Xrom nima

Xrom
Xrom
	← Vanadiy \| Marganes →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Xrom namunalari
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Xrom / Chromium (Cr), 24
Guruh, davr, blok	16 (esk. VIB), 4, ; d-element
Atom massasi ; (molyar massa)	51,9961(6) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ar] 3d54s1; 1s22s22p63s23p63d54s1
Atom radiusi	130 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	118 pm
Ion radiusi	(+6e)52 (+3e)63 pm
Elektrmanfiylik	1,66 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	−0,74
Oksidlanish darajalari	0, +2, +3, +4, +6
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	652,4 (6,76) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik (harorat m. sh.)	7,19 g/sm3
Erish harorati	2130 K (1856,9 °C)
Qaynash harorati	2945 K (2671,9 °C)
Molyar erish issiqligi	21 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	342 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	23,3 J/(K·mol)
Molyar hajm	7,23 sm3/mol
Kristall panjara (oddiy modda)
Panjara tuzilishi	Kubik ; hajm markazlashgan
Panjara parametrlari	2,885 Å
Debay harorati	460 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 93,9 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-47-3

24

Xrom

Cr

51,9961

3d⁵4s¹

Xrom (kimyoviy belgisi — Cr, lotincha Chromium) — kimyoviy element bo‘lib, 6-guruhning ( eski tasnif bo‘yicha — oltinchi guruhning yonaki kichik guruhi, VIB), 4-davrining elementidir. D. I. Mendeleyevning davriy sistemasida uning tartib raqami 24.

Oddiy modda holidagi xrom (xona haroratida) — qattiq metall bo‘lib, u ko‘kimtir-oq rangga ega. Xrom ba’zan qora metallar qatoriga kiritiladi.

Nomining kelib chiqishi

«Xrom» nomi yunoncha χρῶμα — rang, bo‘yoq so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu element birikmalarining rang-barangligi bilan bog‘liq.

Tarixi

Xrom Fransiyada 1797-yilda kimyogar L. N. Voklen tomonidan kashf etilgan. U tarkibida metall va karbidlar aralashmasi bo‘lgan yangi, qiyin eriydigan metallni ajratib olgan. U xromning yashil oksidi Cr₂O₃ ni ko‘mir bilan qizdirgan. Oksidning o‘zini esa «Sibir qizil qo‘rg‘oshini» deb ataluvchi krokoit PbCrO₄ mineralini parchalash orqali olgan. Bu mineral O‘rta Uraldagi Beryozovsk oltin konida qazib olingan va ilk bor M. V. Lomonosovning «Metallurgiyaning dastlabki asoslari» (1763-yil) asarida qizil qo‘rg‘oshin rudasi sifatida tilga olingan.

Sof xrom olishning zamonaviy usuli 1894-yilda ixtiro qilingan. U Voklen usulidan faqat qaytaruvchi moddaning turi bilan farq qiladi.

XX asrning 20-yillarida temir sirtini xrom bilan elektrolitik qoplash jarayoni — xromlash usuli ishlab chiqilgan.

Tabiatda kelib chiqishi va uchrashi

Xrom Koinotda paydo bo‘lgan — bunga oq mitti yulduzlarning portlashlari va ulkan massali yulduzlar portlashlari sabab bo‘lgan.

Xrom Yer po‘stida ancha keng tarqalgan element bo‘lib, uning massa bo‘yicha ulushi 0,03 % ni tashkil etadi.

Xromning asosiy birikmasi — xromli temirtosh (xromit) FeO·Cr₂O₃. Ahamiyati bo‘yicha ikkinchi mineral — krokoit PbCrO₄.

Konlari

Xromning eng yirik konlari Janubiy Afrika Respublikasida (dunyoda 1-o‘rin), Qozog‘istonda, Rossiyada, Zimbabveda, Madagaskarda joylashgan. Bunday konlar Turkiya, Hindiston, Armaniston, Braziliya hamda Filippinda ham mavjud.

Rossiya Federatsiyasidagi asosiy xrom rudasi konlari Uralda (Donskoy va Saranovskoye konlari) joylashgan.

