
Tovush to‘sig‘i aerodinamikada — uchish apparati harakati bilan bog‘liq hodisalar keltirib chiqaradigan bir qator texnik qiyinchiliklarning nomi (masalan, tovushdan tez samolyot, raketa) tovush tezligiga yaqin tezliklarda yoki undan yuqori tezliklarda.
Uchish apparati keltirib chiqaradigan zarba to‘lqini

Qattiq jism atrofidan tovushdan tez havo oqimi oqib o‘tganda, uning oldingi qirrasida zarba to‘lqini hosil bo‘ladi (jism shakliga qarab, ba’zan bir nechta to‘lqin paydo bo‘ladi). Chapdagi fotosuratda model fyuzelyajining uchida, qanotning oldingi va orqa qirralarida hamda modelning orqa qismida hosil bo‘lgan zarba to‘lqinlari ko‘rinadi.
Zarba to‘lqini frontida (ba’zan zichlanish sakrashi deb ham ataladi), qalinligi juda kichik (millimetrning ulushlari) bo‘lishiga qaramay, oqim xususiyatlari deyarli sakrash tarzida keskin o‘zgaradi: uning jismga nisbatan tezligi pasayib, tovushdan past qiymatga tushadi, oqim bosimi va gaz harorati esa keskin ortadi. Oqimning kinetik energiyasining bir qismi gazning ichki energiyasiga aylanadi. Bu o‘zgarishlarning barchasi tovushdan tez oqim tezligi qanchalik yuqori bo‘lsa, shunchalik kuchli bo‘ladi. Gipertovush tezliklarida (Max soni=5 va undan yuqori) gaz harorati bir necha ming kelvinga yetadi. Bu esa shunday tezlikda harakatlanadigan apparatlar uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi (masalan, «Kolumbiya» kosmik kemasi 1-fevral 2003-yilda parvoz davomida yuzaga kelgan issiqlikdan himoya qobig‘ining shikastlanishi sababli halokatga uchragan).
Zarba to‘lqini fronti apparatdan uzoqlashgan sari asta-sekin deyarli to‘g‘ri konussimon shaklga kiradi. Uning frontidagi bosim farqi konus cho‘qqisidan uzoqlashgan sari kamayadi va zarba to‘lqini tovush to‘lqiniga aylanadi. O‘q va yasovchi orasidagi burchak konusga tegishli bo‘lib, Max soni bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
Bu to‘lqin, masalan, Yer yuzasida turgan kuzatuvchiga yetib kelganda, u portlashga o‘xshash baland tovushni eshitadi. Keng tarqalgan yanglish tushunchaga ko‘ra, bu tovush samolyot tovush tezligiga yetgani yoki «tovush to‘sig‘ini yorib o‘tgani» oqibatidir. Aslida esa shu paytda kuzatuvchi yonidan tovushdan tez uchayotgan samolyotga doimiy ravishda hamroh bo‘ladigan zarba to‘lqini o‘tadi. Odatda, «qarsillash»dan keyin kuzatuvchi samolyot dvigatellarining guvillashini eshitishi mumkin; zarba to‘lqini yetib kelguniga qadar bu tovush eshitilmaydi, chunki samolyot o‘zi chiqarayotgan tovushdan tezroq harakatlanadi. Shunga juda o‘xshash holat tovushdan past tezlikdagi parvozda ham kuzatiladi: kuzatuvchi ustidan katta balandlikda (1 km dan yuqorida) uchib o‘tayotgan samolyot eshitilmaydi, aniqrog‘i, kechikib eshitiladi: yerdagi kuzatuvchi uchun tovush manbaiga yo‘nalish ko‘rinib turgan samolyot yo‘nalishiga mos kelmaydi.
Shunga o‘xshash hodisa artilleriya o‘q uzganda ham kuzatilishi mumkin: quroldan bir necha kilometr oldinda turgan kuzatuvchi avval o‘q chaqnashini ko‘radi, birozdan so‘ng esa uchib o‘tgan snaryadning «momaqaldiroq»dek tovushini (undan keyin yana bir necha soniya davomida snaryad hosil qilgan shovqinni) eshitadi.
