Kichik organizmlarda oziq moddalarni yetkazib berish va modda almashinuvi mahsulotlarini organizmdan chiqarish muammo tugʻdirmaydi (diffuziya tezligi yetarli). Biroq organizm kattalashgan sari energiya, oziq moddalar, nafas olishga ehtiyoj va metabolizm mahsulotlarini (ishlatib boʻlingan moddalarni) vaqtida chiqarib tashlash zarurati ortadi. Shu bois sodda organizmlarda ham zarur vazifalarni bajaruvchi «yuraklar» mavjud.

Paleontologik topilmalar ibtidoiy xordalilarda allaqachon yurakka oʻxshash tuzilma mavjudligini koʻrsatadi. Barcha xordalilar yuragi albatta yurak xaltasi (perikard) bilan oʻralgan va klapanlar tizimiga ega. Mollyuskalarning yuragi ham klapanlar va perikardga ega boʻlishi mumkin, qorinoyoqlilarda esa perikard orqa ichakni oʻrab turadi. Hasharotlar va boshqa boʻgʻimoyoqlilarda qon aylanish tizimining magistral peristaltik qisqaruvchi kengaygan tomirlari ham yurak deb atalishi mumkin. Mollyuskalar va boʻgʻimoyoqlilarda «yuraklar» soni turiga qarab oʻzgaradi. Xordalilarda yurak odatda toq aʼzo hisoblanadi, bundan miksinalar mustasno: ularda ikkinchi yurak (dumda joylashgan yurakka oʻxshash tuzilma) mavjud. «Yurak» tushunchasi chuvalchanglar va ularga oʻxshash tirik organizmlarga nisbatan qoʻllanmaydi. Biroq toʻliq shakllangan aʼzo baliqlarda uchraydi. Keyinchalik, boshqa barcha gomologik (oʻxshash) aʼzolardagi kabi, qisqarish natijasida boʻlmalar soni ikkitagacha kamayadi (masalan, odamda har bir qon aylanish doirasi).

Mazkur evolyutsion taʼlimotga koʻra, yurak toʻlaqonli aʼzo sifatida ilk bor baliqlarda paydo boʻladi: ularning yuragi ikki kamerali boʻlib, klapanlar tizimi va yurak xaltasi paydo boʻladi.

Sodda baliqlarning qon aylanish tizimini ketma-ket joylashgan «toʻrt kamerali» yurak sifatida shartli tasavvur qilish mumkin. Lekin bu tuzilma toʻrt kamerali yurakka ega qushlar va sutemizuvchilarning yuragiga oʻxshamaydi. Baliqlarda quyidagi boʻlimlar farqlanadi:

1. «birinchi kamera» — baliq toʻqimalaridan kislorod bilan toʻyinmagan (yaʼni kislorodga kambagʻal) qonni jigar va kardinal venalardan qabul qiladigan venoz sinus;
2. «ikkinchi kamera» — haqiqiy boʻlmacha boʻlib, klapanlarga ega;
3. «uchinchi kamera» — haqiqiy qorincha;
4. «toʻrtinchi kamera» — bir nechta klapanga ega arteriya konusi boʻlib, qonni qorin aortasiga uzatadi.

Baliqlarning qorin aortasi qonni jabralarga olib boradi, bu yerda oksigenatsiya (yaʼni qonni kislorod bilan toʻyintirish) yuz beradi. Soʻng qon orqa aorta orqali baliq tanasining boshqa qismlariga yetkaziladi.