2012-yilda dunyo bo‘yicha xrom ishlab chiqarish hajmi qariyb 9 mln tonnani tashkil etgan.

Geokimyosi va mineralogiyasi

Turli magmatik jinslarda xromning o‘rtacha miqdori keskin farq qiladi. Ultraasosli jinslarda (peridotitlarda) bu ko‘rsatkich 2 kg/t ga, asosli jinslarda (bazalt va boshqalarda) — 200 g/t ga, granitlarda esa bir necha o‘n g/t ga yetadi. Yer po‘stidagi xromning klark miqdori 83 g/t. Xrom odatiy litofil element bo‘lib, uning deyarli hammasi xromshpinelidlar turidagi minerallar tarkibida uchraydi. Xrom temir, titan, nikel, vanadiy va marganes bilan birgalikda bitta geokimyoviy oilani tashkil qiladi.

Xromning uchta asosiy minerali farqlanadi: magnoxromit (Mg, Fe)Cr₂O₄, xrompikotit (Mg, Fe)(Cr, Al)₂O₄ va alyumoxromit (Fe, Mg)(Cr, Al)₂O₄. Ularni tashqi ko‘rinishiga qarab ajratish mumkin emas, shuning uchun ularning barchasi noaniq tarzda «xromitlar» deb ataladi. Ularning tarkibi o‘zgaruvchan:

Cr₂O₃ 18—62 %,
FeO 1—18 %,
MgO 5—16 %,
Al₂O₃ 0,2 — 0,4 (33 % gacha),
Fe₂O₃ 2 — 30 %,
aralashmalar TiO₂ 2 % gacha,
V₂O₅ 0,2 % gacha,
ZnO 5 % gacha,
MnO 1 % gacha; shuningdek, Co, Ni va boshqalar ham mavjud.

Asl xromit, ya’ni FeCr₂O₄ nisbatan kam uchraydi. Turli xromitlardan tashqari, xrom boshqa bir qator minerallar — xromli slyuda (fuksit), xromli xlorit, xromvezuvian, xromdiopsid, xromturmalin, xromli granat (uvarovit) va boshqalar tarkibiga ham kiradi. Ular ko‘pincha rudalar bilan birga uchraydi, biroq o‘zlari sanoat ahamiyatiga ega emas. Ekzogen sharoitlarda xrom temir kabi muallaq zarrachalar holida ko‘chadi va gillarda to‘planishi mumkin. Xromatlar uning eng harakatchan shaklidir.

Fizik xossalari

Erkin holatda xrom ko‘kimtir-oq metall bo‘lib, uning hajm markazlashgan kubik kristall panjarasi uchun, a = 0,28845 nm. 38 °C dan past haroratlarda u antiferromagnetikxossaga ega, undan yuqorida esa paramagnit holatga o‘tadi (Neel nuqtasi).

Xromning qattiqligi Moos shkalasi bo‘yicha 8,5ga teng. Sof xrom mo‘rt metall bo‘lib, bolg‘a bilan urilganda parchalanadi. Shu bilan birga, u sof metallar orasida eng qattiq metall hisoblanadi. Juda yuqori darajada tozalangan xromga mexanik ishlov berish ancha oson.

Izotoplari

Xromning massa sonlari 42 dan 67 gacha bo‘lgan izotoplari ( protonlar 24, neytronlar soni 18 dan 43 gacha) va 2 ta yadro izomeri ma’lum.

ma’lum. Tabiiy xrom to‘rtta barqaror izotopdan iborat: ⁵⁰Cr (izotopning tabiatdagi ulushi 4,345 %), ⁵²Cr (83,789 %), ⁵³Cr (9,501 %), ⁵⁴Cr (2,365 %).

Sun’iy izotoplar orasida eng uzoq yashovchisi ⁵¹Cr (yarim yemirilish davri 27 sutka). Qolganlarining yarim yemirilish davri bir sutkadan oshmaydi.

