Uganda (ingl. Uganda, suaxili Uganda), rasmiy nomi — Uganda Respublikasi (ingl. Uganda Respublikasi [rɪˈpʌblɪk ɒv jʊˈgændə], suaxili Uganda Respublikasi [ʄamˈhuri ja uˈganda]) — davlat bo‘lib, u Sharqiy Afrikada joylashgan. Millatlar Hamdo'stligi tarkibiga kiradi. Shimolda Janubiy Sudan, g'arbda Kongo Demokratik Respublikasi, janubda Ruanda va Tanzaniya, sharqda esa Keniya bilan chegaradosh. Janubi-sharqda mamlakat qirg‘oqlarini yuvib turadigan ko‘l — Viktoriya ko‘li. Dengizga chiqish yo‘li yo‘q.
Etimologiya
Toponim «Uganda» nomi Buganda davlatining suaxili tilidagi nomi bo'lib, uni inglizlar 1894-yilda protektorat tashkil etishda qo'llagan. Protektorat markazi Buganda bo'lgan. Suaxili tilidagi nom hududlarni anglatuvchi old qo'shimcha «u-» va «ganda» o'zagidan tarkib topgan. Bu o'zak mamlakatdagi eng ko'p sonli bantu xalqlaridan biri — ganda xalqining nomidir. Shunday qilib, nom «ganda xalqining mamlakati» degan ma'noni anglatadi.
Tarix
1894-yilda Buyuk Britaniya Buganda qirolligi ustidan protektorat e'lon qildi. 1952-yilda Uganda milliy kongressi tuzildi. Uning maqsadi Uganda mustaqilligiga erishish edi. 1-mart 1962-yilda Buyuk Britaniya Ugandaga o‘zini o‘zi boshqarish huquqini, 9-oktabr 1962-yilda esa to‘liq mustaqillikni berdi. Uganda unitar davlat deb e’lon qilindi, biroq 4 ta qirollik (Buganda, Bunyoro, Toro, Ankole) va Busoga hududiga muxtoriyat maqomi berildi.
Uganda hukumatiga Milton Obote — Uganda xalq kongressi partiyasining yetakchisi rahbarlik qildi. 1963-yilda u mudofaa va tashqi ishlar vaziri lavozimlarini ham egalladi. Buganda qiroli Mutesa II Uganda prezidenti etib tayinlandi.
Mustaqillikka erishilganidan so'ng darhol Ugandada millatlararo to'qnashuvlar, armiyadagi isyonlar va yevropaliklarning ommaviy ketishi kabi muammolar yuzaga keldi. Obote iqtisodiyotda davlat rejalashtirishini joriy qildi, davlat va kooperativ sektorlarini kengaytirdi.
Dastlab, 1966-yil boshida Obote prezident-qirol Mutesani hokimiyatdan chetlatdi, bir necha vazirni hibsga oldi va o‘zini Uganda prezidenti deb e’lon qildi. 8-sentabr 1967-yilda Ugandani respublika deb e’lon qildi, barcha qirolliklarni hamda qabila boshliqlari hokimiyatini tugatdi. Iqtisodiyotda milliylashtirishni amalga oshirdi, qishloq xo'jaligida esa jamoa xo'jaliklarini tashkil etdi. Bu islohotlarni o'tkazish uchun Obote 1968-yilda harbiylashtirilgan Milliy yoshlar xizmatini tuzdi.
1969-yil dekabrda hukmron Uganda xalq kongressi partiyasi konferensiyasida «Oddiy inson xartiyasi» — Ugandada kommunizm qurish dasturi e'lon qilindi. 1970-yil avgustda Uganda xalq kongressi partiyasining rasmiy qarori bilan bir partiyali tuzum.
25-yanvar 1971-yilda Obote xorijiy safarda bo‘lganida Uganda armiyasi to‘ntarish qildi. Harbiylar parlamentni tarqatib yuborishdi, mamlakat tumanlaridagi mahalliy kengashlarni tugatishdi. Davlat boshlig'i etib 45 yoshli general-mayor Idi Amin Dada — kakva[ingl.] qabilasidan chiqqan professional harbiy tayinlandi. U 1946-yildan Britaniya armiyasining mustamlaka qo'shinlarida xizmat qilgan va Mau-Mau qo'zg'olonini bostirishda qatnashgan ( Keniya.
