Magnit suyuqlik nima

Shisha ostiga qo‘yilgan magnit ta’sirida shisha yuzasida hosil bo‘lgan ferromagnit suyuqlik.

Ferromagnit suyuqlik (FMS, magnit suyuqlik, ferrosuyuqlik, ferrofluid; lotincha ferrum — temir) — suyuqlik, kuchli qutblanuvchi bo‘lib, magnit maydoni mavjudligida.

Ferromagnit suyuqliklar — bu kolloid tizimlar; ular tarkibida ferromagnit yoki ferrimagnit nanoo‘lchamli zarrachalar mavjud bo‘lib, ular tashuvchi suyuqlikda muallaq holatda bo‘ladi. Tashuvchi suyuqlik sifatida odatda organik erituvchi yoki suv ishlatiladi. Bunday suyuqlikning barqarorligini ta’minlash uchun ferromagnit zarrachalar sirt-faol modda (SFM) bilan qoplanadi; bu modda zarrachalar atrofida himoya qobig‘ini hosil qilib, ularning van-der-Vaals yoki magnit kuchlari ta’sirida bir-biriga yopishib qolishiga to‘sqinlik qiladi.

Nomiga qaramay, ferromagnit suyuqliklar ferromagnit xususiyatlarni namoyon etmaydi, chunki ular qoldiq magnitlanishni tashqi magnit maydoni yo‘qolgandan keyin saqlab qolmaydi. Nomiga zid ravishda, ferromagnit suyuqliklar paramagnetiklar hisoblanadi; yuqori magnit qabul qiluvchanligi tufayli ularni ko‘pincha «superparamagnetiklar» deb ham atashadi.

Dengizda neft to‘kilishi yoki tanker halokati yuz berganida, ferromagnit suyuqlik mazut yoki neft bilan aralashtirilsa, neft mahsulotlarini ekologiyaga zarar yetkazmasdan yig‘ib olish mumkin.

Tavsif

Magnit maydoni ta’siridagi ferromagnit suyuqlikning surati (yaqindan olingan).

Ferromagnit suyuqliklar nanoo‘lchamli zarrachalardan (odatdagi o‘lchami 10 nm yoki undan kichik) magnetit, gematit yoki tarkibida temirbo‘lgan boshqa material zarrachalari tashuvchi suyuqlikda muallaq holatda bo‘ladi. Ular shunchalik kichikki, issiqlik harakati ularni tashuvchi suyuqlik bo‘ylab bir tekis taqsimlaydi. Natijada ular butun suyuqlikning magnit maydoniga javob berishiga hissa qo‘shadi. Xuddi shunday, ionlar paramagnit tuzlarining suvli eritmalarida (masalan, mis(II) sulfatining suvli eritmasi yoki marganets(II) xloridining suvli eritmasi) eritmaga paramagnit xususiyat beradi.

Ferromagnit suyuqliklar — kolloid eritmalar, ya’ni moddaning bir nechta agregat holatiga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan moddalar; bu holatda gap qattiq metall hamda suyuqlikhaqida ketmoqda; suyuqlik tarkibida metall mavjud. Magnit maydoni ta’sirida holatini o‘zgartira olish xususiyati ferromagnit suyuqliklardan zichlagichlar, moylash materiallari, shuningdek, kelajakdagi nanoelektromexanik tizimlarda boshqa qo‘llanish yo‘llarini ham ochishi mumkin.

Ferromagnit suyuqliklar barqaror: ularning qattiq zarrachalari hatto juda kuchli magnit maydonida ham bir-biriga yopishmaydi va alohida fazaga ajralmaydi. Shunga qaramay, suyuqlik tarkibidagi SFM vaqt o‘tishi bilan (taxminan bir necha yil ichida) parchalanishi mumkin. Oxir-oqibat zarrachalar bir-biriga yopishib, suyuqlikdan ajralib chiqadi va suyuqlikning magnit maydoniga javob berishiga ta’sir ko‘rsatmay qo‘yadi. Ferromagnit suyuqliklar magnit xususiyatlarini o‘zining Kyuri haroratidaham yo‘qotadi. Bu harorat ferromagnit zarrachalar, SFM va tashuvchi suyuqlikning aniq tarkibiga bog‘liq.

«magnitoreologik suyuqlik[ingl.]» atamasi ferromagnit suyuqliklar singari magnit maydoni mavjud bo‘lganda qotib qoladigan suyuqliklarga nisbatan qo‘llanadi. Ferromagnit suyuqlik bilan magnitoreologik suyuqlik o‘rtasidagi farq zarrachalar o‘lchamidadir. Ferromagnit suyuqlikdagi zarrachalar asosan nanoo‘lchamli bo‘lib, ular Broun harakati tufayli muallaq holatda turadi va odatiy sharoitda cho‘kmaga tushmaydi. Magnitoreologik suyuqlikdagi zarrachalar esa asosan mikrometr o‘lchamida bo‘ladi (1—3 tartib kattaroq); ular Broun harakati yordamida muallaq holatda saqlanishi uchun haddan tashqari og‘ir. Shu sababli ular vaqt o‘tishi bilan cho‘kmaga tushadi; bunga zarrachalar va tashuvchi suyuqlikning zichliklari o‘rtasidagi tabiiy farq sabab bo‘ladi. Natijada bu ikki turdagi suyuqlikning qo‘llanish sohalari ham turlicha.