Kimyoviy xossalari

Xos oksidlanish darajalari

Xrom uchun +2, +3 va +6 oksidlanish darajalari (jadvalga qarang), shuningdek, shartli ravishda +5 daraja xosdir. Xrom birikmalarining deyarli barchasi rangli.

Oksidlanish darajasi	Oksid	Gidroksid	Xususiyati	Eritmalarda ustun bo‘lgan shakllar	Izohlar
+2	CrO (qora)	Cr(OH)₂ (sariq)	Asosli	Cr²⁺ (ko‘k rangli tuzlar)	Juda kuchli qaytaruvchi
+3	Cr₂O₃ (yashil)	Cr(OH)₃ (kulrang-yashil)	Amfoter	Cr³⁺ (yashil yoki binafsharang tuzlar) [Cr(OH)₄]⁻ (yashil)
+4	CrO₂	mavjud emas	Tuz hosil qilmaydigan	—	Kam uchraydi, xos emas
+5	mavjud emas	mavjud emas	-	[Cr(O₂)₄]^3-(peroksokomplekslar, jigarrang)	Xos bo‘lmagan oksidlanish darajasi
+6	CrO₃ (qizil)	H₂CrO₄ H₂Cr₂O₇	Kislotali	CrO₄²⁻ (xromatlar, sariq) Cr₂O₇²⁻ (dixromatlar, to‘q sariq)	O‘tish jarayoni pH ga bog‘liq. Juda kuchli oksidlovchi, gigroskopik va o‘ta zaharli.

Oddiy modda

Oddiy modda holidagi xrom ko‘kimtir tusli metalldir. U havoda passivlanish tufayli barqaror bo‘lib, ayni sababga ko‘ra sulfat va nitrat kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi.

2000 °C gacha qizdirilganda metall xrom yonib, yashil xrom(III) oksidi Cr₂O₃ hosil qiladi. Bu oksid amfoter xossalarga ega.

Xromning quyidagi elementlar bilan birikmalari sintez qilingan: bor (boridlar Cr₂B, CrB, Cr₃B₄, CrB₂, CrB₄ va Cr₅B₃), uglerod (karbidlar Cr₂₃C₆, Cr₇C₃ va Cr₃C₂), kremniy (silitsidlar Cr₃Si, Cr₅Si₃ va CrSi) hamda azot (nitridlar CrN va Cr₂N).

Cr(II) birikmalari

+2 oksidlanish darajasiga asosli CrO oksidi (qora) mos keladi. Cr²⁺ tuzlari (ko‘k rangli eritmalar) Cr³⁺ tuzlari yoki dixromatlarni kislotali muhitda rux yordamida («ajralib chiqish paytidagi vodorod», atomar vodorod bilan) qaytarish orqali olinadi:

{\mathsf {2Cr^{3+}{\xrightarrow[{Zn,HCl}]{[H]}}2Cr^{2+}}}

Barcha Cr²⁺ tuzlari kuchli qaytaruvchilardir; turganda ular suvdan vodorodni siqib chiqaradi. Havo kislorodi, ayniqsa kislotali muhitda, Cr²⁺ ni oksidlaydi. Natijada ko‘k eritma tezda yashil rangga kiradi.

Jigarrang yoki sariq Cr(OH)₂ gidroksidi xrom(II) tuzlari eritmasiga ishqorlar qo‘shilganda cho‘kmaga tushadi.

Xromning quyidagi digalogenidlari sintez qilingan: CrF₂, CrCl₂, CrBr₂ va CrI₂

Cr(III) birikmalari

+3 oksidlanish darajasiga amfoter oksid Cr₂O₃ va gidroksid Cr(OH)₃ (ikkalasi ham yashil rangli) mos keladi. Bu xromning eng barqaror oksidlanish darajasidir. Ushbu darajadagi xrom birikmalarining rangi xira binafshadan (suvli eritmada Cr ioni³⁺ suvli komplekslar holida uchraydi: [Cr(H₂O)₆]³⁺) yashilgacha (agar koordinatsion sferada anionlar bo‘lsa) o‘zgaradi.