Yuqori tuzilgan baliqlarda toʻrt kamera toʻgʻri chiziq boʻylab joylashmaydi, balki S-simon tuzilma hosil qiladi; oxirgi ikki kamera dastlabki ikkitadan yuqorida joylashadi. Bu nisbatan sodda tuzilish togʻayli baliqlarda va panjaqanotli baliqlarda uchraydi. Suyakli baliqlarda arteriya konusi juda kichik boʻlib, uni yurakning emas, balki aortaning bir qismi deb hisoblash toʻgʻriroq. Arteriya konusi barcha amniotalarda uchramaydi: ehtimol, yurak qorinchasi uni evolyutsiya davomida oʻz ichiga olgan boʻlishi mumkin. Venoz sinus esa rudiment sifatida ayrim sudralib yuruvchilarda va qushlarda saqlanadi; boshqa turlarda keyinchalik oʻng boʻlmachaga qoʻshilib ketadi va alohida ajralmaydi.

Suvda hamda quruqlikda yashovchilar (amfibiyalar) va sudralib yuruvchilar (reptiliyalar yoki qadimiy atama bilan gazandalar) allaqachon ikki qon aylanish doirasiga ega, ularning yuragi uch kamerali (boʻlmachalararo toʻsiq paydo boʻladi). Hozirgi sudralib yuruvchilardan faqat timsoh toʻrt kamerali yurakka ega, garchi uning qorinchalararo toʻsigʻi qorinchani qisman ajratishi tufayli bu tuzilma mukammal boʻlmasa ham. Toʻrt kamerali yurak birinchi marta dinozavrlar va dastlabki sutemizuvchilarda paydo boʻlgan deb hisoblanadi. Keyinchalik bu yurak tuzilishini dinozavrlarning bevosita avlodlari — qushlar va qadimgi sutemizuvchilarning avlodlari — hozirgi sutemizuvchilar meros qilib olgan.

Qushlar va sutemizuvchilarning (hayvonlarning) yuragi toʻrt kamerali. Unda oʻng boʻlmacha, oʻng qorincha, chap boʻlmacha va chap qorincha farqlanadi. Qon aylanishi quyidagicha kechadi: bir yoki ikkita oldingi (yuqori) va orqa (pastki) kovak venalardan qon oʻng boʻlmachaga, soʻng oʻng qorinchaga keladi. Keyin kichik qon aylanish doirasi orqali oʻpkaga oʻtib, kislorod bilan toʻyinadi (oksigenatsiyalanadi), chap boʻlmachaga, undan chap qorinchaga, soʻng organizmning asosiy arteriyasi — aortaga tushadi (qushlarda aorta ravogʻi oʻngga, sutemizuvchilarda esa chapga yoʻnalgan). Katta va kichik qon aylanish doiralari bir-biridan butunlay ajralgan.

Boʻlmachalar bilan qorinchalar orasida fibroz-mushakli klapanlar joylashadi: oʻngda uch tavaqali (yoki trikuspidal), chapda esa ikki tavaqali (yoki mitral). Qorinchalardan chiqish joyida esa biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan klapanlar (oʻngda oʻpka, chapda aorta klapani) joylashadi. Klapanlar faqat qorinchalar tomon ochiladi va shu sabab qonni bir yoʻnalishda — boʻlmachalardan qorinchalarga oʻtkazadi. Klapan tavaqalarining boʻlmachalar tomon qayrilishiga klapanlar yuzasi va chetlaridan chiqib, qorinchalardagi mushak boʻrtmalariga birikadigan pay iplari toʻsqinlik qiladi. Mushak boʻrtmalari qorinchalar bilan birga qisqarib, pay iplarini taranglashtiradi. Bu klapan tavaqalarining boʻlmachalar tomon agʻdarilib ketishiga va qonning boʻlmachalarga qaytib oqishiga yoʻl qoʻymaydi.

Boʻlmachalar qorinchalarga atrioventrikulyar klapanlar orqali ochiladi. Bu farq yurak yuzasida toj egatchasi shaklida ham koʻrinadi. Oʻng boʻlmachaning yuqori qismida quloqqa oʻxshash tuzilma — oʻng boʻlmacha quloqchasi, chap boʻlmachaning yuqori qismida esa chap boʻlmacha quloqchasi mavjud. Oʻng boʻlmacha va oʻng qorincha birgalikda baʼzan oʻng yurak, chap boʻlmacha va chap qorincha esa chap yurak deb ataladi. Qorinchalar bir-biridan qorinchalararo toʻsiq bilan ajralgan. Bu toʻsiq yurak yuzasida oldingi boʻylama egatcha va orqa qorinchalararo egatcha koʻrinishida namoyon boʻladi.