Normal yo‘nalgan maydondagi beqarorlik

Ferromagnit suyuqlik sirt ostida joylashgan neodim magnitining normal yo‘nalgan maydoni ta’sirida beqarorlikni namoyon qiladi.

Yetarlicha kuchli, vertikal yo‘nalgan magnit maydoni ta’sirida paramagnit xususiyatga ega suyuqlik yuzasi o‘z-o‘zidan muntazam burmalar tuzilmasini hosil qiladi. Bu hodisa «normal yo‘nalgan maydondagi beqarorlik» deb ataladi. Burmalarning hosil bo‘lishi sirtning erkin energiyasini hamda suyuqlikning gravitatsion energiyasini oshiradi, biroq magnit maydon energiyasini kamaytiradi. Bunday konfiguratsiya faqat magnit maydoni kritik qiymatdan oshgandagina yuzaga keladi. Bunda magnit maydon energiyasining kamayishi sirt erkin energiyasi va suyuqlikning gravitatsion energiyasi ortishidan ustun bo‘ladi. Ferromagnit suyuqliklarning magnit qabul qiluvchanligijuda yuqori. Shu sababli sirtida burmalar hosil bo‘lishi uchun zarur kritik magnit maydon kuchiga kichik sterjen magnitining o‘zi ham yetarli bo‘lishi mumkin.

Ferromagnit suyuqliklarda ishlatiladigan odatiy sirt-faol moddalar

Ferromagnit suyuqlikdagi zarrachalarni qoplash uchun, jumladan, quyidagi SFMlar:

SFMlar zarrachalarning bir-biriga yopishib, Broun harakati ularni muallaq holatda ushlab turolmaydigan darajada og‘ir klasterlarhosil qilishiga to‘sqinlik qiladi. Ideal ferromagnit suyuqlikda magnit zarrachalar hatto juda kuchli magnit yoki gravitatsion maydonda ham cho‘kmaga tushmaydi. SFM molekulalarining qutbli «boshi» va qutbsiz «dumi» bo‘ladi (yoki aksincha). Molekulaning bir uchi zarrachaga adsorbsiyalanadi , ikkinchi uchi esa tashuvchi suyuqlik molekulalariga birikib, zarracha atrofida oddiy yoki teskari mitsella hosil qiladi. Natijada fazoviy to‘siqlar zarrachalarning bir-biriga yopishishiga yo‘l qo‘ymaydi. Poliakril va limon kislotalari hamda ularning tuzlari polianionlarning adsorbsiyalanishi natijasida zarrachalar yuzasida qo‘sh elektr qatlam hosil qiladi. Bu esa zarrachalar o‘rtasida Kulon itarish kuchlari paydo bo‘lishiga olib kelib, suv asosidagi suyuqlik barqarorligini oshiradi.

SFMlar ferromagnit suyuqlikdagi zarrachalarning cho‘kish vaqtini uzaytirishga yordam bersa-da, suyuqlikning magnit xususiyatlariga, ayniqsa, uning magnit to‘yinishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. SFM (yoki boshqa begona moddalar) qo‘shilishi faollashtirilgan holatdagi suyuqlikda ferromagnit zarrachalarning zich joylashishini kamaytiradi va shu bilan uning shu holatdagi qovushqoqligini pasaytirib, faollashtirilgan suyuqlikni «yumshoqroq» qiladi. Ayrim qo‘llanishlarda faollashtirilgan holatdagi ferromagnit suyuqlikning qovushqoqligi (boshqacha aytganda, uning «qattiqligi») unchalik muhim bo‘lmasa-da, tijorat va sanoatdagi ko‘pgina qo‘llanishlarda bu suyuqlikning eng muhim xususiyatidir. Shu sababli faollashtirilgan holatdagi qovushqoqlik bilan zarrachalarning cho‘kish tezligi o‘rtasida muayyan muvozanatni topish zarur. Istisno tariqasida polielektrolitlarasosidagi SFMlarni keltirish mumkin: ular past qovushqoqlikka ega, yuqori konsentratsiyali suyuqliklar olish imkonini beradi.

