frinozoma kaltakesagi, devor bo‘g‘ma iloni va boshqa turlar ko‘p uchraydi. Markaziy Amerika, Vest-Indiya va Meksika yassi tog‘ligining janubida tropik hayvonlar, jumladan Janubiy Amerika faunasi vakillari ustun: pangolinlar, zirhlilar, maymunlar, ko‘rshapalaklar, kolibrilar, to‘tiqushlar, toshbaqalar, timsohlar va boshqalar.

Shimoliy Amerikaning kashf etilishi va o‘rganilishi tarixi

Taxminan 1000 yil oldin materikka Skandinaviyadan kelgan qadimgi aholi vakillari  — vikinglar yetib kelgan.

982 yilda Qizil Erik odam o‘ldirgani uchun Islandiyadagi mustamlakadan quvilgan. U taxminan 1000 kilometr narida joylashgan yerlar haqida eshitgan va Islandiyadan kichik guruh bilan o‘sha tomon suzgan. Mashaqqatli safardan keyin bu yerlarga yetib kelib, ularga Grenlandiya («yashil mamlakat») deb nom bergan. 986 yilda Erik o‘zi kashf etgan orolga joylashgan vikinglar guruhini to‘plagan.

Erikning o‘g‘li Leyf Baxtli undan ham uzoqqa suzib, Labrador yarimoroliga yetib borgan.

12-oktabr 1492-yilda Xristofor Kolumb «San-Salvador» deb atalgan, Bagama orollaridan biri bo‘lgan orolni kashf etdi. Ammo Markaziy Amerikaning materik qirg‘og‘ini faqat 1502 yilda kashf etdi.

1497 yil mayda Jon va Sebastyan Kabotlar Bristol portidan «Metyu[ingl.]» kemasida suzib ketishdi. Iyun oxirida ular Nyufaundlend deb atalgan orolga tushib, uni Osiyo deb o‘ylashdi va Avliyo Lavrentiy qo‘ltig‘ining sharqidagi qirg‘oq bo‘ylab suzishni davom ettirishdi. Qirg‘oq bo‘ylab bir oyga yaqin suzib, katta baliq zaxiralarini topgach, ortga qaytishdi.

1512 yilda Ponse de Leon Florida yarimorolini kashf etdi; 1513 yilda Balboa Panama bo‘ynidagi balandliklardan birida turib Tinch okeanini ko‘rdi. Grijalva 1515 yilda Meksikaning sharqiy qirg‘og‘ini, ya’ni Yangi Ispaniyani kashf etdi. Bu hudud 1519—1521 yillarda Fernando Kortes tomonidan zabt etilgan.

Birinchi fransuz kemasi Shimoliy Amerikada yangi yerlarni kashf qilish uchun 1524 yilda florensiyalik Jovanni Verrazzano boshchiligida yo‘lga chiqdi. U Shimoliy Amerikaning sharqiy sohilini Floridadan Akadiyagacha aylanib chiqqan.

1534 yil aprelida Sen-Malo shahridan yo‘lga chiqqan fransuz Jak Kartye 20 kundan so‘ng Nyufaundlend oroliga yetib kelgan. Orolni aylanib o‘tib, Bel-Il bo‘g‘ozi orqali Avliyo Lavrentiy qo‘ltig‘iga kirgan. Joy xaritasini tuzib, Kartye Fransiyaga qaytgan. 1535 yilda Kartyening uchta kemasi yana Nyufaundlendga yaqinlashgan. U shimoldan Antikosti orolini aylanib o‘tgan va Avliyo Lavrentiy daryosining quyilish joyiga kirgan. guron hindularidan yo‘lko‘rsatuvchilarni yollab, fransuz sayyohi kemalarni daryo bo‘ylab olib borgan va tez orada hindular Stadakona deb atagan joyga yetgan (hozir u yerda Kvebek shahri joylashgan).