Cr³⁺ ioni quyidagi umumiy formulali qo‘sh sulfatlarni hosil qilishga moyil: M^ICr(SO₄)₂·12H₂O (achchiqtosh)

Xrom(III) gidroksidi xrom(III) tuzlari eritmalariga ammiak ta’sir ettirish orqali olinadi:

{\mathsf {Cr^{3+}+3NH_{3}+3H_{2}O\rightarrow Cr(OH)_{3}\downarrow +3NH_{4}^{+}}}

Ishqor eritmalaridan ham foydalanish mumkin, lekin ular ortiqcha miqdorda bo‘lsa, eruvchan gidroksokompleks hosil bo‘ladi:

{\mathsf {Cr^{3+}+3OH^{-}\rightarrow Cr(OH)_{3}\downarrow }}

{\mathsf {Cr(OH)_{3}+3OH^{-}\rightarrow [Cr(OH)_{6}]^{3-}}}

Cr₂O₃ ni ishqorlar bilan suyuqlantirish orqali xromitlar olinadi:

{\mathsf {Cr_{2}O_{3}+2NaOH\rightarrow 2NaCrO_{2}+H_{2}O}}

Qizdirib kuydirilmagan xrom(III) oksidi ishqoriy eritmalarda ham, kislotalarda ham eriydi:

{\mathsf {Cr_{2}O_{3}+6HCl\rightarrow 2CrCl_{3}+3H_{2}O}}

Xrom(III) birikmalari ishqoriy muhitda oksidlanganda xrom(VI) birikmalari hosil bo‘ladi:

{\mathsf {2Na_{3}[Cr(OH)_{6}]+3H_{2}O_{2}\rightarrow 2Na_{2}CrO_{4}+2NaOH+8H_{2}O}}

Xuddi shu jarayon xrom(III) oksidini ishqor va oksidlovchilar bilan yoki havoda ishqor bilan birga suyuqlantirganda ham sodir bo‘ladi (bunda suyuqlanma sariq tusga kiradi):

{\mathsf {2Cr_{2}O_{3}+8NaOH+3O_{2}\rightarrow 4Na_{2}CrO_{4}+4H_{2}O}}

Xromit kislotasi (HCrO₂) , ya’ni xromning +3 oksidlanish darajasiga mos kislota mavjud emas: tarkibi shunga mos keladigan CrO(OH) birikmasi asosli xususiyatga ega va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Biroq xromitlar metallar tarkibida xromit-ioni CrO−
2 mavjud bo‘lib, ular rasman xromit kislotasining hosilalari hisoblanadi.

Xrom(IV) birikmalari

Gidrotermal sharoitda xrom(VI) oksidi CrO₃ ehtiyotkorlik bilan parchalanganda xrom(IV) oksidi CrO₂ olinadi. U ferromagnit bo‘lib, metallga xos elektr o‘tkazuvchanlikka ega.

Xromning tetragalogenidlari orasida CrF₄ barqaror; xrom tetraxloridi CrCl₄ esa faqat bug‘ holatida mavjud.

Xrom(V) birikmalari

Ular beqaror. Xromning bunday birikmalaridan biri bariy xromat(V)i Ba₃(CrO₄)₂ bo‘lib, uni bariy gidroksidi va bariy xromatini 800° da qizdirib biriktirish orqali olish mumkin.

Xrom(VI) birikmalari

+6 oksidlanish darajasiga kislotali xrom(VI) oksidi CrO₃ va o‘zaro muvozanatda bo‘lgan bir qator kislotalar mos keladi. Ularning eng oddiylari — xrom kislotasi H₂CrO₄ va dixrom kislotasi H₂Cr₂O₇. Ular ikki qator tuzlarni hosil qiladi: sariq xromatlar va to‘q sariq dixromatlarni hosil qiladi.

