Chili (isp. Chile, [ˈʧile]), rasmiy nomi — Chili Respublikasi (isp. República de Chile fayl haqida, [reˈpuβlika ðe ˈʧile]) — Janubiy Amerikaningjanubi-g‘arbida, Tinch okeani va And tog‘lariorasidagi uzun va tor quruqlikni egallagan davlat. G‘arb tomondan Tinch okeani bilan tutashadi, sharqda Argentina, shimolda Peru, shimoli-sharqda esa Boliviya.
Chilining qirg‘oq chizig‘i uzunligi 6435 km bo‘lib, mamlakat o‘ziga tutash Chili dengizideb ataladigan dengiz makonida alohida huquqlarga ega. Ushbu makon to‘rtta qismdan iborat: hududiy suvlar (120 827 km²), yondosh zona (131 669 km²), maxsus iqtisodiy zona (3 681 989 km²) va unga tegishli kontinental shelf (161 338 km²).
2024-yil holatiga ko‘ra, AQSh Markaziy razvedka boshqarmasining «Dunyo faktlari kitobi»baholashicha, Chili aholi soni bo‘yicha dunyoda 67-o‘rinni egallaydi (18 664 652 kishi). Rasmiy til — ispan tili; mamlakatda mahalliy tub xalqlar tillari, masalan, mapuche tiliham ishlatiladi. 2022-yil holatiga ko‘ra, Chili aholisining diniy tarkibi: katoliklar — 48 %, protestantlar — 17 %, dinga e’tiqod qilmaydiganlar — 30 %, boshqa din yoki diniy yo‘nalishga e’tiqod qiluvchilar — 5 %. AmericasBarometer ning 2023-yildagi so‘rovi Chili aholisining qariyb 40 % aholisi biror diniy guruhga mansub emasligini ko‘rsatgan. Shu tariqa Chili Lotin Amerikasida dindorlik darajasi eng past bo‘lgan ikkinchi mamlakat hisoblanadi; birinchi o‘rinda — Urugvay.
Poytaxti va eng yirik shahri — Santyago, boshqa yirik shaharlari — Puente-Alto, Antofagasta, Vin'ya-del-Mar, San-Bernardo va Valparaiso.
Davlat tuzilishiga ko‘ra — unitar davlat. Prezident 11-mart 2026-yildan — Xose Antonio Kast.
Chili — quyidagi tashkilotlarning a’zosi: BMT (1945), XVJ (1945), XTTB (1945), Amerika davlatlari tashkiloti (1948), JST (1995), MERKOSUR (1996-yildan, assotsiatsiyalashgan a’zo), Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (2010). Chili Urugvay, Kosta-Rika va Panama bilan bir qatorda (ayrim Karib havzasiorol davlatlari bundan mustasno) Lotin Amerikasiningeng demokratik, korrupsiya darajasi past, xavfsiz va boy mamlakatlaridan biri hisoblanadi. 2022-yilda Chilining «juda yuqori» inson taraqqiyoti indeksi 0,860 bo‘lib, bu Lotin Amerikasidagi eng yuqori ko‘rsatkich edi. 2023-yilda Chili o‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi bo‘yicha Lotin Amerikasi davlatlari orasida birinchi o‘rinda — 81,17 yil (dunyoda 36-o‘rin). Chilida qasddan odam o‘ldirish darajasi butun Amerika qit’asida faqat Kanadadan yuqori, ya’ni ikkinchi eng past ko‘rsatkichdir. Jahon banki tasnifiga ko‘ra, Chili — yuqori daromadli mamlakat.
Etimologiya
Tarixchi Xose de Akostata’kidlaganidek, Chile so‘zi kechua tilida «sovuq» yoki «chegara» degan ma’noni bildirgan. Boshqa taxminga ko‘ra, Chilidagi asosiy vodiy shunday atalgan.
«Chili» nomining grammatik jinsi masalasi alohida e’tiborga loyiq. Rus tilida davlat nazarda tutilsa, «Chili» so‘zi o‘rta jinsga, mamlakat nazarda tutilsa («Chili Janubiy Amerikaning Tinch okeani sohillari bo‘ylab tor tasma shaklida cho‘zilgan…»), ayol jinsiga mansub sanaladi.
Geografiya



Chili ham Tinch okeani, ham Atlantika okeaniga chiqish imkoniyatiga ega. Mamlakat shimoldan janubga 4630 km, g‘arbdan sharqqa esa 430 km cho‘zilgan. Eng baland nuqtasi — Oxos-del-Salado tog‘i, 6893 m.
Chili hududi Tinch okeani sohili bo‘ylab meridianlarga yaqin yo‘nalishda 4000 km dan ortiq masofaga cho‘zilgan tor tasmani tashkil etadi. U Markaziy va Janubiy (Chili–Argentina va Patagoniya) Andtog‘lari, And burmalanish tizimining Sharqiy Tinch okean harakatchan mintaqasida joylashgan. Chili hududining butun shimoliy uchdan bir qismini egallagan cho‘l — Atakama cho‘li.
Chili iqlimi shimoldagi tropik cho‘l iqlimidan janubdagi mo‘tadil okean iqlimigacha o‘zgaradi.
Janubda o‘rtacha harorat +3 dan +16 °C gacha, shimolda esa +12 dan +22 °C gacha.
Chili yer qa’rida turli foydali qazilmalarning katta zaxiralari bor: mis, temir, marganes rudalari, kumush va boshqalar. Zaxiralari bo‘yicha mamlakat dunyoda 1-o‘rinda turadigan qazilmalar — mis, litiy va selitra, 3-o‘rinda turadiganlari esa — molibden va tabiiy oltingugurt.
Tarix

Chili tarixi taxminan 13 000 yil avval bu hududga odamlar kelib joylashgan davrdan boshlanadi. Ispanlar bosqinidan oldin Chilining shimolida kechua va aymaraxalqlari, markaziy qismida — mapuchexalqi, janubida esa — alakaluflar, yaganlar va onaxalqlari yashagan. Ularning barchasi fueginlar etnik guruhiga mansub edi.
XIII asr oxiri — XIV asr boshlarida Chilining shimoliy qismi ( Mauledaryosigacha) inklartomonidan zabt etilgan. Maule daryosining janubida yashovchi mapuche qabilalari esa qattiq qarshilik ko‘rsatib, inklarga bo‘ysunmagan.
Ispaniya mustamlakachiligi davri

