| To‘lqin soni | |
|---|---|
| O‘lchamlik | L−1 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | m−1 |
| CGS | cm−1 |
| Izohlar | |
| skalyar | |
To‘lqin soni — to‘lqin fazasining () fazodagi koordinata bo‘yicha o‘zgarish tezligi:
- .
Uni quyidagi nisbat orqali hisoblash mumkin: radian miqdorining to‘lqin uzunligiga nisbati:
- .
Belgisi «» eng keng tarqalgan belgi hisoblanadi. U rad·m−1, fizik o‘lchamligi m−1 (CGS: cm−1).
To‘lqin sonidan fizikada, matematikada (Furye almashtirishida) hamda tasvirlarga ishlov berish kabi amaliy sohalarda foydalaniladi.
To‘lqin soni — burchak chastotasining fazoviy analogi ( (bu yerda T — davr).
Bir o‘lchamli holatda, to‘lqin o‘qining musbat (manfiy) yo‘nalishida tarqalsa, to‘lqin soniga odatda plyus (minus) ishorasi beriladi. Ko‘p o‘lchamli holatda — odatda to‘lqin vektorining absolyut qiymati bilan bir ma’noda qo‘llanadi yoki uning komponentlarini (koordinata o‘qlari soniga mos ravishda bir nechta to‘lqin sonini) anglatadi; shuningdek, to‘lqin vektorining tanlangan muayyan yo‘nalishdagi proyeksiyasi ham bo‘lishi mumkin.
Aksariyat hollarda to‘lqin soni faqat monoxromatik to‘lqinga nisbatan ma’noga ega (qat’iy monoxromatik yoki hech bo‘lmaganda deyarli monoxromatik), shu sababli hosilani ta’rifdagi ifodada (eng ko‘p uchraydigan shu holatlar uchun) chekli ayirmalar bilan almashtirish mumkin:
- .
Shundan kelib chiqib, ushbu tushunchani amaliy jihatdan qulay bo‘lgan bir necha shaklda ifodalash mumkin:
- to‘lqin soni — fazoda bir-biridan uzunlik birligi (bir metr) masofada joylashgan nuqtalarda ayni bir vaqtda o‘lchangan to‘lqin fazalarining farqi (radianlarda);
- to‘lqin soni — metrga to‘g‘ri keladigan to‘lqinning fazoviy davrlari (cho‘qqilari) soni;
- to‘lqin soni 1 metr uzunlikdagi kesmada to‘lqin fazasining radianlardagi o‘zgarishiga teng.
To‘lqin soni bilan bog‘liq kattaliklardan biri — to‘lqinning fazoviy chastotasi — fazoda birlik uzunlikka to‘g‘ri keladigan tebranish davrlari soni (u ga teng). Spektroskopiyada fazoviy chastotaning o‘zini ham ko‘pincha to‘lqin soni deb atashadi; uning o‘lchov birligi cm−1. Bu ta’rif odatdagi ta’rifdan quyidagi ko‘paytuvchining yo‘qligi bilan farq qiladi: .
Asosiy munosabatlar
Quyidagi tengliklar zanjiri o‘rinli:
- ,
bu yerda — to‘lqin uzunligi, (yunoncha «nyu» harfi) — chastota, — to‘lqinning faza tezligi, — burchak chastotasi.
Monoxromatik yuguruvchi to‘lqinning fazasi uchun quyidagini yozish mumkin:
- ,
to‘lqinning o‘zi uchun esa:
yoki kompleks ko‘rinishda:
- ,
bu yerda doimiy had ichiga yashirilishi mumkin, ya’ni ,
Monoxromatik turg‘un to‘lqin uchun:
- .
Izohlar
To‘lqin soni monoxromatik to‘lqin uchun aniq belgilangan. Boshqa turdagi to‘lqinlarda esa to‘lqin soni spektr tushunchasi orqali tavsiflanadi (aniqrog‘i, Furye almashtirishlari orqali). Umuman olganda, nomonoxromatik to‘lqin turli to‘lqin sonlariga ega bo‘lgan monoxromatik komponentlarni turli nisbatlarda o‘z ichiga oladi. Biroq deyarli monoxromatik to‘lqinlarni ma’lum bir to‘lqin soniga ega to‘lqinlar sifatida taxminan tavsiflash mumkin (ularning spektri asosan to‘lqin sonining bitta qiymati atrofida to‘plangan).
Ba’zan, masalan, kvazigeometrik (kvaziklassik) yaqinlashuvda, to‘lqin sonini (to‘lqin vektorini) fazoda sekin o‘zgaradigan kattalik sifatida qarash mumkin, ya’ni to‘lqinni monoxromatik emas, balki kvazimonoxromatik deb hisoblash mumkin. Bunday holda, tabiiyki, to‘lqin soni (to‘lqin vektori) uchun chekli ayirmalarga emas, balki hosilaga asoslangan ta’rifdan foydalanish ma’qul.
Aslida, to‘lqin soni (to‘lqin vektori) koordinatasi bo‘yicha, hatto nisbatan tez o‘zgarishi mumkin bo‘lgan fizik jihatdan mazmunli yagona holat — trayektoriyalar bo‘yicha integral formalizmi holatidir. Bu holda nazariyada to‘lqinni tavsiflash uchun juda o‘ziga xos ko‘rinishdagi to‘lqinlar mavjud:
- .
ular uchun yuqorida aytilgan yondashuv to‘liq to‘g‘ri va mazmunli hisoblanadi.
Kvant fizikada to‘lqin soni
Kvant fizikada to‘lqin soni impulsning shu yo‘nalishdagi komponentasi bilan bog‘lanadi:
- ,
bu yerda — impulsning yo‘nalishidagi komponentasi (bir o‘lchamli tizim uchun — to‘liq impuls), — to‘lqin soni (to‘lqin vektorining komponentasi) bo‘lib, yo‘nalishiga mos keladi (bir o‘lchamli tizim uchun — oddiygina to‘lqin soni), — Plank doimiysining keltirilgan qiymati (Dirak doimiysi).
). Demak, kvant fizikada impuls komponentasi va to‘lqin soni tushunchalari mohiyatan bir-biriga mos keladi. Xuddi shu munosabat to‘liq impulsga hamda to‘lqin soni uchun ham o‘rinli, agar to‘lqin vektorining yo‘nalishi ko‘rsatilmagan bo‘lsa:
- .
(Bundan tashqari, Plank doimiysi universal konstanta bo‘lgani uchun, birliklar tizimini tanlash orqali uni shunchaki 1 ga teng qilib olish mumkin. U holda umuman м .) Buni kvant mexanikasining fundamental tamoyillaridan biri deb hisoblash mumkin.
Muhim xususiy holatda, ya’ni vakuumdagi yorug‘lik uchun (va, umuman olganda, boshqa har qanday massasiz maydonlar uchun; taxminan — ultrarelyativistik zarralar uchun), quyidagini yozish mumkin
- ,
bu yerda — energiya, — yorug‘lik tezligi vakuumda.
Elektrodinamikada to‘lqin soni
Yassi elektromagnit to‘lqin tenglamalari quyidagicha yoziladi:
- .
Ularning koordinata ko‘rinishidagi ifodasi esa:
- .
Bu tenglamalarning yechimi quyidagi ko‘rinishga ega:
- .
Quyidagi ifodasini tenglamaga qo‘yish quyidagi munosabatga olib keladi:
- ,
bundan esa quyidagi bog‘lanish kelib chiqadi
- .