To‘lqin inqirozi

1. Tovushdan past
2. Tovush tezligi havoda
3. Tovushdan tez;
4. Tovush zarbasi

To‘lqin inqirozi — uchish apparati atrofidan havo oqib o‘tish xususiyatining uchish tezligi tovush tezligiga yaqinlashganda o‘zgarishi bo‘lib, odatda apparatning aerodinamik ko‘rsatkichlari yomonlashuvi bilan kechadi: frontal qarshilik ortadi, ko‘tarish kuchi kamayadi, tebranishlar va boshqa hodisalar paydo bo‘ladi.
Ikkinchi jahon urushi davridayoq qiruvchi samolyotlar tezligi tovush tezligiga yaqinlasha boshladi. Shu bilan birga, uchuvchilar ba’zan o‘sha paytda tushunarsiz bo‘lgan va eng yuqori tezlikda parvoz qilayotgan samolyotlarida yuz beradigan xavfli hodisalarni kuzata boshladilar. AQSh Harbiy-havo kuchlari uchuvchisining qo‘mondoni general Arnoldga yozgan hayajonli hisoboti saqlanib qolgan:
Janob, samolyotlarimiz hozirning o‘zidayoq boshqarish uchun juda talabchan. Bundan ham tezroq mashinalar paydo bo‘lsa, ularni boshqara olmaymiz. O‘tgan hafta o‘z «Mustangim»da Me-109ga sho‘ng‘idim. Samolyotim pnevmatik bolg‘adek qattiq titradi va boshqaruv rullariga bo‘ysunmay qo‘ydi. Uni sho‘ng‘ishdan chiqarishga hecham muvaffaq bo‘lolmadim. Yerdan atigi uch yuz metr balandlikda zo‘rg‘a tekis holatga qaytardim…
— To‘lqin inqirozi // Qurol-yarog‘ ensiklopediyasi.
Urushdan keyin, ko‘plab aviakonstruktorlar va sinovchi uchuvchilar psixologik jihatdan muhim chegaraga — tovush tezligiga erishish uchun tinimsiz urina boshlaganlarida, ilgari tushunarsiz bo‘lgan bu hodisalar odatiy tus oldi va bunday urinishlarning ko‘pi fojia bilan yakunlandi. Bu esa biroz sirli tusga ega «tovush to‘sig‘i» iborasining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi (frans. mur du son, nem. Schallmauer — tovush devori). Pessimistlar bu chegaradan oshib bo‘lmaydi, deb ta’kidlashgan, biroq ishqibozlar hayotini xavf ostiga qo‘yib, bunga qayta-qayta urinishgan. Gazning tovushdan tez harakati haqidagi ilmiy tasavvurlarning rivojlanishi «tovush to‘sig‘i»ning tabiatini tushuntirish bilan birga, uni yengib o‘tish usullarini ham topish imkonini berdi.
Samolyot fyuzelyaji, qanoti va dum qismlari atrofidan tovushdan past tezlikdagi oqim o‘tganda, ularning qavariq kontur qismlarida oqim mahalliy tezlashadigan zonalar yuzaga keladi. Uchish apparatining tezligi tovush tezligiga yaqinlashganda, oqim tezlashadigan zonalarda havoning mahalliy tezligi tovush tezligidan biroz oshishi mumkin (1a-rasm). Tezlashish zonasidan o‘tgach, oqim sekinlashadi va muqarrar ravishda zarba to‘lqini hosil bo‘ladi (tovushdan tez oqimlarning xususiyati shunday: tovushdan tez tezlikdan tovushdan past tezlikka o‘tish har doim uzilish bilan — zarba to‘lqini hosil bo‘lishi orqali sodir bo‘ladi). Bu zarba to‘lqinlarining intensivligi katta emas — ularning frontidagi bosim farqi kichik, biroq ular apparat sirtining turli nuqtalarida birdaniga ko‘plab yuzaga keladi va birgalikda uning atrofidan oqim o‘tish xususiyatini keskin o‘zgartiradi, natijada uchish ko‘rsatkichlari yomonlashadi: qanotning ko‘tarish kuchi kamayadi, havo rullari (воздушные рули) va eleronlar (элероны) samaradorligini yo‘qotadi, apparat boshqarib bo‘lmaydigan holga keladi; bularning barchasi nihoyatda beqaror kechadi va kuchli tebranish yuzaga keladi. Bu hodisa to‘lqin inqirozi deb ataladi. Apparat harakatining tezligi tovushdan yuqori bo‘lganda (M > 1), oqim yana barqarorlashadi, biroq uning xususiyati tubdan o‘zgaradi (1b-rasm).