1535—1550-yillarda ispan konkistadorlari Chili sohillarini taxminan 40° janubiy kenglikkacha egallab, bir qancha shaharlarga asos solgan: Santyago, Nueva-Estremadura, Konsepsyon, Valdiviya. Inklarga bo‘ysunishga o‘rgangan shimoliy hududlar aholisini ispanlar osonlik bilan zabt etgan. Mapuche xalqi yashagan yerlarda esa ispanlarning janubga yurishi janglar bilan kechgan.
Fernando de Santilyan mashhur Santilyan solig‘i[isp.] (isp. Tasa de Santillán), ya’ni 1558-yilda Chilida joriy qilingan birinchi qonunlarmuallifi bo‘lgan. Ushbu qonunlar ispanlar va mapucheo‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solgan. Ular migratsiya va ispanlarning tub aholiga nisbatan yomon munosabati oqibatida aholi soni keskin kamaygani uchun qabul qilingan.
Mustamlakachilik boshlangan vaqtda Chili hududida taxminan 1 million kishi yashagan. 1590-yilga kelib urushlar, kasalliklar va majburiy mehnat tufayli tub aholi soni 549 mingga kamaygan.

Ispanlar Chilida boy qimmatbaho metallkonlarini topmagan. Shu bois mustamlakachilik qishloq xo‘jaligi tusini olgan: XVII—XVIII asrlarda Ispaniyaning eng qashshoq viloyati Estremaduradan, shuningdek, basklar orasidan ko‘plab muhojirlar kelgan.
Markaziy Chilining tabiiy sharoiti O‘rta dengiz hududiga o‘xshardi. Bu yerda bug‘doy, arpa, kanop, uzumyetishtirila boshlagan. Shuningdek, qoramol va qo‘ylar boqila boshlagan.
XVIII asrdan boshlab misqazib olish katta ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa mustamlakachilik davrida Chilining zamonaviy iqtisodiyotiga asos solindi.
Bu davrda metislashuvjarayoni kechgan. XIX asr boshlariga kelib metislar aholining qariyb 80 % ini tashkil etgan.
1818-yilda Chili mustaqilligi e’lon qilingan.
Mustaqillik davri

XIX asr boshlarida (1810—1823) Bernardo O’Xiggins va Manuel Rodriges boshchiligida chiliyaliklar Ispaniyaning mustamlaka hukmronligidan mustaqillikka erishgan.
Muvaffaqiyatli o‘tgan harbiy yurish Chili va Argentina tomonidan Boliviya va Peru ga qarshi 1837-yilda olib borilgan bo‘lib, Birinchi va Ikkinchi «Tinch okeani urushlari» bilan birga Chilining g‘arbiy sohillarda yetakchi mavqega ega bo‘lishiga olib kelgan, xususan Janubiy Amerikada. XIX asr o‘rtalarida Chilida bir qancha manzilgohlar barpo etilgan, bunda Germaniyadan kelgan muhojirlar muhim rol o‘ynagan.
Chilining Ikkinchi jahon urushi gacha bo‘lgan rivojlanishini dastlab selitra va misqazib olish belgilagan, keyinchalik esa ko‘mir va kumushqazib chiqarila boshlandi. Foydali qazilmalar qazib olish Chilida sezilarli iqtisodiy o‘sishga olib keldi.
1927—1931-yillar — Karlos Ibanesdiktaturasi. Ibanes diktatorlik boshqaruvini ijtimoiy demagogiya bilan uyg‘unlashtirgan, o‘zini oddiy odamlar tarafdori va oligarxiyadushmani qilib ko‘rsatgan. Uni «Yangi dunyoningMussolinisi » deb atashgan.
1931-yil — demokratiyaning tiklanishi, prezident saylovi.
1932-yil iyunida so‘l qarashdagi harbiy zobitlar xuntasi davlat to‘ntarishini amalga oshirib, demokratik yo‘l bilan saylangan prezidentni ag‘darib, Chili Sotsialistik Respublikasituzilganini e’lon qilgan. U atigi 12 kun mavjud bo‘lgan.
1932-yil oktabrida demokratiya tiklanib, prezident saylovi o‘tkazilgan. Shundan keyin 40 yildan ortiq demokratik taraqqiyot davom etgan.
1938—1952-yillarda hokimiyatda markazchi-so‘l hukumatlar bo‘lgan.
1952—1958-yillarda sobiq diktator Ibanes demokratik saylangan prezident sifatida mamlakatni boshqargan.
1964-yilgi prezident saylovida Xristian-demokratik partiya (XDP) rahbari Eduardo Frey Montalva «Erkinlik sharoitidagi inqilob» islohotlar dasturi bilan g‘alaba qozongan. Agrar islohot o‘tkazilgan va mis sanoati «chiliylashtirilgan» (davlat mis qazib oluvchi korxonalarning 51 % aksiyasini sotib olgan).
«Xalq birligi» davri. Salvador Alyende prezidentligi
1970—1988-yillardagi davr eng bahsli baholanadi: u prezident Salvador Alyende hukumati faoliyati va harbiy xunta islohotlari bilan bog‘liq. Xuntaga general Augusto Pinochet boshchilik qilgan.