). 1972-yil avgustda Amin «ugandalashtirish» siyosatini e'lon qildi. Dastlab Osiyoliklarning, keyin esa yevropaliklarning mol-mulki musodara qilindi. Ugandada yashovchi, hind va pokiston kelib chiqishiga ega, mahalliy fuqaroligi bo'lmagan shaxslar (60 ming kishi) Ugandadan chiqarib yuborildi.
Amin Ugandaning tashqi siyosati yo'nalishini o'zgartirdi. 1972-yilda Idi Amin diplomatik munosabatlarni Isroil bilan bilan uzdi. Amin arab davlatlari, shuningdek, SSSR bilan yaqinlashib, ulardan katta moliyaviy yordam ola boshladi. 1973-yilda Amin Uganda ofitserlari guruhini Misr va Suriya ning Isroilga qarshi navbatdagi urushida qatnashishga namoyishkorona yubordi. 1976-yilda Amin Buyuk Britaniya.
bilan diplomatik munosabatlarni uzdi. 1972-yilda Uganda—Tanzaniya chegarasida qurolli to'qnashuvlar boshlandi. Amin Tanzaniya va Keniya.
ga hududiy da'volar qo'ydi. Shu davrda, 1972—1975-yillarda armiya soni uch baravar oshirildi va SSSRdan ko'p miqdorda qurol sotib olindi. Davlat xarajatlari oshgani sababli Amin davlat sektorida ish haqini muzlatib qo'ydi, ijtimoiy dasturlar va tibbiyotga ajratiladigan mablag'larni qisqartirdi. Aholining noroziligi ommaviy tus oldi. Amin keng ko'lamli qatag'onlarni boshladi. Qatl etilganlar orasida armiya ofitserlari va hatto vazirlar ham bor edi.
1975-yilda Amin o'ziga feldmarshal unvonini berdi, 1976-yilda esa o'zini umrbod prezident.
deb e'lon qildi. 1978-yil oktabrda Amin qo'shinlari Tanzaniyaga bostirib kirdi. Biroq Xitoy qurollari bilan jihozlangan Tanzaniya armiyasi bosqinchilarni quvib chiqardi va janglarni Uganda hududiga ko'chirdi. 1979-yil martda Aminga muxolif guruhlar Uganda milliy ozodlik frontini tuzdilar. Frontning qurolli bo'linmalari Tanzaniya armiyasi bilan birgalikda harakat qila boshladi. Amin qo'shinlari tor-mor etildi. 1979-yil aprelda Tanzaniya qo'shinlari Uganda poytaxtini egalladi, Front esa muvaqqat hukumat.
tuzdi. Ugandada hokimiyat uchun kurash boshlandi, bir yil ichida ikki prezident almashdi — Yu. Lule va G. Binaysa. 1980-yil mayda hokimiyatni Frontning harbiy xuntasi egalladi. U mamlakatda siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari va jamoat tashkilotlari faoliyatiga ruxsat berdi.
1980-yil dekabrda parlament saylovlari bo'lib o'tdi. Obote partiyasi g'alaba qozondi va u yana Uganda prezidenti bo'ldi. Ko'p o'tmay, Ugandada millatlararo ziddiyatlar kuchayib, turli guruhlar hukumatga qarshi chiqishlar uyushtira boshladi. Yoveri Museveni boshchiligidagi «Xalq qarshilik armiyasi» mamlakat g'arbida partizan urushini boshladi.
1985-yil iyulda harbiy to'ntarish yuz berdi. Hokimiyatga general Bazilio Olara-Okello boshchiligidagi harbiy xunta keldi. Parlament tarqatib yuborildi, konstitutsiyaning amal qilishi to'xtatildi.
1986-yil yanvarda Xalq qarshilik armiyasi harbiy xuntani ag'dardi. Museveni o'zini mamlakat prezidenti deb e'lon qildi.
- 1986 — Muqaddas Ruh harakati Elis Lakvena.
- 1987-yil — Muqaddas Ruh harakatining tor-mor etilishi. Parvardigor qarshilik armiyasining.
- tashkil topishi. 1980-yillar oxiri — fuqarolar urushining.
- boshlanishi. 1998-yil — Ugandaning Sudan aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilinishi. Bunga Ugandaning Ikkinchi Kongo urushidagi.