Xrom(VI) oksidi CrO₃ konsentrlangan sulfat kislotaning dixromat eritmalari bilan o‘zaro ta’sirida hosil bo‘ladi. U odatiy kislotali oksid bo‘lib, suv bilan reaksiyaga kirishganda kuchli, ammo beqaror xrom kislotalarini hosil qiladi: xrom kislotasi H₂CrO₄, dixrom kislotasi H₂Cr₂O₇ va boshqa izopolikislotalar ham mavjud, ularning umumiy formulasi H₂Cr_nO_3n+1. Polimerlanish darajasi pH pasayganda, ya’ni kislotalilik ortganda oshadi:

{\mathsf {2CrO_{4}^{2-}+2H^{+}\rightarrow Cr_{2}O_{7}^{2-}+H_{2}O}}

Lekin to‘q sariq K₂Cr₂O₇ eritmasiga ishqor eritmasi qo‘shilsa, rang yana sariqqa o‘tadi, chunki qaytadan xromat K₂CrO₄:

{\mathsf {Cr_{2}O_{7}^{2-}+2OH^{-}\rightarrow 2CrO_{4}^{2-}+H_{2}O}}

Bunday yuqori polimerlanish darajasiga, xuddi volfram va molibdendagi kabi, erishilmaydi, chunki polixrom kislotasi xrom(VI) oksidi va suvga parchalanadi:

{\mathsf {H_{2}Cr_{n}O_{3n+1}\rightarrow H_{2}O+nCrO_{3}}}

Xromatlarning eruvchanligi taxminan sulfatlarning eruvchanligiga mos keladi. Xususan, sariq bariy xromati BaCrO₄ eritmalarga bariy tuzlari qo‘shilganda xromat eritmasidan ham, dixromat eritmasidan ham cho‘kmaga tushadi:

{\mathsf {Ba^{2+}+CrO_{4}^{2-}\rightarrow BaCrO_{4}\downarrow }}

{\mathsf {2Ba^{2+}+Cr_{2}O_{7}^{2-}+H_{2}O\rightarrow 2BaCrO_{4}\downarrow +2H^{+}}}

Qotishmalarda kumushni aniqlash uchun qon-qizil rangli, kam eriydigan kumush xromat cho‘kmasining hosil bo‘lishidan probirlash kislotasi yordamida foydalaniladi.

yordamida foydalaniladi. Xrom pentafloridi CrF₅ va beqaror xrom geksaftoridi CrF₆. Shuningdek, xromning uchuvchan oksigalogenidlari CrO₂F₂ va CrO₂Cl₂ (xromil xlorid).

Xrom(VI) birikmalari kuchli oksidlovchilardir, masalan:

{\mathsf {K_{2}Cr_{2}O_{7}+14HCl\rightarrow 2CrCl_{3}+2KCl+3Cl_{2}\uparrow +7H_{2}O}}

Dixromatlarga vodorod peroksid, sulfat kislota va organik erituvchi (efir) qo‘shilganda ko‘k rangli xrom(VI) monoperoksidi CrO₅ (CrO(O₂)₂) hosil bo‘ladi. U organik qatlamga ekstraksiya qilinadi; bu reaksiya analitik kimyoda qo‘llanadi.

Olinishi

Xrom tabiatda asosan xromli temirtosh Fe(CrO₂)₂ (temir xromiti) shaklida uchraydi. Undan ferroxrom elektr pechlarida koks (uglerod) bilan qaytarish orqali olinadi:

{\mathsf {Fe(CrO_{2})_{2}+4C\rightarrow Fe+2Cr+4CO\uparrow }}

Ferroxrom legirlangan po‘latlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Sof xrom olish uchun quyidagi bosqichlar bajariladi:

1) temir xromiti natriy karbonat (kalsinatsiyalangan soda) bilan havoda suyuqlantiriladi:

{\mathsf {4Fe(CrO_{2})_{2}+8Na_{2}CO_{3}+7O_{2}\rightarrow 8Na_{2}CrO_{4}+2Fe_{2}O_{3}+8CO_{2}\uparrow }}

2) natriy xromati eritiladi va temir oksididan ajratiladi;

3) eritmani kislotalash va dixromatni kristallantirish orqali xromat dixromatga aylantiriladi:

{\mathsf {CrO_{4}^{2-}+2H^{+}\rightarrow Cr_{2}O_{7}^{2-}}}

.