«Xalq birligi» (so‘l va markazchi-so‘l partiyalar hamda tashkilotlar ittifoqi) hokimiyatga kelganidan keyin, unga saylangan (ammo mutlaq ko‘pchilik ovozini olmagan) prezident Salvador Alyende boshchilik qilgan. 1970—1972-yillarda mamlakatda so‘l blokning quyidagi ijtimoiy-iqtisodiy islohotlari amalga oshirilgan: milliylashtirish — korxonalar va banklarni davlat tasarrufiga o‘tkazish, agrar islohot, ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish, yollanma ishchilar manfaatiga mos ravishda mehnat qonunchiligini o‘zgartirish. Bu vaqtda davlat iqtisodiyotini kompyuter orqali boshqarish tajribalari o‘tkazilgan ( Kibersinloyihasi), ammo sust teskari aloqa tufayli natijalar turlicha bo‘lgan. Alyende siyosati mamlakat ichidagi konservativ moliya, sanoat va latifundiya egalari , o‘rta sinf korporativ birlashmalarining tobora kuchaygan qarshiligi hamda xorijiy korporatsiyalar bosimiga duch kelgan. Bu iqtisodiy qiyinchiliklarga, so‘ng esa inqirozga olib kelgan. Yuqori inflyatsiya va tovar taqchilligi ijtimoiy keskinlikni kuchaytirgan. Unga o‘ng qanot muxolifati moliyalashtirgan kuchli ish tashlashlar harakativa ko‘cha tartibsizliklari hamroh bo‘lgan. O‘ta o‘ngchi «Vatan va erkinlik» tashkiloti hukumatga qarshi shaharlarda deyarli partizan urushi olib borib, o‘nlab terrorchilik harakatlarini sodir etgan. Rejim qurbonlari va tartibsizliklarda halok bo‘lganlarning soni noma’lum.
Iqtisodiy vaziyatni yirik kredit boykoti yanada og‘irlashtirgan; u Amerika va xalqaro banklari tomonidan Chiliga nisbatan qo‘llangan. Prezident Alyende bir tomondan islohotlarni tezlashtirish va sabotaj qilayotgan korxonalarni milliylashtirishdan kapitalistik mulkni to‘liq musodara qilishga o‘tishni talab qilgan so‘l radikallar, ikkinchi tomondan islohotlarni to‘xtatish va e’lon qilingan ijtimoiy kafolatlardan voz kechishni talab qilgan o‘ngchilar bosimiga muntazam duch kelgan.

MRB muxolifatdagi ommaviy axborot vositalari, siyosatchilar va tashkilotlarga mablag‘ ajratib, mamlakatni beqarorlashtirish kampaniyasiga ko‘maklashgan. Alyende hukumatining qonun loyihalarini parlamentdagi «Xalq birligi»ga kirmagan ko‘pchilik to‘sib qo‘ygan. 1973-yil martidagi parlament saylovlari jamiyatning qutblanishini tasdiqlagan. 26-may 1973-yilda Oliy sud Alyende rejimini qonuniylikni buzishda ayblagan. 29-iyun 1973-yilda harbiy «Tanketaso» isyoni. 22-avgust 1973-yilda Milliy kongress hukumatni noqonuniy deb e’lon qiluvchi va Alyendeni konstitutsiyani buzishda ayblovchi qarorni qabul qilgan. Amalda ushbu «Bitim» qurolli kuchlarni hokimiyat «qonuniylik yo‘liga qaytmaguncha» unga bo‘ysunmaslikka chaqirgan. Muxolifatda Alyendeni lavozimidan chetlatish uchun zarur 2/3 ovoz yo‘q edi. 1973-yil sentabriga kelib davlat hokimiyati falaj bo‘lgan.
Shunday vaziyatda mamlakatning yuqori martabali generallari harbiy davlat to‘ntarishini uyushtirishga qaror qilgan.
Harbiy xunta davri. Pinochet davri
Davlat to‘ntarishi paytida prezident saroyi ga hujum davomida Salvador Alyende o‘ldirilgan (eskirgan ma’lumotlarga ko‘ra) yoki o‘z joniga qasd qilgan (2011-yilda Alyende jasadi qoldiqlarini eksgumatsiya qilish natijasida ikkinchi taxmin tasdiqlangan). Mamlakatda hukumat xuntasi diktaturasi o‘rnatilgan, xuntaga general Augusto Pinochet.