- ishtiroki sabab bo'lgan. 2002-yil — Sudan.
- 14-noyabr 2004-yilda prezident isyonchilar bilan keyingi kundan boshlanadigan bir haftalik sulh e’lon qilgani haqida xabar berildi.
- 2005-yil avgustda parlament konstitutsiyaga o'zgartirish kiritib, prezidentlik muddatlari soniga qo'yilgan cheklovni olib tashlash uchun ovoz berdi. Bu Museveniga uchinchi muddatga nomzodini qo'yish imkonini berdi. 2005-yil iyuldagi referendumda saylovchilarning 92,5 % ko'p partiyali siyosiy tizimni tiklashni qo'llab-quvvatlab, partiyasiz tizimdan voz kechdi. 2005-yil oktabrda Musevenining asosiy siyosiy raqibi Kizza Besije surgundan qaytdi. O'sha oy Musevenining yana bir raqibi Milton Obote Janubiy Afrikada vafot etdi.
- 2006-yil fevraldagi saylovlar — 25 yil ichidagi ilk ko'p partiyali saylovlar — natijasida Museveni prezident bo'ldi.
- 2006-yil fevral — muxolifat, ya'ni polkovnik Kizza Besije boshchiligidagi Demokratik o'zgarishlar forumi tarafdorlari bilan huquq-tartibot kuchlari o'rtasida ko'cha to'qnashuvlari yuz berdi. Prezident Museveni muxolifatni terrorchilik guruhlari bilan aloqadorlikda aybladi.
- 18-fevral 2011-yilda navbatdagi prezidentlik va parlament saylovlari bo'lib o'tdi. Kutilganidek, Yoveri Museveni yana saylovchilarning ko'pchiligi (68 %) ovozini oldi.
- 2016-yilgi saylovlarda prezident Museveni 60,62 % ovoz bilan qayta saylandi.
- 2021-yil 14-yanvarda Ugandada prezidentlik va parlament saylovlari bo'lib o'tdi. Amaldagi davlat rahbari Yoveri Museveni oltinchi muddatga qayta saylandi. 12-may kuni u qasamyod qilib, lavozimiga kirishdi. 8-iyunda prezident parlamentga yangi Vazirlar Mahkamasi a'zolari ro'yxatini taqdim etdi.
Geografiya va tabiiy sharoit



Uganda Sharqiy Afrika yassi tog'ligining shimoli-g'arbida, Afrikaning Buyuk ko'llari mintaqasida, asosan subekvatorial mintaqaning savanna va siyrak o'rmonlar hududida joylashgan.
Uganda hududi balandligi 1000—1500 m bo'lgan yassi tog'likdan iborat bo'lib, unda ayrim tog' cho'qqilari ham mavjud ( Ruvenzori massivi, balandligi 5109 m gacha). Yassi tog'likni ko'pincha botqoqlashgan vodiylar kesib o'tadi.
Iqlimi subekvatorial, yozda nam; dengiz sathidan ancha baland joylashgani haroratni mo'tadillashtiradi. Eng sovuq oyning o'rtacha harorati 20 °C, eng issiq oyniki 25 °C.
O'simlik qoplamida baland bo'yli o'tlardan iborat savannalar ustunlik qiladi; tropik o'rmonlarning kichik maydonlari saqlanib qolgan.
Hayvonot dunyosi boy. Ugandada fillar, begemotlar, buyvollar, antilopalar, jirafalar, sherlar, qoplonlar, maymunlar yashaydi. Qushlar va sudralib yuruvchilar (timsohlar, ilonlar), shuningdek, hasharotlar (tsetse pashshasi, bezgak chivini va boshqalar) ko'p. Daryo va ko'llarda baliq.
ko'p. Ilgari Ugandada ancha ko'p karkidonlar yashagan, biroq 20 yillik fuqarolar urushi oqibatida ular yo'qolib ketgan. Yovvoyi tabiatdagi so'nggi karkidon 1983-yilda kuzatilgan. 2001-yilda Keniyadan 2 ta karkidon Entebbe shahri hayvonot bog‘iga keltirildi. Karkidonlarni ko‘paytirish uchun maxsus Nakasongola karkidonlarni ko‘paytirish markazi tashkil etilib, unga 4 ta karkidon sovg‘a qilingan. 2009-yilda markazdagi urg‘ochilardan biri bola tug‘di; bu Ugandada so‘nggi 20 yil ichida tug‘ilgan birinchi karkidon edi.