4) natriy dixromatini ko‘mir bilan qaytarib, sof xrom oksidi olinadi:

{\mathsf {Na_{2}Cr_{2}O_{7}+2C\rightarrow Cr_{2}O_{3}+Na_{2}CO_{3}+CO\uparrow }}

5) alyuminotermiya yordamida metall xrom olinadi:

{\mathsf {Cr_{2}O_{3}+2Al\rightarrow Al_{2}O_{3}+2Cr+130kcal}}

6) elektroliz elektrolitik xromni xrom angidridi ning suvdagi, tarkibida sulfat kislota qo‘shimchasi bo‘lgan eritmasidan elektrolitik xrom olinadi. Bunda katodlarda asosan uchta jarayon sodir bo‘ladi:

olti valentli xrom uch valentli xromgacha qaytarilib, eritmaga o‘tadi;
vodorod ionlari zaryadsizlanib, gazsimon vodorod ajralib chiqadi;
tarkibida olti valentli xrom bo‘lgan ionlar zaryadsizlanib, metall xrom cho‘kmaga tushadi;

{\mathsf {Cr_{2}O_{7}^{2-}+14H^{+}+12e^{-}\rightarrow 2Cr+7H_{2}O}}

Qo‘llanilishi

Xrom ko‘plab legirlangan po‘latlar (ayniqsa, zanglamaydigan po‘latlar), shuningdek, boshqa bir qator qotishmalarning muhim tarkibiy qismidir. Xrom qo‘shilishi qotishmalarning qattiqligi va korroziyaga chidamliligini sezilarli darajada oshiradi.

Shuningdek, xrom-vanadiyli po‘lat qotishmalarida (xrom-vanadiyli po‘lat^[ingl.]) ham ishlatiladi. Bunday po‘lat, masalan, temiryo‘l relslarini tayyorlashda qo‘llanadi. Ularga toliqishga chidamlilik, past haroratlar va harorat o‘zgarishlariga chidamlilik bo‘yicha yuqori talablar qo‘yiladi (mo‘rtlashish harorati −60…−70 °C dan past bo‘lishi kerak). Shu bilan birga, ular yetarlicha elastik, ya’ni keng chegaradagi yuklamalar ta’sirida qoldiq deformatsiyasiz ishlashi va kuchli zarbli yuklamalarga bardosh berishi zarur.

Xrom yeyilishga chidamli va chiroyli galvanik qoplamalar uchun ham ishlatiladi (xromlash).

Xrom kuchli plazmatronlar soplolari hamda aviakosmik sanoat uchun mo‘ljallangan xrom-30 va xrom-90 qotishmalarini ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Biologik roli va fiziologik ta’siri

Xrom biogen elementlardan biri bo‘lib, o‘simlik va hayvon to‘qimalari tarkibiga kiradi. Hayvonlarda fermentlar tarkibidagi xrom lipidlar, oqsillar (xrom tripsin fermenti tarkibiga ham kiradi), uglevodlar almashinuvida qatnashadi va qondagi glyukoza miqdorini me’yorda saqlashga yordam beradi. O‘simliklarda xrom o‘sishni rag‘batlantiradi. Xrom organizmdan boshqa og‘ir metallar tuzlarining chiqarilishiga yordam beradi. Oziq-ovqat va qonda xrom miqdori kamayishi o‘sish sur’atining pasayishiga hamda qondagi xolesterin miqdorining oshishiga olib keladi.

Sof xrom ancha zaharli, metall xrom changi o‘pka to‘qimalarini ta’sirlantiradi. Xrom(III) birikmalari dermatitga sabab bo‘ladi.

Xromning oksidlanish darajasi +6 bo‘lgan birikmalari ayniqsa zaharli. Xrom rudalarining deyarli barchasi dastlab natriy dixromatiga aylantirib qayta ishlanadi. 1985-yilda taxminan 136 000 tonna olti valentli xrom ishlab chiqarilgan. Olti valentli xromning boshqa manbalari — xrom trioksidi hamda turli tuzlar: xromatlar va dixromatlar. Olti valentli xrom zanglamaydigan po‘lat, mato bo‘yoqlari, yog‘ochni saqlovchi moddalar ishlab chiqarishda, xromlashda, galvanik usulda, issiq ruxlashda va boshqa jarayonlarda qo‘llanadi.