Amal qilishi to‘xtatilgan konstitutsiya, tarqatib yuborilgan Milliy kongress, «Xalq birligi» tarkibiga kirgan-kirmaganidan qat’i nazar barcha so‘l va markazchi-so‘l partiya hamda tashkilotlar qonundan tashqari deb e’lon qilingan, Chili mehnatkashlarining yagona kasaba uyushmalari markazi (CUT) taqiqlangan va Kibersinloyihasi tugatilgan. O‘ng partiyalar faoliyati «to‘xtatib qo‘yilgan» deb e’lon qilingan, 1977-yilda esa ular ham butunlay taqiqlangan. Keyinroq harbiy rejim nazoratidagi yangi, hukumatparast kasaba uyushmalari tuzilgan.
Rasmiy ravishda «qamal holati» davlat to‘ntarishi paytida joriy etilib, 11-sentabrdan keyin yana bir oy davom etgan. Bu davrda Chilida turli ma’lumotlarga ko‘ra, 3 mingdan 30 minggacha kishi o‘ldirilgan.
Hokimiyat muxoliflarini yo‘q qilish mamlakat tashqarisida ham olib borilgan. Mashhur «Kondor» operatsiyasi siyosiy muhojirlarniyo‘q qilishga qaratilgan bo‘lib, u Milliy razvedka boshqarmasi (DINA) tomonidan Lotin Amerikasidagi boshqa diktaturalarning maxsus xizmatlari bilan birgalikda o‘tkazilgan. Masalan, «Kolombo» operatsiyasi oqibatida «Chilidan chiqarib yuborilgan» deb hisoblangan 119 kishi aslida o‘ldirilgan. Pinochet rejimi shu maqsadlarda Yevropadagi o‘ta o‘ngchilar bilan ham hamkorlik qilgan.
Pinochet hukmronligi siyosiy jihatdan fuqarolik va siyosiy huquqlarni cheklash hamda muxolifatniqattiq bostirishga asoslangan. Qatag‘onlar, qamoqqa olish va qiynoqlar diktaturatugaguniga qadar davom etgan. Repressiyaning mashhur qurbonlaridan biri chililik qo‘shiqchi-bard Viktor Xara bo‘lgan.
Pinochet siyosatining aholi ijtimoiy-iqtisodiy farovonligiga ta’siri bahs mavzusidir. So‘l qarashdagilarning fikriga ko‘ra, hukumat boshlagan neoliberal qarshi islohotlar tufayli jiddiy orqaga ketish yuz bergan (islohotlar boshlanishida ayrim narxlar 18—20 baravar, non, sut va go‘sht kabi asosiy oziq-ovqat mahsulotlari esa 4—10 baravar qimmatlashgan). Natijada, rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Chili aholisining qariyb 20 % qismi kambag‘allikchegarasidan pastda yashaydi; xususiylashtirishdan esa diktatorning o‘zi, uning oila a’zolari va rejimning boshqa vakillari manfaat ko‘rgan.
Pinochet 1973-yil mayida hokimiyatga kelganidan keyin chililik iqtisodchilar guruhi — matbuot ularga birgalikda «Chikago bolalari» deb nom bergan, chunki ular asosan Chikago universitetibitiruvchilari edi — iqtisodiy islohotlar rejasini tayyorlagan. U tartibga solishni kamaytirish va xususiylashtirish, mustaqil markaziy bank, bojlarni pasaytirish, davlat nazoratidagi pensiya tizimi hamda davlat korxonalari va banklarini xususiylashtirish, soliqlarni kamaytirishni o‘z ichiga olgan. AQSh Senati Razvedka qo‘mitasining 1975-yildagi tekshiruv hisobotiga ko‘ra, Chili iqtisodiy rejasi MRB bilan hamkorlikda tayyorlangan.
1978-yilda ommaviy axborot vositalari dagi senzura biroz yumshatilgan va cheklangan holatlarda «to‘g‘ridan-to‘g‘ri efir»ga ruxsat etilgan. 1980-yilda mamlakatda yangi konstitutsiya qabul qilingan, ammo uning to‘liq kuchga kirishi 1988-yilgacha kechiktirilgan. 1988-yilda Chili tarixidagi eng ommaviy ichki norozilik namoyishlari va AQSh bosimi ostida Pinochet plebissit o‘tkazishga , ya’ni diktaturani saqlab qolish masalasi bo‘yicha xalq ovoz berishiga rozi bo‘lgan. Plebissit arafasida o‘ng qanot partiyalari (shu jumladan,fashistik partiyalar ham) faoliyatiga ruxsat berilgan, garchi diktatura davrida barcha partiyalar rasman taqiqlangan bo‘lsa-da, fashistik partiyalar amalda faoliyat yuritgan.[ishonchsiz manba]. 5-oktabr 1988-yilda Pinochet plebissitda yutqazgan. U tuzgan Milliy xavfsizlik kengashi diktatorning ovoz berish natijalarini tan olmaslik va yangi davlat to‘ntarishiniamalga oshirish haqidagi taklifini rad etgan. 1989-yilda Chili demokratik boshqaruvga o‘tgan, saylovlarbo‘lib o‘tgan va ularda diktaturaga qarshi «Demokratiya uchun partiyalar koalitsiyasi» bloki g‘alaba qozongan. 1990-yilda blok nomzodi, xristian-demokrat Patrisio Eylvin prezident lavozimini egallagan.
Mutaxassislar Chilining 1980-yilgi konstitutsiyaga asoslangan davlat-huquqiy tuzumini demokratiya va diktatura o‘rtasidagi murosa deb baholaydilar. Chunki bu tuzumda fuqaroviy hokimiyatning armiyani nazorat qilish imkoniyatini cheklovchi va sobiq harbiy rejim vakillariga imtiyozlar beruvchi mexanizmlar mavjud.
1990-yilda Chilida AQShtaklif etgan uslub asosida «Haqiqat va yarashuv milliy komissiyasi» tuzilgan. U bir yil faoliyat yuritib, faqat jabrlanuvchilarning arizalarini ko‘rib chiqqan. Komissiya diktaturaning qariyb 4500 qurboni ishini tekshirgan. Uning faoliyati bir yil bilan cheklanganidan tashqari, Pinochet 1978-yilda qabul qilgan amnistiya qonuni ham komissiya vakolatlarini toraytirgan; bu qonun davlat to‘ntarishidavridagi jinoyatlarning aksariyatini sud qilinmaydigan qilgan. Shu bois komissiya hozirgacha so‘l, liberal, kasaba uyushmalari va inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar tomonidan tanqid qilinadi. 2004-yilda prezident Rikardo Lagos farmoni bilan tuzilgan Siyosiy mahbuslar va qiynoqlar bo‘yicha komissiya faoliyati natijasida harbiy xunta davrida noqonuniy hibs va qiynoqlardan turlicha zarar ko‘rgan 28 000 dan ortiq kishiga umrbod pensiya tayinlangan.
1990-yilda yangi saylangan Patrisio Eylvin hukumati «adolatli o‘sish» dasturini amalga oshirib, iqtisodiy erkinlashtirishni davom ettirish va kambag‘allikni kamaytirishga alohida e’tibor bergan. 1990—2000-yillarda kambag‘allik 40 % dan 20 % gacha tushgan. Jahon bankining 2004-yilgi hisobotida bu pasayishning 60 % i iqtisodiy o‘sish, qolgan 40 % i esa hukumatning kambag‘allikni kamaytirishga qaratilgan ijtimoiy dasturlari bilan izohlangan.
Keyingi hukumatlar ham ayni iqtisodiy siyosatni davom ettirgan. 2002-yilda Chili Yevropa Ittifoqi bilan assotsiatsiya to‘g‘risidagi bitimni (erkin savdo, siyosiy va madaniy bitimlarni o‘z ichiga oladi), 2003-yilda AQSh bilan keng qamrovli erkin savdo bitimini, 2004-yilda esa Janubiy Koreyabilan bitimni imzolagan. Import va eksportning jadal o‘sishi kutilgan. Erkin savdo strategiyasini davom ettirib, 2006-yil avgustida prezident Mishel Bachelet Xitoy bilan erkin savdo bitimini (avvalgi Rikardo Lagosma’muriyati davrida imzolangan) e’lon qilgan. Bu Xitoyning Lotin Amerikasi davlati bilan birinchi shunday bitimi edi; Yaponiya va Hindiston bilan shu turdagi kelishuvlar 2007-yil avgustida e’lon qilingan. 2010-yilda Chili Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga a’zo bo‘lgan Janubiy Amerikadagi birinchi mamlakat bo‘ldi. Jahon bankima’lumotlariga ko‘ra, Chili 2012-yildan buyon yuqori daromadli.