Davlat tuzumi
Uganda — prezidentlik respublikasi bo'lib, unda barcha hokimiyat prezident qo'lida jamlangan. 1986-yil yanvardan buyon bu lavozimni general-leytenant Yoveri Kaguta Museveni egallab kelmoqda. Prezidentlik saylovlari har 5 yilda o'tkaziladi; 2005-yilgi konstitutsiyaviy tuzatishlarga ko'ra, prezidentlik muddatlari soni cheklanmagan.
Bir palatali parlament 332 deputatdan iborat. Ulardan 215 nafari umumiy ovoz berish orqali 5 yilga saylanadi; 104 nafari turli guruhlardan tayinlanadi (79 ayol, 10 harbiy, 5 nogironligi bo'lgan shaxs, 5 yoshlar vakili, 5 kasaba uyushmalari vakili), 13 deputat esa egallab turgan davlat lavozimiga ko'ra tayinlanadi.
Siyosiy partiyalarga 2005-yildan ruxsat berilgan. Parlamentdagi eng yirik partiya (205 deputat) — Milliy qarshilik harakati (rahbari Y. Museveni).
Mamlakatda isyonchi guruhlar faoliyat yuritadi, ulardan eng yirigi — Parvardigor qarshilik armiyasi.
. Economist Intelligence Unit ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo'yicha gibrid rejim.
Qurolli kuchlar
Mamlakat qurolli kuchlari — Uganda xalq mudofaa kuchlari. Umumiy shaxsiy tarkib 40-45 ming kishi bo'lib, quruqlikdagi qo'shinlar va harbiy-havo kuchlarini o'z ichiga oladi. Umumiy majburiy harbiy xizmat mavjud emas, qurolli kuchlar shartnoma asosida shakllantiriladi.
18-may 2023-yilda Rossiya va Uganda kosmosga birinchi bo‘lib qurol joylashtirmaslik haqida qo‘shma bayonot imzoladi.
Ma'muriy-hududiy bo'linish

Uganda 4 ta mintaqaga bo‘lingan bo‘lib, ular 135 okrug va 11 shaharni o‘z ichiga oladi.
| Mintaqa | Ma'muriy markaz | Maydoni, km² |
Aholisi, (2024), kishi |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|
| Markaziy | Kampala | 61 403,2 | 12 969 646 | 211,22 |
| Sharqiy | Jinja | 39 478,8 | 11 403 222 | 288,84 |
| Shimoliy | Gulu | 85 391,7 | 9 955 990 | 116,59 |
| G'arbiy | Mbarara | 55 276,6 | 11 576 559 | 209,42 |
| Jami | 241 550,7 | 45 905 417 | 190,04 |
Bundan tashqari, Ugandaning 1995-yilgi konstitutsiyasida muxtor maqomi e'tirof etilgan an'anaviy qirolliklar — Buganda, Toro, Bunyoro, Busoga va Rvenzururu ham mavjud. Ularni mahalliy merosiy hukmdorlar boshqaradi. Bu Uganda janubi va markazidagi bantu xalqlari yashaydigan hududlarni qamrab oluvchi parallel ma'muriy tizimdir. Qirolliklar madaniy muxtoriyat huquqlariga ega.
Aholi


Aholi soni — 45 905 417 (2024-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlari). 1931-yilda aholi 3 557 534 kishi, shu jumladan yevropaliklar 2001 kishi bo'lgan. Davlat tillari: ingliz va suaxili. Afrika tillari orasida eng ko'p tarqalgani — luganda tili (ganda xalqining tili bo'lib, bantu xalqlari orasida millatlararo muloqot tili sifatida ishlatiladi).
Yillik o'sish — 3,6 % (dunyoda 2-o'rin). O'rtacha prognozga ko'ra, 2100-yilga borib mamlakat aholisi 192,5 mln kishiga yetadi.
Tug‘ilish — 48 ta, har 1000 kishiga (fertillik: bir ayolga 6,73 tug‘ilish, dunyoda 2-o‘rin; go‘daklar o‘limi — 64 ta, har 1000 kishiga).
O‘lim — 12 ta, har 1000 kishiga.