Olti valentli xrom kanserogen hisoblanadi (nafas orqali kirganda). Ko‘plab ish joylarida, masalan, galvanik xromlash yoki zanglamaydigan po‘latni payvandlash jarayonida xodimlar olti valentli xrom ta’siriga duch keladi.

Yevropa Ittifoqida olti valentli xromdan foydalanish RoHS direktivasi bilan sezilarli darajada cheklangan.

bilan sezilarli darajada cheklangan. Olti valentli xrom tuzilishi va zaryadi jihatidan sulfatlarga o‘xshashligi tufayli sulfat tashish mexanizmi orqali inson organizmi hujayralariga kiradi. Ko‘proq uchraydigan uch valentli xrom esa hujayralarga shu yo‘l bilan kirmaydi.

Hujayra ichida Cr(VI) avval metastabil besh valentli xromgacha (Cr(V)), so‘ng uch valentli xromgacha (Cr(III)) qaytariladi. Uch valentli xrom oqsillarga birikib, gaptenlar (haptens) hosil qiladi. Ular immun reaksiyasini qo‘zg‘atadi. Gaptenlar paydo bo‘lgach, xromga sezuvchanlik yo‘qolmaydi. Bunday holatda hatto tarkibida xrom bo‘lgan bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan to‘qimachilik buyumlari yoki xrom bilan ishlov berilgan teri bilan aloqa qilish ham terining ta’sirlanishiga olib kelishi mumkin. C vitamini va boshqa moddalar xromatlar bilan reaksiyaga kirishib, hujayra ichida Cr(III) hosil qiladi.

Olti valentli xrom birikmalari genotoksik kanserogenlardir. Olti valentli xrom birikmalarini uzoq vaqt nafas orqali qabul qilish burun-halqum kasalliklari hamda o‘pka saratoni xavfini oshiradi. xavfini oshiradi. O‘pkalar juda ko‘p mayda kapillyarlarga ega bo‘lgani uchun ayniqsa zaifdir.

AQShda havodagi olti valentli xromning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 5 mkg/m³ (0,005 mg/m³). Rossiyada esa xrom(VI) uchun ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya ancha past — 1,5 mkg/m³ (0,0015 mg/m³).

Olti valentli xromdan foydalanishni cheklash usullaridan biri galvanik xromlash usulidan gaz-termik va vakuumli purkash texnologiyalariga o‘tishdir. Shuningdek, masalan, issiq ruxlash (eritilgan ruxga botirish) o‘rniga rux-lamelli qoplama (rux tangachalari, alyuminiy, magniy va boshqa metall zarrachalaridan tashkil topgan qoplovchi tarkibga botirish) tobora ko‘proq qo‘llanmoqda.

Haqiqiy voqealarga asoslangan «Erin Brokovich» filmi rejissyor Stiven Soderberg tomonidan suratga olingan bo‘lib, olti valentli xrom bilan atrof-muhitning ifloslanishi bilan bog‘liq yirik sud jarayoni haqida hikoya qiladi. Bu ifloslanish oqibatida ko‘plab odamlarda og‘ir kasalliklar rivojlangan.

Adabiyotlar

Salli A. X. Xrom = Chromium / Ingliz tilidan V. A. Alekseyev tarjimasi; texnika fanlari nomzodi V. A. Bogolyubov tahriri ostida. — M.: Metallurgizdat, 1958. — 292 bet — 2700 nusxa
Salli A. G., Brendz E. A. Xrom = Chromium / Ingliz tilidan V. A. Alekseyev tarjimasi; texnika fanlari doktori, professor V. A. Bogolyubov. — 2-nashr. — M.: Metallurgiya, 1971. — 360 bet
Pliner Yu. L., Ignatenko G. F., Lappo S. I. Xrom metallurgiyasi. — M.: Metallurgiya, 1965. — 184 bet

ifazo.uz