| 1a-rasm. Tovush tezligiga yaqin oqimdagi qanot. | 1b-rasm. Tovushdan tez oqimdagi qanot. |
Nisbatan qalin profilli qanotlarda to‘lqin inqirozi sharoitida bosim markazi keskin orqaga siljiydi, natijada samolyot burni «og‘irlashadi». Bunday qanotli porshenli qiruvchi samolyotlar uchuvchilari katta balandlikdan maksimal quvvatda sho‘ng‘ib, eng yuqori tezlikka erishishga uringanlarida, «tovush to‘sig‘i»ga yaqinlashib, to‘lqin inqirozining qurboniga aylanishgan — bu holatga tushgach, tezlikni pasaytirmasdan sho‘ng‘ishdan chiqishning iloji bo‘lmagan, sho‘ng‘ish paytida esa tezlikni pasaytirish juda qiyin. Mahalliy aviatsiya tarixida gorizontal parvozdan sho‘ng‘ishga tortilib ketishning eng mashhur hodisasi — Baxchivandji halokati raketali BI-1 samolyotini maksimal tezlikda sinash paytida yuz bergan. Ikkinchi jahon urushidagi to‘g‘ri qanotli eng yaxshi qiruvchi samolyotlarda, masalan, P-51 «Mustang» yoki Me-109, katta balandlikda to‘lqin inqirozi 700—750 km/soat tezlikdan boshlanardi. Shu davrdagi reaktiv Messerschmitt Me.262 va Me.163 esa strelkasimon qanotga ega bo‘lgani sababli 800 km/soatdan yuqori tezlikka muammosiz erishardi. An’anaviy vintli samolyot gorizontal parvozda tovush tezligiga yaqin tezlikka erisha olmaydi, chunki havo vintining parraklari samolyotning o‘zidan ancha oldin to‘lqin inqirozi zonasiga kirib, samaradorligini yo‘qotadi. Qilichsimon parrakli tovushdan tez vintlar bu muammoni hal qilishi mumkin, ammo hozircha bunday vintlar texnik jihatdan juda murakkab va shovqinli bo‘lgani sababli amalda qo‘llanmaydi.
Hozirgi tovushdan past tezlikda uchadigan, kruiz tezligi tovush tezligiga yetarlicha yaqin (800 km/soatdan yuqori) samolyotlar odatda strelkasimon qanot va yupqa profilli dum qismlari bilan loyihalanadi. Bu to‘lqin inqirozi boshlanadigan tezlikni yuqoriroq qiymatlar tomon surishga imkon beradi. Tovushdan tez tezlikka chiqishda to‘lqin inqirozi zonasidan o‘tishga majbur bo‘ladigan tovushdan tez samolyotlar tovushdan past tezlikdagi samolyotlardan konstruktiv jihatdan farq qiladi. Bu farqlar havo muhitidagi tovushdan tez oqim xususiyatlari hamda tovushdan tez parvoz va to‘lqin inqirozi sharoitida yuzaga keladigan yuklamalarga bardosh berish zarurati bilan bog‘liq. Jumladan, rejada uchburchak shaklga ega qanot rombsimon yoki uchburchak profilga ega bo‘ladi.