Ba’zi mutaxassislar, jumladan Nobel mukofoti sovrindori, iqtisodchi Amartya Sen«Chikago bolalari» yuritgan siyosat Lotin Amerikasi aholisi manfaatlari hisobiga ataylab Amerika korporatsiyalariga xizmat qilganini qayd etgan.
Go‘daklar o‘limi va kutilayotgan umr davomiyligi ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar juda ijobiy bo‘lgan: go‘daklar o‘limi shu darajada kamayganki, 1980-yillarda Chili Lotin Amerikasidagi eng past bolalar o‘limi darajasiga erishgan. go‘daklar o‘limi Chilida bu ko‘rsatkich 76,1 (har 1000 yangi tug‘ilgan chaqaloqqa)dan 22,6 (har 1000 yangi tug‘ilgan chaqaloqqa)gacha 1970—1985-yillarda kamaygan.
XXI asrda Chili
7-may 2010-yildan boshlab Chili Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotia’zosidir. Chili 2012-yildan yuqori daromadli mamlakathisoblanadi. U Janubiy Amerikaning iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan eng barqaror davlatlaridan biri bo‘lib, Lotin Amerikasida iqtisodiy raqobatbardoshlik, aholi jon boshiga daromad, globallashuv, tinchliksevarlik indeksi va iqtisodiy erkinlikreytinglarida yetakchi o‘rinlarda turadi. Chili mintaqada davlat barqarorligiva demokratik taraqqiyot bo‘yicha ham yuqori o‘rinda, shuningdek, qasddan odam o‘ldirish darajasi bo‘yicha Amerika qit’asida faqat Kanadadan keyin ikkinchi eng past o‘rinda turadi.
Siyosat va davlat tuzilishi
Konstitutsiya
Chilida 11-sentabr 1980-yilda referendumdan so‘ng qabul qilingan Konstitutsiya amal qiladi. Unda Pinochet boshqaruvining yana 8 yil davom etishi nazarda tutilgan, konstitutsiya qoidalarining aksariyati esa 1990-yilgacha kuchga kiritilmagan.
1988-yilgi referendumga Pinochet hokimiyatini davom ettirish masalasi qo‘yilgan. Pinochet mag‘lub bo‘lib, 1989-yilda yangi prezident saylovini tayinlagan.
Ijro etuvchi hokimiyat

Davlat boshlig‘i — prezident, u ayni paytda hukumat boshlig‘i hamdir. U aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi, ketma-ket qayta saylanish huquqiga ega emas.
Prezident elchilar va hukumat a’zolarini tayinlash, Oliy sud va apellyatsiya sudlari tarkibini belgilash, qurolli kuchlarning barcha turlari qo‘mondonlari hamda Milliy politsiya boshlig‘ini tayinlash huquqiga ega. Shuningdek, u qonunchilik tashabbusi huquqidan foydalanib, parlamentga qonun loyihalarini kiritadi.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Oliy qonun chiqaruvchi organ — ikki palatali Milliy kongress:
- Senat — 38 a’zodan iborat bo‘lib, aholi tomonidan 8 yilga saylanadi (senatorlarning yarmi har 4 yilda yangilanadi);
- Deputatlar palatasi — 120 a’zodan iborat (2 tadan deputat saylanadigan 60 saylov okrugidan), aholi tomonidan 4 yilga saylanadi.
1990-yilda hokimiyatni markazlashuvdan chiqarish maqsadida Milliy kongress Santyagodan Valparaisoga ko‘chirilgan.
shahriga ko‘chirilgan. Sud tizimi
Mamlakatdagi oliy sud instansiyasi — Chili Oliy sudibo‘lib, quyi sudlar, jumladan apellyatsiya sudi unga bo‘ysunadi.
Siyosiy partiyalar
Parlament saylovlari 2013-yil noyabr oyida quyidagi natijalarni bergan:
«Yangi ko‘pchilik» (markazchi-so‘l va so‘l kuchlar) — 21 senator va 67 deputat:
- Xristian-demokratik partiya — 6 senator, 21 deputat
- Sotsialistik partiya — 6 senator, 15 deputat
- Demokratiya uchun partiya — 6 senator, 15 deputat
- Radikal sotsial-demokratik partiya — 6 deputat
- Kommunistik partiya — 6 deputat
- Keng ijtimoiy harakat — 1 senator
- Chili so‘l fuqarolik partiyasi — 1 deputat
- Partiyasizlar — 2 senator, 4 deputat;
«Alyans» (markazchi-o‘ng kuchlar) — 16 senator va 49 deputat:
- Mustaqil demokratik ittifoq — 8 senator, 29 deputat
- Milliy yangilanish — 8 senator, 19 deputat
- Partiyasiz markazchi-o‘nglar — 1 deputat;
«Agar istasang, Chili o‘zgaradi» (markazchi va markazchi-so‘l kuchlar) — 1 deputat:
- Liberal partiya — 1 deputat
- Taraqqiyparvar partiya — 0 deputat;
Bloklarga kirmaganlar — 1 senator va 3 deputat.
Ma’muriy bo‘linish

Chili 16 ta mintaqaga, ular esa 56 ta provinsiya va 348 ta kommunaga bo‘linadi.
| Mintaqa | Ma’muriy markaz |
|---|---|
| Arika-i-Parinakota | Arika |
| Tarapaka | Ikike |
| Antofagasta | Antofagasta |
| Atakama | Kopyapo |
| Kokimbo | La-Serena |
| Valparaiso | Valparaiso |
| Libertador-Xeneral-Bernardo-O’Xiggins | Rankagua |
| Maule | Talka |
| Nyuble | Chilyan |
| Bio-Bio | Konsepsyon |
| Araukaniya | Temuko |
| Los-Rios | Valdiviya |
| Los-Lagos | Puerto-Mont |
| Aysen-del-Xeneral-Karlos-Ibanes-del-Kampo | Koyayke |
| Magalyanes-i-la-Antarktika-Chilena | Punta-Arenas |
| Poytaxt mintaqasi | Santyago |
Iqtisodiyot