Qo‘llanilishi

Elektron qurilmalar

Ferromagnit suyuqliklar ayrim yuqori chastotali dinamiklarda tovush g‘altagidan issiqlikni chiqarish uchun ishlatiladi. Shu bilan birga, u mexanik so‘ndirgichvazifasini bajarib, keraksiz rezonansnibostiradi. Ferromagnit suyuqlik tovush g‘altagi atrofidagi tirqishda kuchli magnit maydoni yordamida ushlab turiladi; bunda u ikkala magnit sirt va g‘altak bilan bir vaqtda aloqada bo‘ladi.

Mashinasozlik

Ferromagnit suyuqlik ishqalanishnikamaytirishi mumkin. Uni, masalan, yetarlicha kuchli neodimmagnit yuzasiga surtish magnitning silliq sirt bo‘ylab minimal qarshilik bilan sirpanishiga imkon beradi.

Ferrari ayrim avtomobil modellarida osma tizimning ishlashini yaxshilash uchun magnitoreologik suyuqliklardan foydalanadi. Bu osma tizimkompyuter boshqaradigan elektromagnitta’sirida bir zumda qattiqroq yoki yumshoqroq bo‘lishi mumkin. Ferrari’dan tashqari, shunga o‘xshash ishlanmalar Audi, Cadillac, BMW va boshqa avtomobillarda ham ancha vaqtdan beri qo‘llanib keladi.

Mudofaa sanoati

AQSh Harbiy-havo kuchlari tomonidan radio to‘lqinlarni yutuvchi ferromagnit suyuqlik asosidagi qoplama joriy etilgan. U elektromagnit to‘lqinlaraks etishini kamaytirib, samolyotning samarali sochilish yuzasini kamaytirishga yordam beradi.

Aerokosmik sanoat

NASA fazoda kosmik kemani barqarorlashtirish tizimining asosi sifatida yopiq halqadagi ferromagnit suyuqlikdan foydalanish bo‘yicha tajribalar o‘tkazgan. Magnit maydoni halqa ichidagi ferromagnit suyuqlikka ta’sir qilib, uning impuls momentini o‘zgartiradi va kemaning aylanishiga ta’sir ko‘rsatadi.

Optika

Ferromagnit suyuqliklar optikada yorug‘likni sindirish xususiyatlari tufayli ko‘plab sohalarda qo‘llanadi. Bunday qo‘llanishlardan biri suyuqlikning solishtirma qovushqoqligini o‘lchashdir. Bunda suyuqlik qutblagich va analizator orasiga joylashtirilib, geliy-neon lazeri bilan yoritiladi.

Tibbiyot

Ferromagnit suyuqliklar yordamida o‘smalarni olib tashlash bo‘yicha ko‘plab tajribalar o‘tkazilmoqda.

Issiqlik uzatish

Agar turli magnit qabul qiluvchanlikka ega bo‘lgan ferromagnit suyuqlikka magnit maydoni ta’sir etsa (masalan, harorat tufayli yuzaga kelgan gradient) notekis magnit hajmiy kuch yuzaga keladi. Natijada issiqlik uzatish usuli yuzaga keladi; u termomagnit konveksiyadeb ataladi. Bunday issiqlik uzatish usulidan odatiy konveksiyamos kelmaydigan joylarda, masalan, mikroqurilmalarda yoki kamaytirilgan gravitatsiya sharoitlarida foydalanish mumkin.

Dinamiklarda issiqlikni chiqarish uchun ferromagnit suyuqlikdan foydalanish haqida yuqorida aytib o‘tilgan edi. Suyuqlik magnit maydoni ta’sirida tovush g‘altagi atrofidagi tirqishni to‘ldiradi. Ferromagnit suyuqliklar paramagnit xususiyatga ega bo‘lgani sababli, ular Kyuri–Veyss qonunigabo‘ysunadi va harorat ko‘tarilganda magnit xususiyatlari susayadi. Issiqlik ajratadigan tovush g‘altagi yoniga joylashtirilgan kuchli magnit sovuq suyuqlikni issiq suyuqlikka qaraganda kuchliroq tortadi. Shu tariqa issiq suyuqlik g‘altakdan sovutgichgaoqib boradi. Bu qo‘shimcha energiya sarfini talab qilmaydigan samarali sovitish usulidir.

Generatorlar

Muzlatilgan yoki polimerlangan ferromagnit suyuqlik doimiy (magnitlovchi) va o‘zgaruvchan magnit maydonlari birgalikda ta’sir etadigan sharoitda o‘zgaruvchan maydon chastotasiga mos elastik tebranishlar manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Bu xususiyatdan foydalanib ultratovush hosil qilish mumkin.

Ferromagnit suyuqlik magnit-suyuqlikli separator tarkibida mayda oltinni shlixdan (шлих) ajratib olish uchun ishlatilishi mumkin.

Adabiyotlar

Havolalar

Optik va magnit xususiyatlar

Tayyorlash bo‘yicha ko‘rsatmalar