Kartyening Oshelaga daryosi bo‘yidagi irokezlar qishlog‘iga kelishi. Rassom Lourens Robb Betchlor (1933)

Oktabr boshida fransuzlar irokezlarning Oshelaga qishlog‘iga yetib kelishgan. Kartye qishloq ustida qad rostlagan tog‘ga chiqib, uni Mon-Ruayal («Qirollik tog‘i») deb atagan. Tog‘dan kemalarning daryoda yuqoriga suzishiga to‘sqinlik qiluvchi ostonalar ko‘ringan. Kartye Stadakonaga qaytgan. Fransuzlar shu yerda qal’a qurib, qishni o‘tkazganlar.

1541 yilda Kartyening uchinchi sayohati boshlangan. U o‘zi o‘rgangan yerlarda Yangi Fransiya umumiy nomi ostida mustamlakalar tashkil etishi kerak edi. Biroq reja amalga oshmagan. Sayyoh Fransiyaga qaytgach, obro‘sidan ayrilgan va 1557 yilda unutilgan holda vafot etgan.

1577 yildayoq ingliz Frobisher Gudzon qo‘ltig‘iga olib boruvchi kirish yo‘llaridan biri orqali o‘tgan. Shu vaqtdan Shimoliy Amerikaning arktik sohillarini o‘rganishga qaratilgan uzoq ekspeditsiyalar ketma-ketligi boshlangan. 1585—1586 yillarda Jon Devis Grenlandiyaning g‘arbiy sohilini aylanib chiqqan, Kamberlend qo‘ltig‘ini Baffin Yerida kashf etgan, Shimoliy Amerika sohillarini batafsil tekshirgan va , Shimoliy Amerika sohillarini batafsil o‘rgangan va Gudzon bo‘g‘ozining aniq joylashuvini belgilagan; 1609—1611 yillarda Gudzon Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy va sharqiy sohillarini o‘rgangan; 1611—1615 yillarda Baffin va boshqalar Baffin qo‘ltig‘iga kirib bordilar.

1608 yilda Samuel de Shamplen Stadakona qishlog‘i o‘rnida Kvebek shahriga, 1611 yilda esa Oshelaga qishlog‘i yaqinida Monreal.

1542—1543 yillarda ispaniyalik Xuan Rodriges Kabrilyo hozirgi Meksikadan shimolga, Kaliforniya sohillarini o‘rganish uchun suzgan.

1728 yilda Vitus Bering Birinchi Kamchatka ekspeditsiyasi davomida Osiyo bilan Shimoliy Amerika orasida bo‘g‘oz mavjudligini (dunyoning qolgan qismi uchun) isbotlagan. Beringdan 80 yil avval, 1648 yilda kazak Dejnyov bu bo‘g‘ozdan o‘tgan, ammo uning safar tafsilotlari faqat 1737 yilda Yakut ostrogi arxivlari Gerxard Myuller tomonidan o‘rganilgach ma’lum bo‘lgan.

Aynan XVIII asr o‘rtalarida Buyuk Shimoliy ekspeditsiya davomida materikning shimoli-g‘arbiy sohili kashf etilgan. 1741 yil iyul oyida «Avliyo Pyotr» kemasi ekipaji Vitus Bering boshchiligida taxminan 58° sh. k. da Amerika qirg‘og‘ini ko‘rgan, «Avliyo Pavel» kemasi esa Aleksey Chirikov boshchiligida biroz janubroqda — 55° sh. k. yaqinida Amerika qirg‘og‘iga yetib borgan.

1775 yildan boshlab Shimoliy Amerikaning shimoli-g‘arbiy sohillarini ispanlar Xuan Ayala, Fransis de la Bodega-i-Kuadra, britaniyalik dengiz sayyohi Jeyms Kuk 1777—1778 yillarda o‘rganishgan. Makkenzi 1789 yilda o‘z nomi bilan atalgan daryoning quyilish joyiga yetib borgan. 1786 yilda Laperuz va 1792—94 yillarda Vankuver shimoli-g‘arbiy sohilni xaritaga tushirgan.