O'rtacha umr davomiyligi — erkaklarda 52 yil, ayollarda 54 yil (2010-yilda).
O'rtacha yosh — 14,8 yil (dunyodagi eng yosh mamlakat).
). Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 6,4 % (2010-yil bahosi).
Shahar aholisi — 13 % (2008-yilda).
Etnik tarkib:
- bantu xalqlari — jami taxminan 70 %:
- ganda — 7 037 404 kishi (15,3 %);
- nkole — 4 200 782 kishi (9,5 %);
- soga — 3 703 535 kishi (8 %);
- kiga — 2 947 837 kishi (6,4 %);
- gisu — 2 096 149 kishi (4,5 %);
- nyoro — 1 230 384 kishi (2,6 %);
- konjo — 1 104 462 kishi (2,4 %);
- toro — 1 005 433 kishi (2,1 %);
- bafumbira (yaqin qarindosh nyaruanda xalqi) — 949 860 kishi (2 %);
- gvere — 876 412 kishi (1,9 %);
- nyuli — 633 390 kishi (1,3 %);
- nyaruanda — 629 672 kishi (1,3 %);
va boshqalar.
- nilot xalqlari (mamlakat shimolida yashaydi) — jami taxminan 30 %:
- teso — 3 146 079 kishi — 6,8 % (sharqiy sudan guruhi);
- lango — 2 703 277 kishi — 5,8 % (sharqiy sudan guruhi);
- acholi — 1 941 913 kishi — 4,2 % (sharqiy sudan guruhi);
- lugbara — 1 218 121 kishi — 2,6 % (markaziy sudan guruhi);
- alur — 1 152 858 kishi — 2,5 % (sharqiy sudan guruhi);
- adola — 569 718 kishi — 1,2 %;
- madi — 385 629 kishi — 0,8 %;
- karamojong — 258 307 kishi — 1,0 % (sharqiy sudan guruhi);
va boshqalar.
Din
Konstitutsiyada davlat dini haqida qoida yo'q. Mustamlakachilik davridan Britaniya amaldorlari protestantlarga yon bosgani uchun ular hozirgacha imtiyozli mavqeni saqlab qolgan; ulardan keyin katoliklar va musulmonlar turadi. Ugandaliklarning yarmidan ko'pi xristianlikka e'tiqod qiladi. Musulmonlarning siyosiy ta'siri kamroq. Ugandaliklarning aksariyati o'zlarini musulmon yoki xristian deb hisoblashidan qat'i nazar, mahalliy an'anaviy e'tiqodlarni hurmat qiladi.
2024-yilgi aholini ro'yxatga olishga ko'ra: protestantlar — 45,3 % (anglikanlar — 29 %, pentikostallar, jumladan Xudo assambleyasi va Xudo cherkovi — 14,3 %, a’zolari, adventistlar — 2 %), katoliklar — 36,2 %, pravoslavlar — 0,1 %, Yahova shohidlari — 0,1 %, musulmonlar — 13,2 %, an'anaviy e'tiqodlar — 0,1 %, ateistlar — 0,2 %, boshqa e'tiqodlar — 1,5 %, tasniflanmaganlar — 3,3 %.
Dinlararo munosabatlar
1963-yilda Ugandada Uganda birlashgan xristian kengashi tashkil etilgan. U Butunjahon cherkovlar kengashi va Buyuk ko'llar va Afrika Shoxi mintaqasi xristian kengashlari hamda cherkovlari hamdo'stligi a'zosidir. Unga arxiyepiskop Jozef Kivanuka, , mitropolit Feodor Nankyama va arxiyepiskop Lesli Braun rahbarlik qilgan. Kengash a'zolari orasida Uganda anglikan cherkovi, Ugandadagi Rim-katolik cherkovi va Ugandadagi Sharqiy pravoslav cherkovi bor. 2001-yilda Uganda dinlararo kengashi tashkil etildi.
Iqtisodiyot
Tabiiy resurslar: mis, kobalt, niobiy, oltin, volfram, gidroenergiya va unumdor yerlar.
2009-yilda aholi jon boshiga YAIM — $1,3 ming (dunyoda 204-o'rin). Aholining taxminan uchdan biri kambag'allik chegarasidan pastda yashaydi.