Tibbiyotda «yurak yetishmovchiligi» deganda, asosan, yurak mushagi (miokard) qisqarish qobiliyatining pasayishi oqibatida qon dimlanishiga olib keladigan buzilishlar majmui tushuniladi. Yurakning chap qorinchasi yetishmovchiligida qon asosan kichik qon aylanish doirasida dimlanadi (bu nafas qisishi, sianoz, qon tupurish va hokazo). Oʻng qorincha yetishmovchiligi esa venoz qonning katta qon aylanish doirasida dimlanishi (shishlar, kattalashgan jigar) bilan namoyon boʻladi. Yurak yetishmovchiligi oqibatida gipoksiya (aʼzo va toʻqimalarda), atsidoz va boshqa modda almashinuvi buzilishlari yuzaga keladi.

Yurak nuqsoni deganda klapanlar tizimi yoki yurak devorlaridagi nuqsonlar sabab yurak yetishmovchiligiga olib keluvchi patologik holat tushuniladi. Yurak nuqsonlari tugʻma va orttirilgan turlarga boʻlinadi:

• tugʻma yurak nuqsoni (TYN) — tugʻilish vaqtidayoq mavjud boʻlgan yurak va/yoki yirik tomirlar tuzilishidagi nuqson. Bunday nuqsonlarning aksariyati yurak ichida yoki katta (KQAD) va kichik (KiQAD) qon aylanish doiralari boʻylab qon oqimini buzadi. Yurak nuqsonlari eng koʻp uchraydigan tugʻma nuqsonlar boʻlib, bolalarning rivojlanish nuqsonlari sabab vafot etishining asosiy omilidir.
• orttirilgan yurak nuqsonlari, yaʼni klapan nuqsonlari — yurakning bir yoki bir nechta klapanidagi morfologik va/yoki funksional oʻzgarishlar sabab yurak faoliyatining buzilishidir. Oʻzgarishlar stenoz, klapan yetishmovchiligi yoki ikkalasining qoʻshilishi koʻrinishida boʻlishi mumkin. Ular infeksion shikastlanish, yalligʻlanish yoki autoimmun reaksiyalar, yurak kameralariga ortiqcha yuklama va ularning dilatatsiyasi (kengayishi) natijasida yuzaga keladi.

Yurak aritmiyasi (qadimgi yun. ἀρρυθμία — «nomuvofiqlik, tartibsizlik», yaʼni yurak ritmining buzilishi) — yurakning oʻtkazuvchi tizimi patologiyasidir. Bunday holatda yurakning qoʻzgʻalish va qisqarish chastotasi, ritmikligi hamda ketma-ketligi buziladi. JSST, mutaxassislariga koʻra, aritmiya — normal sinus ritmidan farq qiladigan har qanday yurak ritmidir (JSST, 1978).

Yurak fibrillyatsiyasi — yurak mushagi tolalarining ayrim guruhlari bir-biriga bogʻliq boʻlmagan va nomuvofiq tarzda qisqaradigan holat. Natijada yurak uygʻun qisqarish qobiliyatini yoʻqotadi va aʼzo faoliyati samarasizlashadi. Boʻlmachalar fibrillyatsiyasi va qorinchalar fibrillyatsiyasi farqlanadi.