Mamlakat sanoatining asosiy tarmog‘i konchilik (mis va boshqa metallar). Chili jahonda mis eksporti bo‘yicha yetakchihisoblanadi. Misni mamlakatdagi CODELCOdavlat korxonasi qazib oladi va eritadi. Boshqa sanoat tarmoqlari — metallurgiya, yog‘ochni qayta ishlash, oziq-ovqat, to‘qimachilik sanoati. Qishloq xo‘jaligi, jumladan, baliqchilik va o‘rmon xo‘jaligiYAIMning 7 % ini ta’minlaydi (bandlarning 13 % i) va chorvachilikrivojlangan, bug‘doy, uzum, dukkakli ekinlar, qand lavlagi, kartoshka, mevalaryetishtiriladi. Chili mevalar, shuningdek, baliq va yog‘ochmahsulotlarining eng yirik eksportchilaridan biridir. 1994-yilda YAIM 97,7 mlrd $ (aholi jon boshiga 7010 $) bo‘lgan, 2008-yilda esa YAIM 169,6 mlrd $ ga yetgan (aholi jon boshiga 14 900 $ — XQP).
Aholi jon boshiga YAIM ning XQP bo‘yicha ko‘rsatkichi Chilida 1990-yillar boshida Lotin Amerikasi o‘rtachasidan oshgan. O‘sish keyinchalik ham davom etib, 2013-yilga kelib Chili Lotin Amerikasida aholi jon boshiga daromad eng yuqori mamlakatlar qatoriga kirgan (shu jumladan Urugvaybilan bir qatorda). Jahon bankima’lumotlariga ko‘ra, Chili yuqori daromadli mamlakatlar qatoriga kiradi.
Asosiy savdo hamkorlari: Xitoy, AQSh, Yaponiya, Braziliya. Pul birligi — Chili pesosi (1 Chili pesosi (Ch$) 100 sentavoga teng). temiryo‘llarning umumiy uzunligi 7766 km, avtomobil yo‘llarining uzunligi 79 025 km, ichki suv yo‘llariniki 725 km. Asosiy portlar: Ikike, Valparaiso.
| 89 va undan yuqori 80—89 70—79 60—69 50—59 40—49 | 30—39 20—29 10—19 10 va undan past Ma’lumot yo‘q |
2008-yilda (baholash) budjet daromadi 44,79 mlrd $, xarajatlari 35,09 mlrd $ bo‘lgan.
Eksport — 66,46 mlrd $ (2008) — mis, mevalar, baliq, qog‘oz, kimyo mahsulotlari, vino.
Asosiy xaridorlar (2008-yil): Xitoy — 14,2 %, AQSh — 11,3 %, Yaponiya — 10,4 %, Braziliya — 5,9 %, Janubiy Koreya — 5,7 %, Niderlandiya — 5,2 %.
Import — 57,61 mlrd $ (2008) — neft va neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar, elektronika, sanoat mahsulotlari, avtomobillar, gaz.
Asosiy yetkazib beruvchilar (2008): AQSh — 19,1 %, Xitoy — 11,9 %, Braziliya — 9,3 %, Argentina — 8,8 %, Janubiy Koreya — 5,6 %, Yaponiya — 4,6 %.
Afzalliklari: dunyodagi eng yirik mis ishlab chiqaruvchisi. Meva eksporti. Katta xorijiy investitsiyalar tufayli iqtisodiy o‘sish. Chili pesosi va moliya bozorlarining barqarorligi sababli kredit ishonchliligi juda yuqori. Davlat qarzi yillik YAIMning atigi 5,2 % ini tashkil etgan (2008-yilda; 2004-yilda — 12,8 %), bu dunyoda 121-o‘rin. Rivojlangan vinochilik va baliqni qayta ishlash tarmoqlari.
Zaif tomonlari: jahon bozorida mis narxining pasayishi ba’zan eksportda 40 % gacha yo‘qotishga sabab bo‘ladi. Neft importiga kuchli qaramlik (iste’mol qilinadigan neftning 90 % i). Amerikalik savdo hamkorlariga qaramlik. Nisbatan zaif valyuta (509 peso 1 $ uchun, 2008-yilda; 609 peso 2004-yilda). Inflyatsiya 8,7 % — 2008-yil bahosi (4,4 % 2007-yilda).
Jini indeksi — 54,9 (2003-yil; dunyoda 14-o‘rin), 57,1 (2000-yil). Uy xo‘jaliklari iste’moli (2006): eng kambag‘al 10 % aholining ulushi 1,6 %, eng boy 10 % aholiniki — 41,7 %. Kambag‘allik darajasi 18,2 % (2005).
1-yanvar 2021-yil holatiga ko‘ra, Chilidagi eng kam ish haqi Janubiy Amerikada eng yuqori, Lotin Amerikasida esa Kosta-Rika (317 915,58 ₡ (519,51 $dan keyin ikkinchi eng yuqori bo‘lib, 326 500 peso (463,58 $) edi. 2022-yil holatiga ko‘ra, Chilida o‘rtacha ish haqi (brutto) 957 741 peso (1082,25 $) va (netto) 890 699 peso (1006,49 $) oyiga. 1-yanvar 2025-yildan Chilida eng kam oylik ish haqi 511 500 peso (506,38 $) oyiga. 1-yanvar 2026-yildan Chilida eng kam oylik ish haqi 539 000 peso (595,82 $) oyiga.
Korrupsiya
2021-yil holatiga ko‘ra, Chili korrupsiyani qabul qilish indeksi bo‘yicha Lotin Amerikasi mamlakatlari orasida Urugvaydan (dunyoda 22-o‘rin) keyin korrupsiya eng past bo‘lgan ikkinchi mamlakat bo‘lib, dunyoda 25-o‘rinni egallagan. Bu AQShdan bir o‘rin yuqorida turadi.
Qurolli kuchlar
Shaharlar