Iqtisodiyotning asosiy tarmog'i — qishloq xo'jaligi (ishlovchilarning 82 %, YAIMning 22 %); asosiy eksport mahsuloti — qahva. Shuningdek, choy, paxta, tamaki, shakarqamish, kassava (tapioka), kartoshka, makkajo'xori, tariq va gullar yetishtiriladi. Baliqchilik mavjud. Chorvachilik sust rivojlangan.
Sanoat (ishlovchilarning 5 %, YAIMning 25 %): shakar, pivo, tamaki va to'qimachilik sanoati.
- Tashqi savdo
Eksport — $2,9 mlrd (2017-yilda): qahva, baliq, choy, paxta, gullar va oltin.
Asosiy xaridorlar: Keniya (17,7 %), Birlashgan Arab Amirliklari (16,7 %), Kongo Demokratik Respublikasi (6,6 %), Ruanda (6,1 %), Italiya (4,8 %).
Import — $4,6 mlrd (2017-yilda): sanoat mahsulotlari, transport vositalari, neft mahsulotlari, dori-darmonlar va don mahsulotlari.
Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy (17,4 %), Hindiston (13,4 %), BAA (12,2 %), Keniya (7,9 %), Yaponiya (6,4 %).
Uganda xalqaro AKT mamlakatlari tashkilotiga a’zo..
Ta’lim
Ugandadagi ilk maktablar Buyuk Britaniyada qabul qilingan ta'lim tizimidan foydalangan missionerlar tomonidan tashkil etilgan. Hozir maktablar davlat va xususiy shaxslar tasarrufida. Ta'lim olish istagidagilar soni maktablardagi o'rinlardan ancha ko'p. Boshlang'ich maktab bitiruvchilarining yarmidan ko'pi o'rta maktabga o'tmaydi, o'rta maktabni bitirganlarning uchdan biridan ko'prog'i esa ta'limni davom ettirish imkoniga ega emas. 1994-yilda kattalar savodxonligi 62 % bo'lgan.
Makerere universiteti — Ugandadagi eng yirik va eng nufuzli ta'lim muassasasi. Saudiya Arabistonining moliyaviy ko'magi bilan 1988-yildan Mbale shahrida Islom universiteti faoliyat yuritmoqda. Ta'lim muassasalariga kirishda erkaklarga berilgan ustunlik asta-sekin yo'qolmoqda. 1991-yilda o'quvchilarning boshlang'ich maktablarda 55 %, o'rta maktablarda 62 % va oliy ta'lim muassasalarida 76 % ini erkaklar tashkil etgan.
2024-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, erkaklarning 76,6 % i va ayollarning 71,6 % i o'qish va yozishni biladi.
Madaniyat

Uganda madaniyati boy va rang-barang bo'lib, mamlakatdagi ko'plab etnik guruhlarning o'ziga xos urf-odatlarini birlashtiradi. Ugandada ko'p asrlik meros va tarixni aks ettiruvchi xalq musiqasi, raqslar, an'anaviy taomlar, milliy liboslar va me'moriy uslublar rivojlangan. Marosim va udumlar ham Afrika madaniyatining katta qismini tashkil etadi. Masalan, shimoldagi Lango mintaqasida «bolalarni poklash» deb ataladigan noyob marosim mavjud. Uning maqsadi — o'g'il bolalarning yo'qotilgan yetukligini qaytarish. G'arbiy Ugandada Empaako deb ataladigan o'ziga xos ism qo'yish an'anasi saqlangan; bu odat batoro, banyoro, batuku, banyabindi va batagvenda jamoalarida qo'llanadi. Bunday ism bilan murojaat qilish g'azabni yumshatib, tinchlik va totuvlikka xizmat qiladi. Sharqiy Ugandada gisu xalqi va karamojong chorvadorlari Imbalu deb ataladigan xatna marosimini o'tkazadi. Unda 16 yoshdan 22 yoshgacha bo'lgan yigitlar qatnashadi. Raqs va ziyofatlar bilan o'tadigan bu muhim marosim rivoyatga ko'ra Elgon tog'idagi g'ordan chiqqan mugisu xalqi asoschisini sharaflaydi.
Kampalada 1908-yildan buyon muzey faoliyat yuritadi: Uganda muzeyi.