Xavfsiz tovushga yaqin va tovushdan tez parvozlar uchun tavsiyalar quyidagilardan iborat:
- tovushdan past tezlikda uchishda to‘lqin inqirozi boshlanadigan tezliklardan qochish kerak (bu tezliklar samolyotning aerodinamik xususiyatlari va parvoz balandligiga bog‘liq);
- reaktiv samolyotlarni tovushdan past tezlikdan tovushdan tez tezlikka o‘tkazish imkon qadar tez, forsaj (форсаж) dvigatel rejimidan foydalanib amalga oshirilishi kerak, shunda to‘lqin inqirozi zonasida uzoq vaqt parvoz qilishning oldi olinadi.
Atama to‘lqin inqirozi suv yuzasidagi to‘lqinlar tezligiga yaqin tezlikda harakatlanadigan suv kemalariga nisbatan ham qo‘llanadi. To‘lqin inqirozining rivojlanishi tezlikni oshirishni qiyinlashtiradi. Kema to‘lqin inqirozini yengib o‘tishi glissirlash (глиссирование) (korpusning suv yuzasi bo‘ylab sirpanishi) rejimiga o‘tishini anglatadi.
Dvigatellar
Reaktiv dvigatel konstruksiyasi tovushdan tez va tovushdan past samolyotlarda sezilarli darajada farq qiladi. Reaktiv dvigatellar, umuman olganda, yoqilg‘i tejamkorligini tovushdan tez tezliklarda ham oshirishi mumkin, hatto yuqori tezliklarda ularning solishtirma yoqilg‘i sarfi ko‘proq bo‘lsa ham. Ularning yerga nisbatan tezligi yuqoriroq bo‘lgani sababli, tezlik 2 Maxdan oshmaguncha samaradorlikning pasayishi tezlikka mutanosib darajadan kam bo‘ladi, masofa birligiga to‘g‘ri keladigan yoqilg‘i sarfi esa kamayadi.
Turboventilyatorli dvigatellar past bosimli sovuq havo miqdorini ko‘paytirish orqali samaradorlikni oshiradi. Bu havoni tezlashtirish uchun ular klassik turboreaktiv dvigatelda issiq havoni tezlashtirishga odatda sarflanadigan energiyaning bir qismidan foydalanadi, bunda ikki konturlilik bo‘lmaydi. Ushbu konstruksiyaning eng rivojlangan ko‘rinishi — turbovintli dvigatel, unda deyarli butun reaktiv tortish kuchi juda katta ventilyator — propellerni harakatga keltirishga sarflanadi. Ventilyator konstruksiyasining samaradorlik egri chizig‘i shuni ko‘rsatadiki, ikki konturlilik darajasi, dvigatelning umumiy samaradorligini eng yuqori darajaga yetkazish uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatkich, oldinga harakat tezligiga bog‘liq: propellerlardan ventilyatorlarga o‘tish bilan u kamayadi va tezlik oshgani sari umuman ikki konturlilikdan voz kechiladi. Bundan tashqari, dvigatelning old qismidagi past bosimli ventilyator egallaydigan katta frontal yuza frontal qarshilikni oshiradi, ayniqsa tovushdan tez tezliklarda.
Masalan, dastlabki Tu-144 samolyotlari past ikki konturlilik darajasiga ega turboventilyatorli dvigatellar bilan jihozlangan va ular tovushdan tez parvoz qilayotgan Konkord samolyotida qo‘llangan turboreaktiv dvigatellarga qaraganda ancha samarasiz bo‘lgan. Keyingi modellar samaradorligi shunga yaqin turboreaktiv dvigatellarga ega edi. Bu cheklovlar tovushdan tez yo‘lovchi samolyotlari konstruksiyalari tovushdan past tezlikdagi dvigatellar bozorida yuqori ikki konturlilikka ega dvigatellar olib kelgan yoqilg‘i tejamkorligining sezilarli yaxshilanishidan foydalana olmaganini anglatardi. Shunga qaramay, ular tovushdan past tezlikdagi turboventilyatorli analoglariga qaraganda samaraliroq edi.