Asosiy shahar aglomeratsiyalari (kishi):
| № | Aglomeratsiya | Aholi soni (19-04-2017) |
|---|---|---|
| 1 | Santyago | 6 160 040 |
| 2 | Valparaiso | 901 468 |
| 3 | Konsepsyon | 722 929 |
| 4 | La-Serena | 401 938 |
| 5 | Antofagasta | 352 638 |
| 6 | Rankagua | 290 864 |
| 7 | Temuko | 278 513 |
| 8 | Talka | 237 295 |
| 9 | Arika | 204 078 |
| 10 | Chilyan | 191 983 |
Aholi


- Aholi soni — 18 430 408 kishi (2022-yil bahosi; dunyoda 66-o‘rin).
- Yillik o‘sish (2022-yil bahosi) — 0,66 % (dunyoda 135-o‘rin).
- Tug‘ilish koeffitsiyenti (2022) — bir ayolga 1,76 tug‘ilish (dunyoda 151-o‘rin).
- Tug‘ilish darajasi (2022) — 12,75 ta, har 1000 kishiga (dunyoda 141-o‘rin).
- O‘lim darajasi (2022) — 6,52 ta, har 1000 kishiga (dunyoda 136-o‘rin).
- Go‘daklar o‘limi (2022-yil bahosi) — 6,55 ta, har 1000 kishiga (dunyoda 165-o‘rin).
- 15 yoshdan kattalar savodxonligi 2017-yil holatiga ko‘ra 96,4 % bo‘lgan.
- Shahar aholisi (2022) — 87,9 %.
88,9 % chiliyaliklar o‘zini yevropoidlar deb hisoblaydi, 9,1 % — mapuche, 0,7 % — aymara, 1 % — boshqa tub xalq guruhlari (jumladan rapa-nui, likan antay, kechua, kollya, diagita, kaveskar, yagan yoki yamana), 0,3 % bo‘yicha ma’lumot yo‘q. Muhojirlarning milliy tarkibi avval ham, hozir ham juda rang-barang: asosan Ispaniya dan kelganlar (ko‘proq basklar va galisiyaliklar), Italiya, Germaniya, Fransiya, Xorvatiya, Britaniya orollari.
Mustamlaka davrida Chili hududiga 100 mingdan 150 minggacha yevropalik, asosan ispanlarkelib joylashgan. Keyinroq, 1870—1890-yillarda mamlakat markaziy qismining janubiy hududlariga qariyb 20 000 nemislarkelgan. 1880—1890-yillarda Chiliga 75 ming yangi fuqaro, jumladan 44 ming ispan va har biridan 19 ming nafardan italiyaliklar va fransuzlar, 12 ming shveysariyaliklarkelgan. XX asrda Chiliga 600 mingdan ortiq muhojir, asosan ispan, italyan, nemis, xorvat va arabmillatiga mansub kishilar kelgan. Bugun turli baholashlarga ko‘ra, 4,5 mln chiliyalik basklarning, fransuzlar va britaniyaliklarning har biridan 800 ming, nemislarning 500 ming, xorvatlarning 400 ming, italyanlarning 300 ming, arablarning esa qariyb 1 million nafari avlodlari hisoblanadi.
Hozir Chilida xorijda tug‘ilgan 1,5 million kishi yashaydi. Faqat 2019-yilning o‘zida muhojirlar soni 242 mingga oshgan. Xorijliklarning asosiy guruhlari Janubiy Amerika mamlakatlaridan kelgan: Venesuela (455,5 ming yoki 30,5 %), Peru (235,2 ming yoki 15,8 %), Gaiti (185,9 ming yoki 12,5 %), Kolumbiya (161,2 ming yoki 10,8 %), Boliviya (120,1 ming yoki 8 %). Gaitiliklar, dominikliklar, kolumbiyaliklar, braziliyaliklar va kubaliklar ning yirik jamoalari shakllanishi natijasida afrikalik ajdodlarga ega chiliyaliklar soni va ularning mamlakat umumiy aholisidagi ulushi 3–4 % gacha oshgan.
Kutilayotgan umr davomiyligi
Chili kutilayotgan umr davomiyligi bo‘yicha Lotin Amerikasida eng yuqori ko‘rsatkichga ega: 81,17 yil (dunyoda 36-o‘rin), 2023-yil holatiga ko‘ra.
- Kutilayotgan umr davomiyligi — 81,17 yil.
- Erkaklar — 79,24 yil.
- Ayollar — 83,08 yil.
Tillar


Chilining rasmiy tili va mahalliy umumiy muloqot tili (lingua franca) — Chili ispan tili. Shaharlarda va qishloqlarda qo‘llanadigan til sezilarli darajada farqlanishi mumkin, biroq mamlakat shimolidan janubiga qarab lahjalardagi farqlar katta emas. Buning sababi Chilidagi ispan tilida so‘zlashuvchi aholi avval mamlakat markazida shakllanib, keyin shimoliy va janubiy hududlarga kichik guruhlar bo‘lib ko‘chganidir. Ommaviy axborot vositalari ham lahjaviy farqlarning kamayishiga yordam beradi.
Chilida hozirgacha so‘zlashiladigan tub xalqlar tillariga, masalan, mapuche (araukan), aymara, kechua, rapanui (Pasxa orolida) hamda yo‘qolib ketish xavfi ostidagi kaveskarkiradi. Ulardan va ispan tilidan tashqari mamlakatda nemis, italyan, ingliz va yunon.
tillari ham ishlatiladi. Hukumat davlat maktablarining beshinchi sinfidan ingliz tilini majburiy o‘qitishni joriy qilgan. Biroq ko‘pchilik xususiy maktablar uni birinchi sinfdanoq o‘qita boshlaydi.
Din
2018-yil holatiga ko‘ra, Chili aholisining diniy tarkibi: katoliklar — 60 %, evangelistlar — 18 %, ateistlar yoki agnostiklar — 4 %, dinga ishonmaydiganlar — 17 %.
Ksenofobiya
Madaniyat