Ommaviy axborot vositalari
UBC davlat teleradiokompaniyasi (Uganda Broadcasting Corporation — Uganda teleradioeshittirish korporatsiyasi) tarkibiga UBC TV, UBC Star TV, UBC Magic TV telekanallari, UBC West, UBC West Nile, UBC Radio, UBC Star FM, UBC Magic 100 FM, UBC Butebo Radio va boshqa radiostansiyalar kiradi. Mamlakatda Uganda Radio Network.
Sport
Ugandada sport ijtimoiy va madaniy hayotda muhim o‘rin tutadi. Yozgi sport turlari ustun, futbol esa eng ommabop va keng tarqalgan sport turi. Jismoniy tarbiya butun mamlakatdagi maktab va kollejlarda majburiy fan hisoblanadi. Sport sohasini rivojlantirish bilan Uganda ta'lim va sport vazirligi.
Uganda 1956-yildan buyon xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirok etadi. O‘shanda mamlakat ilk bor Olimpiya o‘yinlarida Melburnda qatnashgan. Ugandaga birinchi Olimpiya medalini yengil atletikachi Jon Akii-Bua 1972-yilgi Olimpiadada 400 metrga to'siqlar osha yugurishdagi g'alabasi bilan olib kelgan. Olimpiadalarda ishtirok etgan davr mobaynida ugandaliklar jami 7 ta medalni, asosan boks va yengil atletika bo'yicha qo'lga kiritgan.
Ugandada sport rivojida 1964-yilda tashkil etilgan Milliy sport kengashi muhim rol o'ynaydi. 2025-yil holatiga ko'ra, u 51 ta sport federatsiyasi faoliyatini muvofiqlashtiradi.
Ekologiya
Tadqiqotlar Ugandaning oziq-ovqat tizimidagi turli mahsulotlar, jumladan, baliq, sabzavotlar, qishloq xo'jaligi ekinlari va mol go'shtida qo'rg'oshin, simob, kadmiy, mis, xrom va nikel kabi og'ir metallar borligini aniqlagan. Ifloslangan oziq-ovqat va suvni iste'mol qilish aholi salomatligi uchun jiddiy xavflar, jumladan, onkologik kasalliklar, buyrak shikastlanishi va nevrologik rivojlanish buzilishlari bilan bog'liq. Tekshirilgan ayrim ekinlarda metall miqdori Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) tavsiya etgan xavfsiz darajalardan oshgan. Og'ir metallar bioakkumulyatsiyaga, ya'ni tirik organizmlarda to'planib, oziq-ovqat zanjiri bo'ylab o'tishga qodirligi aniqlangan; bu salomatlikka tahdidni yanada kuchaytiradi.
Astronomiyada
Uganda sharafiga asteroid (1279) Uganda deb nomlangan; uni 15-iyun 1933-yilda janubiy afrikalik astronom Siril Jekson Yoxannesburg rasadxonasida kashf etgan.
Adabiyotlar
- Ksenofontova N. A. va boshqalar Ugandaning yangi va eng yangi davr tarixi / N. A. Ksenofontova, Yu. V. Lukonin, V. P. Pankratyev. — M.: Nauka. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1984. — 248 bet — (Afrika mamlakatlari tarixi). — 1100 nusxa.
- Pankratyev V. P., Kapelush S. I. Uganda / Mas'ul muharrir: A. M. Xazanov; suratlar V. P. Pankratyev; SSSR Fanlar akademiyasi. — M.: Nauka. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1976. — 104 bet — 15 000 nusxa.
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug'at / mas'ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o'zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Chijov N. N., Shlixter S. B. Uganda: iqtisodiy-geografik tavsif / Suratlar Ye. M. Shlixter, S. B. Shlixter tomonidan olingan. — M.: Misl, 1977. — 240 bet — 4700 nusxa.
Havolalar
- Uganda hukumati isyonchilar bilan fuqarolar urushini tugatish to'g'risida kelishuvga erishdi. Asl nusxadan arxivlangan 18-yanvar 2012-yilda.
- Markaziy razvedka boshqarmasi saytida davlat rahbarlari (ingl.). Asl nusxadan arxivlangan 10-dekabr 2008-yilda.
- Uganda (ingl.). UCB Libraries GovPubs. Asl nusxadan arxivlangan 7-iyun 2008-yilda.
- Uganda havolalar katalogida — Curlie (dmoz)
Vikimedia ombori: Atlas: Уганда