Konstruktiv muammolar
Transport vositalarining tovushdan tez tezlikda harakatlanishi qanot va fyuzelyajning ingichkaroq konstruksiyasini talab qiladi; bunda ular kattaroq yuklama va haroratlar ta’siriga uchraydi. Bu esa aeroelastiklik (аэроупругость) bilan bog‘liq muammolarga olib keladi. Keraksiz egilishni kamaytirish uchun og‘irroq konstruksiyalar talab etiladi. Tovushdan tez yo‘lovchi samolyotlari ancha mustahkam (va, demak, og‘irroq) konstruksiyani ham talab qiladi, chunki ularning fyuzelyaji germetik yopilgan bo‘lishi va tovushdan past tezlikda uchadigan, tovushdan tez parvoz uchun zarur bo‘lgan katta balandliklarda uchmaydigan samolyotlardagiga qaraganda kattaroq bosim farqiga bardosh berishi kerak. Bu omillarning barchasi birgalikda «Konkord»dagi bitta bo‘sh o‘rindiqqa to‘g‘ri keladigan nisbiy og‘irlik «Boing-747»dagi shunday ko‘rsatkichdan uch baravardan ham ko‘proq ekanini anglatgan.
Shunga qaramay, «Konkord» ham, Tu-144 ham oddiy alyuminiydan va duralyuminiydan, holbuki zamonaviyroq materiallar, masalan, uglerod tolasi va Kevlar o‘z vazniga nisbatan ancha cho‘zilishda mustahkamroq bo‘lib, shuningdek, qattiqroq hamdir. Tovushdan tez yo‘lovchi samolyoti konstruksiyasida har bir o‘rindiqqa to‘g‘ri keladigan konstruksiya og‘irligi ancha yuqori bo‘lgani uchun, har qanday yaxshilanish tovushdan past tezlikdagi samolyotda xuddi shunday o‘zgarish keltiradigan natijadan ko‘proq samaradorlik o‘sishini beradi.
Tarixiy faktlar
- 14-oktabr 1947-yilda tovush to‘sig‘i boshqariladigan parvozda ilk bor yengib o‘tildi. Tovushdan tez tezlikka birinchi bo‘lib erishgan uchuvchi amerikalik sinovchi uchuvchi Chak Yeger eksperimental samolyotda Bell X-1 (to‘g‘ri qanotli va XLR-11 raketa dvigatelli) yengil sho‘ng‘ish paytida tezlikka erishdi: М = 1,06.
- 26-dekabr 1948-yilda tovush to‘sig‘i ilk bor SSSRda yengib o‘tildi. Oleg Sokolovskiy, keyin esa Ivan Fyodorov bu natijaga sho‘ng‘ish parvozi chog‘ida, tajriba qiruvchi samolyoti La-176da erishdilar.
- 21-avgust 1961 yilda ilk bor fuqaro samolyoti tovush to‘sig‘ini yengib o‘tdi. Yo‘lovchi layneri Douglas DC-8 tezlikka erishdi: 1,012 М (1262 km/soat), boshqariladigan sho‘ng‘ish chog‘ida 12 496 m balandlikdan. Parvoz qanotning yangi oldingi qirralarini loyihalash uchun ma’lumot to‘plash maqsadida amalga oshirilgan.
- 15-oktabr 1997-yilda, samolyotda tovush to‘sig‘i yengib o‘tilganidan 50 yil o‘tib, britaniyalik Endi Grin avtomobilda tovush to‘sig‘ini yengib o‘tdi: Thrust SSC.
- 14-oktabr 2012-yilda Feliks Baumgartner motorli transport vositasidan foydalanmasdan, 39 kilometr balandlikdan sakrash chog‘ida erkin tushish paytida tovush to‘sig‘ini yengib o‘tgan birinchi inson bo‘ldi. Erkin tushish paytida u soatiga 1342,8 kilometr tezlikka erishdi.
Havolalar
- Aerokosmik texnikaning nazariy va muhandislik asoslari.
- Tovush to‘sig‘i nima Arxiv nusxasi 2-fevral 2013-yil sanasida saqlangan Wayback Machine’da.