Adabiyot

Shoirlar Pablo Neruda va Gabriela Mistral adabiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Shoir Visente Uidobroning she’riyati ham e’tirof etilgan.
Sport
1962-yilda Chili futbol bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qilgan. Unda mezbonlar uchinchi o‘rinni egallagan. Bundan tashqari, chiliyaliklar yana sakkizta jahon chempionatida ishtirok etgan. Milliy futbol terma jamoasining boshqa yutuqlari qatorida Amerika kubogi dagi ikki g‘alaba (2015 va 2016) ham bor.
1896-yilda Afinada chiliyalik Luis Suberkaso Olimpiya o‘yinlarida qatnashgan ilk janubiy amerikalik bo‘lgan. 1928-yilda uzoq masofaga yuguruvchi Manuel Plasa Amsterdam o‘yinlarida marafonda ikkinchi o‘rinni egallab, Chiliga Ikkinchi jahon urushigacha bo‘lgan ilk va yagona Olimpiya medalini olib bergan. 2000-yilda Chili terma jamoasi Olimpiya bronza medalini futbol musobaqasida (Ivan Samorano musobaqaning eng yaxshi to‘purari bo‘lgan). Chili birinchi Olimpiya oltinini faqat XXI asrda, 2004-yil Afinadagi o‘yinlarda tennischilar g‘alabasi bilan qo‘lga kiritgan: Nikolas Massu kutilmaganda g‘alaba qozongan yakkalik bahslarida, shuningdek, Fernando Gonsales bilan birga juftlik musobaqalaridaham g‘olib bo‘lgan. Ushbu oltin medallar hozircha Chilining Olimpiya o‘yinlaridagi yagona oltin mukofotlaridir.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat telekompaniyasi — TVN (Televisión Nacional — «Milliy televideniye»), 1969-yilda tashkil etilgan bo‘lib, xuddi shu nomdagi telekanalni o‘z ichiga oladi.
Bayramlar
Chilida 15 ta rasmiy bayram kuni belgilangan; ulardan to‘qqiztasi diniy, oltitasi dunyoviy. Bundan tashqari, plebissit, prezidentlik yoki parlament saylovlario‘tkaziladigan, shuningdek, rasmiy aholini ro‘yxatga olish kunlari ham bayram hisoblanadi.
| Chilidagi dam olish kunlari | ||||
|---|---|---|---|---|
| Sana | Nomi | Asl nomi | Turi | Izohlar |
| 1-yanvar | Yangi yil | Año Nuevo | Dunyoviy | Majburiy dam olish kuni |
| mart–aprel | Muqaddas juma | Viernes Santo | Diniy | |
| Muqaddas shanba | Sábado Santo | |||
| 1-may | Mehnat kuni | Día del Trabajo | Dunyoviy | Majburiy bayram, sanasi o‘zgarmaydi |
| 21-may | Chili harbiy-dengiz floti kuni | Día de las Glorias Navales | Dunyoviy | |
| 29-iyun | Avliyo Pyotr va Pavel kuni | San Pedro y San Pablo | Diniy | Seshanbadan jumagacha bo‘lgan kunga to‘g‘ri kelsa, eng yaqin dam olish kuniga ko‘chiriladi |
| 16-iyul | Karmel Bibi Maryam kuni | Día de la Virgen del Carmen | Diniy | |
| 15-avgust | Bibi Maryamning osmonga ko‘tarilishi | Asunción de la Virgen | Diniy | |
| 18-sentabr | Birinchi hukumatni xotirlash kuni | Primera Junta Nacional de Gobierno | Dunyoviy | Majburiy bayram, sanasi o‘zgarmaydi |
| 19-sentabr | Armiya kuni | Día de las Glorias del Ejército de Chile | Majburiy bayram, sanasi o‘zgarmaydi | |
| 12-oktabr | Kolumb kuni | Descubrimiento de Dos Mundos | Dunyoviy | Seshanbadan jumagacha bo‘lgan kunga to‘g‘ri kelsa, eng yaqin dam olish kuniga ko‘chiriladi |
| 31-oktabr | Reformatsiya kuni | Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes | Diniy | |
| 1-noyabr | Barcha avliyolar kuni | Día de Todos los Santos | Diniy | |
| 8-dekabr | Bibi Maryamning begunoh homilador bo‘lishi kuni | Inmaculada Concepción | Diniy | |
| 25-dekabr | Rojdestvo | Navidad | Diniy | Majburiy dam olish kuni |
Adabiyot
- На русском
- Вильегас С. Стадион в Сантьяго. Преступления чилийской военной хунты. — М.: Прогресс, 1976.
- Зорина И. Н. Революция или реформа в Латинской Америке. Критика реформизма чилийской христианской демократии. — М.: Наука, 1971.
- Лабарка Годдард Э. Чили, раскалённое докрасна. — М.: Прогресс, 1973.
- Отеро Л. Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. — М.: Прогресс, 1983.
- Очерки истории Чили. — М.: Наука, 1967.
- Трагедия Чили. Материалы и документы. — М.: Издательство политической литературы; Издательство Агентства печати Новости, 1974.
- Чили: боль и борьба. — М.: Правда, 1974.
- Чили. Политика. Экономика. Культура. — М.: Наука, 1965.
- На испанском
- Adler Lomnitz L., Melnick A. Neoliberalismo y clase media: el caso de los profesores de Chile. Santiago: DIBAM, 1998. ISBN 956-244-074-5
- Cademartori J. Chile: el módelo neoliberal. Santiago:Chile-América CESOC, 2001.
- Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Sudamericana, 2001. ISBN 956-262-144-8
- Fuentes M. Memorias secretas de Patria y Libertad y algunas confesiones sobre la Guerra Fría en Chile. Santiago: Grijalbo, 1999. ISBN 956-258-094-6
- González Pino M., Fontaine Talavera A. Los mil dias de Allende. Vol. 1. Santiago: Centro de Estudios Publicos, 1998. ISBN 956-7015-23-6
- Rojas A. Salvador Allende. Una época en blanco y negro. Buenos Aires: Aguilar, 1998. ISBN 950-511-386-2
- Uribe A. Intervención norteamericana en Chile: dos textos claves. Santiago: Sudamericana, 2001. ISBN 956-262-123-5
- На английском
- Dinges, J. The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents. New York and London: New Press, 2004.
- Schneider, C. L. Shantytown Protest in Pinochet’s Chile. Philadelphia: Temple University Press, 1995.
- The Pinochet Case: Origins, Progress and Implications. London: Institute of Latin American Studies, 2003.