Stenokardiya (yoki koʻkrak qisishi) — yurakda kislorod tanqisligi yuzaga kelishi bilan bogʻliq yurak mushagi kasalligidir. Uning asosiy klinik belgisi — toʻsh suyagi ortidagi kuchli ogʻriq (anginoz ogʻriq). Biroq ogʻriq turli xil namoyon boʻlishi mumkin. Bemor koʻkrak qafasida noqulaylik, qorin, tomoq, qoʻl, kurak sohalarida ogʻriqdan shikoyat qilishi mumkin. Baʼzan kasallik ogʻriq sindromisiz kechadi, bu holat ayniqsa qandli diabet bilan ogʻrigan bemorlarga xosdir.

Endokardit (yangi lot. endocarditis; qadimgi yun. ἔνδον — ichkarida, καρδία — yurak, + itis) — yurak ichki qavati — endokardning yalligʻlanishi. Koʻpincha streptokokk sabab boʻladigan oʻtkir osti bakterial endokardit alohida ahamiyatga ega. Aksariyat hollarda endokardit mustaqil kasallik boʻlmay, boshqa kasalliklarning xususiy koʻrinishi hisoblanadi. Kasallik aniq belgilar bilan yoki nisbatan asta-sekin boshlanishi mumkin. Uning namoyon boʻlishi infeksion jarayon, immun buzilishlar va yurak klapanlari shikastlanishi belgilaridan iborat.

Dilatatsion kardiomiopatiya (DKMP) — miokard kasalligi boʻlib, yurak boʻshliqlarining kengayishi (dilatatsiyasi) va miokardning qisqarish qobiliyati pasayishi (sistolik disfunksiya) bilan tavsiflanadi. Bunda yurak devorlari qalinlashmaydi (miokard gipertrofiyasi yuz bermaydi). Bu patologiyaning paydo boʻlish va rivojlanish sabablari turlicha. Mohiyatan, kasallik miokardni zararlovchi turli holatlar oqibatida shakllanadigan sindrom hisoblanadi. U ancha keng tarqalgan: uchrash chastotasi 1:2500 ga yetadi va yurak yetishmovchiligining kelib chiqish sabablari orasida uchinchi oʻrinda turadi. Klinik koʻrinishida kuchayib boruvchi yurak yetishmovchiligi, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining buzilishi, tromboemboliyalar hamda toʻsatdan oʻlim kuzatiladi. Kasallik mezonlari — chap qorinchaning chiqarib tashlash fraksiyasi 45 % dan pastligi va chap qorincha boʻshligʻining diastolada 6 sm dan kattaligi. Dilatatsion kardiomiopatiyani ildiz hujayralar bilan davolash jigar, buyrak va oʻpka faoliyatini tiklab, ularda qon va suyuqlik dimlanishini kamaytirishi aytiladi. Biroq hozircha bunday davolash usuli yetarlicha oʻrganilmagan va faol klinik sinovlar bosqichidadir.

Kardiogen shok — chap qorincha yurak yetishmovchiligining eng ogʻir darajasi boʻlib, miokard qisqaruvchanligining keskin pasayishi (zarba hajmi va daqiqalik qon chiqarish hajmining kamayishi) bilan tavsiflanadi. Bu pasayish tomirlar qarshiligi ortishi bilan qoplanmaydi va natijada barcha aʼzo va toʻqimalar, eng avvalo, hayotiy muhim aʼzolar yetarlicha qon bilan taʼminlanmaydi. Kardiogen shok koʻpincha miokard infarkti asorati sifatida, kamroq hollarda esa miokardit yoki yurakka zaharli taʼsir koʻrsatuvchi moddalar bilan zaharlanish oqibatida rivojlanadi.

Yurakning kengayishi

Bu holat yurak boʻshliqlari hajmi oshishi va devorlarining yupqalashishi fonida yurak mushagi zaiflashib, qon aylanishi buzilishi bilan namoyon boʻladi. Kasallik oqibati jarayonning ogʻirligi, bemorning zaxira imkoniyatlari hamda tibbiy yordamning oʻz vaqtida koʻrsatilishiga bogʻliq.