Rezonans nazariyasi

Rezonans nazariyasi — elektron tuzilishni tushuntiruvchi nazariya bo‘lib, unga ko‘ra, kimyoviy birikmalar molekulalarida (shu jumladan murakkab ionlar yoki radikallarda) elektronlarning taqsimlanishi turli konfiguratsiyadagi ikki elektronli kovalent bog‘lanishlar bilan farq qiluvchi kanonik tuzilmalarning kombinatsiyasi (rezonansi) orqali ifodalanadi. Rezonansli to‘lqin funksiyasi molekulaning elektron tuzilishini tavsiflaydi va kanonik tuzilmalar to‘lqin funksiyalarining chiziqli kombinatsiyasi hisoblanadi.

Boshqacha aytganda, molekulyar tuzilma bitta mumkin bo‘lgan tuzilish formulasi bilan emas, balki barcha muqobil tuzilmalarning kombinatsiyasi (rezonansi) bilan tavsiflanadi. Rezonans nazariyasi kimyoviy terminlar va klassik tuzilish formulalari yordamida murakkab molekulaning taqribiy to‘lqin funksiyasini tuzishga oid sof matematik jarayonni ko‘rgazmali ifodalash usulidir.

Kanonik tuzilmalarning rezonansi natijasida molekulaning asosiy holati barqarorlashadi. Bunday rezonansli barqarorlashuvning o‘lchovi rezonans energiyasi — molekulaning kuzatilgan asosiy holati energiyasi bilan energiyasi eng kichik bo‘lgan kanonik tuzilmaning hisoblangan asosiy holati energiyasi orasidagi farqdir. Kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan bu shuni anglatadiki, har biri muayyan kanonik tuzilmaga mos keluvchi to‘lqin funksiyalarining chiziqli kombinatsiyasidan tuzilgan murakkabroq to‘lqin funksiyasi molekulani eng kichik energiyali tuzilmaning to‘lqin funksiyasiga qaraganda aniqroq tavsiflaydi.

Siklopentadienid ionining rezonans tuzilmalari

Tarixi

Rezonans g‘oyasi kvant mexanikasiga Verner Geyzenberg tomonidan 1926-yilda kvant holatlarini muhokama qilish jarayonida geliy atomi misolida kiritilgan. U geliy atomining tuzilishini rezonanslashuvchi klassik garmonik ossillyator tizimiga qiyoslagan.

Geyzenberg modeli Laynus Poling tomonidan (1928-yil) molekulyar tuzilmalarning elektron tuzilishini tavsiflashda qo‘llanilgan. Valent bog‘lanishlar usuli doirasida Poling bir qator molekulalarning geometriyasi va fizik-kimyoviy xossalarini π-bog‘larning elektron zichligi delokallashuvi mexanizmi orqali muvaffaqiyatli tushuntirgan.

Elektron tuzilishni tushuntirishga doir shunga o‘xshash g‘oyalar aromatik birikmalar uchun Kristofer Ingold tomonidan ham ilgari surilgan. Ingold 1926—1934-yillarda fizik organik kimyoning asoslariga tamal toshini qo‘ygan. U elektron siljishlarning muqobil nazariyasini (mezomeriya nazariyasini) rivojlantirib, murakkab organik birikmalar molekulalarining odatiy valentlik tasavvurlariga sig‘maydigan tuzilishini tushuntirishga intilgan. Ingold elektron zichligining delokallashuv hodisasini ifodalash uchun taklif etgan «mezomerizm» (1938) atamasi asosan nemis va fransuz adabiyotlarida qo‘llanadi, ingliz va rus adabiyotlarida esa «rezonans» atamasi ustunlik qiladi. Ingoldning mezomer effekti haqidagi qarashlari rezonans nazariyasining muhim tarkibiy qismiga aylangan. Nemis kimyogari Frits Arndt tufayli mezomer tuzilmalarni ikki yo‘nalishli strelkalar bilan belgilashning keyinchalik umumqabul qilingan usuli joriy etilgan.

SSSRda 1940-50-yillarda

Urushdan keyingi SSSRda rezonans nazariyasi mafkuraviy kampaniyalar doirasida ta’qibga uchragan va dialektik materializmga yot bo‘lgan «idealistik» nazariya deb e’lon qilingan. Shu sababli uni fan va ta’limda qo‘llash nomaqbul deb topilgan:

«Rezonans nazariyasi» idealistik va agnostik bo‘lgani uchun Butlerovning materialistik nazariyasiga zid, u bilan mos kelmaydi va murosaga kelolmaydi;… «rezonans nazariyasi» tarafdorlari bu nazariyani e’tiborsiz qoldirib, uning mohiyatini buzib ko‘rsatganlar. «Rezonans nazariyasi» boshdan-oyoq mexanistik bo‘lgani sababli organik moddalarning sifat jihatidan o‘ziga xos xususiyatlarini inkor etadi hamda organik kimyo qonuniyatlarini kvant mexanikasi qonuniyatlariga keltirib taqashga mutlaqo noto‘g‘ri urinadi…

…Organik kimyodagi mezomeriya-rezonans nazariyasi umumiy reaksion mafkuraning xuddi veysmanizm-morganizm biologiyada va zamonaviy «fizik» idealizmda namoyon bo‘lgani kabi ko‘rinishidir; ularning barchasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq.

— Kedrov B. M. Kimyo fanidagi «fizik» idealizmga qarshi. Quyidagi manbadan iqtibos:

Aynan 1951-yilda organik kimyoda kimyoviy tuzilish nazariyasining holatiga bag‘ishlangan Butunittifoq konferensiyasida akademik A. N. Nesmeyanov rahbarligida Polingning rezonans nazariyasi va Ingoldning mezomeriya nazariyasi burjuacha va soxta ilmiy nazariyalar deb e’lon qilingan.

Rezonans nazariyasining ta’qib qilinishi jahon ilmiy hamjamiyatida salbiy baholangan. Amerika kimyo jamiyati jurnallaridan birida sovet kimyo fanining ahvoliga bag‘ishlangan sharhda, xususan, quyidagilar qayd etilgan:

Bu mavzularga oid rus tilidagi maqolalarning aksariyatida (…) Laynus Polingning rezonans nazariyasi dialektik materializm aqidalariga zid, shu bois uni rad etish kerak, degan shovinistik qarash ustunlik qilayotganga o‘xshaydi. Bu qoralashlarning ko‘lami va keskinligi kimyo tarixida mislsizdir

Rezonans nazariyasiga qarshi ta’qiblar ba’zan «lisenkochilik» deb atalsa-da, bu ta’qiblar tarixi genetikaning biologiyadagi ta’qibidan bir qator jihatlari bilan farq qiladi. Loren Grem ta’kidlaganidek: «Kimyogarlar bu jiddiy hujumni qaytara oldilar. Nazariyaga kiritilgan o‘zgarishlar ko‘proq terminologik xususiyatga ega edi». 50-yillarda kimyogarlar rezonans nazariyasiga bildirilgan tanqidlarni rad etmagan holda, o‘xshash nazariy (jumladan — kvant-kimyoviy) yondashuvlarni rivojlantirishda ushbu atamadan foydalandilar: «gibridlanish».

Adabiyotlar

Havolalar