«Koronado shimolga yo‘l olmoqda» kartinasi, rassom Frederik Remington (1861—1906)

Ispan sayyohi Ernando de Sotoning 1539—1543 yillarda Missisipi daryosi sug‘oradigan hududlarga sayohati Shimoliy Amerikaning ichkarisiga uyushtirilgan birinchi ekspeditsiya edi. 1540—1542 yillarda Fransisko Vaskes de Koronado Meksikadan shimolga yo‘l olgan yana bir ispan ekspeditsiyasiga boshchilik qilgan. 1673 yilda Lui Jole, fransuz kelib chiqishli mo‘yna savdogari va Jak Market, fransuz missioneri Arkanzas hamda Missisipi daryolari qo‘shiladigan joyga yetib kelishgan. Bu yerda ular hindulardan Missisipi daryosi Meksika qo‘ltig‘iga quyilishini, Tinch okeaniga emasligini bilishgan. 1682 yilda fransuz de La Sal Missisipi daryosining quyilish joyiga yetib kelgan. 1804—1806 yillarda amerikaliklarning Lyuis va Klark ekspeditsiyasi AQSH g‘arbidagi yangi yerlarni o‘rgangan («Luiziana xaridi»).

Shimoliy Amerika davlatlari va hududlari

Shimoliy Amerika — 1907 y.
O‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi Shimoliy Amerikada 2019 va 2021 yillarda

Mustaqil davlatlar

Davlat Maydon
(km²)
Aholi
(2023)
Aholi zichligi
(kishi/km²)
Poytaxt
Флаг Антигуа и Барбуды Antigua va Barbuda 442 101 489 229,6 Sent-Jons
Флаг Багамских Островов Bagama orollari 13 943 358 508 25,7 Nassau
Флаг Барбадоса Barbados 430 303 431 705,7 Bridjtaun
Флаг Белиза Beliz 22 966 419 137 18,2 Belmopan
Флаг Гаити Gaiti 27 750 11 470 261 413,3 Port-o-Prens
Флаг Гватемалы Gvatemala 108 889 17 980 803 165,1 Gvatemala
Флаг Гондураса Gonduras 112 492 9 571 352 85,0 Tegusigalpa
Флаг Гренады Grenada 344 114 299 332,3 Sent-Jorjes
Флаг Доминики Dominika 751 74 656 99,4 Rozo
Флаг Доминиканской Республики Dominikana Respublikasi 48 671 10 790 744 221,7 Santo-Domingo
Флаг Канады Kanada 9 984 670 38 516 736 3,9 Ottava
Флаг Коста-Рики Kosta-Rika 51 100 5 256 612 102,9 San-Xose
Флаг Кубы Kuba 109 886 10 985 974 100,0 Gavana
Флаг Мексики Meksika 1 964 375 129 875 529 66,1 Mexiko
Флаг Никарагуа Nikaragua 130 373 6 359 689 48,8 Managua
Флаг Панамы Panama 75 417 4 404 108 58,4 Panama
Флаг Сальвадора Salvador 21 041 6 602 370 313,8 San-Salvador
Флаг Сент-Люсии Sent-Lyusiya 539 167 591 310,9 Kastri
Флаг Сент-Винсента и Гренадин Sent-Vinsent va Grenadinlar 389 100 804 259,1 Kingstaun
Флаг Сент-Китса и Невиса Sent-Kits va Nevis 261 54 817 210,0 Baster
Флаг США Amerika Qo‘shma Shtatlari 9 629 091 339 665 118 35,3 Vashington
Флаг Тринидада и Тобаго Trinidad va Tobago 5130 1 407 460 274,4 Port-of-Speyn
Флаг Ямайки Yamayka 10 991 2 820 982 256,7 Kingston

Davlatlarning qiyosiy tavsifi

Davlat Poytaxt Maydoni,

km2

Aholisi,

kishi

YaIM hajmi

(nominal), mlrd $.

 Kanada Ottava 9 984 670 38 014 184 1904
 Meksika Mexiko 1 964 375 128 649 565 2616
 AQSH Vashington 9 629 091 328 239 523 21428
Shimoliy Amerika va unga tutash hududlar xaritasi
2023 yilda Shimoliy Amerika aholisining yosh-jins piramidasi

Qaram hududlar va mustamlakalar

1750 yildan boshlab Shimoliy Amerika tarixi

Havolalar